Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên và thực phẩm chức năng từ biển để bồi bổ sức khỏe. Trong đó, các loại tảo nâu thuộc chi Sargassum đang được quan tâm nhờ hàm lượng hợp chất sinh học dồi dào. Tuy nhiên, nếu bạn đang phải sử dụng thuốc chống đông máu theo đơn của bác sĩ, việc tùy tiện dùng thêm các sản phẩm từ loại tảo này có thể tiềm ẩn những hiểm họa khó lường.
Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh đang điều trị bằng thuốc chống đông máu cần hết sức cẩn trọng và không nên tự ý dùng tảo Sargassum cùng lúc. Các hợp chất hoạt tính trong tảo nâu có khả năng tương tác và cộng gộp tác dụng với thuốc điều trị, từ đó làm gia tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết nguy hiểm.
Cơ chế tác động sinh học của tảo nâu Sargassum
Các loại tảo biển, đặc biệt là tảo nâu thuộc chi Sargassum, chứa nhóm đại phân tử sulfated polysaccharide rất phức tạp với nhiều đặc tính sinh học quan trọng [1]. Các phân tử sinh học này từ lâu đã được giới khoa học nghiên cứu do có các tiềm năng trị liệu như chống huyết khối, kháng đông, chống oxy hóa, chống viêm và ức chế tăng sinh tế bào [1]. Khi các hợp chất này đi vào cơ thể, chúng có thể tác động đến quá trình đông cầm máu tự nhiên theo nhiều hướng khác nhau.
Đáng chú ý, các nghiên cứu cho thấy polysacarit chiết xuất từ quá trình lên men của loài Sargassum sp. sở hữu hoạt tính kháng đông rất rõ rệt và được định hướng nghiên cứu nhằm tìm kiếm chất thay thế heparin tự nhiên [2]. Hoạt tính kháng đông này tỷ lệ thuận với lượng đường tổng số được làm sạch [2]. Khi một người đang dùng thuốc chống đông máu mà lại dung nạp thêm các hoạt chất tự nhiên có khả năng kháng đông từ tảo Sargassum, cơ thể sẽ phải đối mặt với nguy cơ bị ức chế đông máu quá mức, khiến máu khó đông và làm tăng nguy cơ chảy máu mất kiểm soát.
Các nghiên cứu khoa học nói gì về tảo Sargassum?
Năm 2014, một nghiên cứu trong phòng thí nghiệm được tiến hành nhằm xác định đặc tính cấu trúc của các polysacarit chiết xuất từ tảo Sargassum sp. lên men với vi khuẩn axit lactic biển [2]. Quá trình này dùng kỹ thuật kết tủa ethanol và tinh chế qua sắc ký trao đổi ion [2]. Kết quả cho thấy hoạt tính kháng đông của các phân đoạn tinh chế cuối cùng tăng từ 2,6 đến 3,9 lần, đạt mức tối đa là 6,7 ± 0,22 IU/mg đối với mẫu lên men bằng vi khuẩn Enterococcus faecium [2]. Phân tích cấu trúc cho thấy sự hiện diện của alginate giàu axit mannuronic chịu trách nhiệm cho hoạt tính này [2]. Đây là bằng chứng thực nghiệm rõ ràng về khả năng can thiệp trực tiếp vào tiến trình đông máu của các chiết xuất từ tảo Sargassum [2].
Mặt khác, một nghiên cứu công bố năm 2011 trên loài tảo Sargassum filipendula đã phân lập được năm loại heterofucan cấu thành chủ yếu từ fucose, glucose, axit glucuronic, galactose và sulfate [1]. Khi tiến hành thử nghiệm đông máu, các heterofucan từ mẫu Sargassum filipendula cụ thể này lại không thể hiện hoạt tính chống đông trong các xét nghiệm PT và aPTT [1]. Dẫu vậy, chúng lại bộc lộ hoạt tính chống oxy hóa mạnh mẽ và ức chế tế bào phụ thuộc vào liều lượng trên các dòng tế bào thử nghiệm HeLa, PC3 và HepG2 [1]. Sự khác biệt giữa các nghiên cứu cho thấy hoạt tính sinh học của tảo Sargassum phụ thuộc rất lớn vào từng loài, phương pháp chiết xuất và cách thức xử lý, khiến người tiêu dùng bình thường không thể tự kiểm soát được nồng độ hoạt chất khi tự ý sử dụng.
Nguy cơ nghiêm trọng từ tương tác thuốc chống đông
Việc phối hợp thêm bất kỳ chất hay loại thuốc nào có khả năng làm tăng tác dụng của thuốc chống đông đều dẫn đến hậu quả lâm sàng nguy hiểm [3]. Một nghiên cứu bệnh chứng thực hiện trên cơ sở dữ liệu SIDIAP tại Catalonia (Tây Ban Nha) giai đoạn 2011–2020 trên 2.811 ca nhập viện do xuất huyết nặng (77,9% xuất huyết não và 22,1% xuất huyết tiêu hóa) và 28.054 đối chứng đã khẳng định nguy cơ này [3]. Kết quả cho thấy sự tương tác thuốc ở bệnh nhân dùng thuốc đối kháng vitamin K làm tăng nguy cơ xuất huyết với tỷ số chênh OR là 1,30 (khoảng tin cậy 95% CI: 1,16–1,47) [3]. Tất cả các kiểu tương tác thuốc đều dẫn đến nguy cơ chảy máu cao hơn đối với tất cả các loại thuốc chống đông [3].
Trước đó, một nghiên cứu thuần tập và bệnh chứng lồng ghép trên 4.152 bệnh nhân rung nhĩ không do bệnh van tim dùng warfarin dài ngày tại Anh ghi nhận có 58% người bệnh sử dụng đồng thời các thuốc có khả năng tương tác [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc dùng warfarin cùng từ một loại thuốc có khả năng làm tăng tác dụng của warfarin trở lên khiến nguy cơ xuất huyết nghiêm trọng tăng gấp 3,4 lần (OR 3,4; 95% CI: 1,4–8,5) so với khi chỉ dùng warfarin đơn độc [4]. Thậm chí, việc kết hợp warfarin với aspirin đẩy nguy cơ chảy máu nặng lên gấp 4,5 lần (OR 4,5; 95% CI: 1,1–18,1) [4].
Nguy cơ này cũng được khẳng định trong một nghiên cứu năm 2009 tại Bệnh viện Đại học Turku trên 6.772 bệnh nhân nội trú dùng warfarin, nơi có tới 48% người bệnh phơi nhiễm với thuốc tương tác [5]. Tỷ số chênh hiệu chỉnh cho biến cố xuất huyết cao nhất ở nhóm dùng chất ức chế enzym CYP2C9 với OR là 3,6 (95% CI: 2,4–5,6) [5]. Các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) và thuốc coxib cũng làm tăng nguy cơ chảy máu đáng kể với OR lần lượt là 2,6 (95% CI: 1,6–4,2) và 3,1 (95% CI: 1,4–6,7) [5]. Nhóm thuốc chống kết tập tiểu cầu cũng ghi nhận tỷ số chênh OR cho biến cố xuất huyết là 1,6 (95% CI: 0,8–3,1) [5].
Nghiên cứu năm 2018 về tình trạng dùng quá liều và xuất huyết khi dùng thuốc đối kháng vitamin K chỉ ra rằng việc dùng kèm aspirin làm tăng nguy cơ chảy máu có ý nghĩa thống kê (p = 0,034) do ức chế ngưng tập tiểu cầu, tổn thương niêm mạc và đẩy thuốc chống đông khỏi vị trí gắn kết protein huyết tương [6]. Ngoài ra, việc dùng chung paracetamol có liên quan đáng kể đến nguy cơ quá liều thuốc chống đông (p = 0,033) [6]. Khi chỉ số đông máu INR vượt quá ngưỡng 6, nguy cơ chảy máu tăng lên rõ rệt (p = 0,002) [6]. Việc kiểm soát các yếu tố tương tác từ bên ngoài là vô cùng sống còn đối với người bệnh [6].
Bằng chứng hiện có và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại thực phẩm thiên nhiên như tảo biển thì hoàn toàn vô hại và có thể dùng chung tùy thích với đơn thuốc Tây y. Đây là một quan niệm sai lầm rất phổ biến. Bất kỳ hoạt chất tự nhiên nào có khả năng can thiệp vào enzym gan, tiểu cầu hay các yếu tố đông máu đều có thể tương tác nguy hiểm với thuốc điều trị [1, 8].
Tuy nhiên, cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các bằng chứng hiện có. Các phát hiện về hoạt tính kháng đông của polysacarit từ tảo Sargassum chủ yếu được tiến hành trong môi trường phòng thí nghiệm (in vitro) hoặc trên các phân đoạn chiết xuất tinh chế [2]. Hiện tại, y văn vẫn chưa có các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn ở người nhằm đánh giá trực tiếp liều lượng gây tương tác của việc ăn tảo Sargassum tươi hay viên uống bổ sung đối với các loại thuốc kháng đông cụ thể [1]. Nghiên cứu trên Sargassum filipendula thậm chí còn cho thấy có những phân đoạn chiết xuất không gây ảnh hưởng đến xét nghiệm đông máu tiêu chuẩn [1]. Dù vậy, trước những rủi ro đe dọa tính mạng mà tương tác thuốc đem lại, sự thận trọng tuyệt đối vẫn là nguyên tắc hàng đầu [2, 4].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Nhóm người đầu tiên phải tuyệt đối cẩn trọng là những bệnh nhân đang điều trị bằng các thuốc chống đông máu như warfarin, các thuốc đối kháng vitamin K khác hoặc các thuốc kháng đông đường uống thế hệ mới [1, 2, 4]. Bất kỳ sự bổ sung thảo dược nào có khả năng chống đông tự nhiên đều có thể làm xô lệch chỉ số INR, dẫn tới biến cố xuất huyết nội tạng hoặc xuất huyết não [1, 2].
Người cao tuổi có bệnh nền tim mạch cũng nằm trong vùng nguy cơ cao [7]. Một nghiên cứu thuần tập hồi cứu trên 1,86 triệu người cao tuổi có nguy cơ cao (độ tuổi trung bình 77) thuộc chương trình Medicare cho thấy các yếu tố môi trường kết hợp với việc dùng thuốc chống đông máu có thể cùng nhau làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa và xuất huyết nội sọ nghiêm trọng [7].
Bên cạnh đó, những người sắp hoặc vừa trải qua phẫu thuật, thủ thuật xâm lấn cũng phải cảnh giác cao độ [8]. Nghiên cứu hồi cứu và bệnh chứng tại 2 trung tâm y tế ghi nhận tỷ lệ chảy máu sau khi cắt polyp đại trực tràng ở bệnh nhân có bắc cầu kháng đông lên tới 14,9%, cao hơn rất nhiều so với tỷ lệ chảy máu chung của người dùng thuốc chống huyết khối là 1,19% (59/4923 bệnh nhân) [8]. Bệnh nhân đang dùng thuốc chống đông máu nếu tự ý bổ sung thêm các chế phẩm từ tảo có hoạt tính kháng đông có thể khiến nguy cơ chảy máu sau thủ thuật tăng vọt [6, 7].
Áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu bạn hoặc người thân đang phải uống thuốc chống đông, hãy tuân thủ nguyên tắc không tự ý bổ sung các sản phẩm từ tảo Sargassum dưới dạng bột, cao hay viên nang liều cao. Hoạt tính sinh học của các loại polysacarit trong tảo rất phức tạp và có thể thay đổi tùy thuộc vào quy trình chế biến cũng như từng loài cụ thể [5, 7].
Đối với việc dùng tảo biển như một món ăn thông thường trong bữa cơm gia đình, bạn chỉ nên sử dụng ở lượng vừa phải nếu cơ thể khỏe mạnh. Nếu đang điều trị bệnh lý tim mạch, tắc mạch hoặc đang dùng thuốc chống đông, bạn bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi đưa các món ăn hay thực phẩm bổ sung từ tảo nâu vào chế độ ăn. Hãy chủ động thông báo cho nhân viên y tế toàn bộ những loại thảo dược, thực phẩm chức năng bạn đang cân nhắc dùng [5].
Tóm lại, tảo Sargassum mang lại nhiều giá trị sinh học tiềm năng nhưng cũng chứa các hoạt chất có thể can thiệp vào quá trình đông cầm máu [5, 7]. Người bệnh đang dùng thuốc chống đông cần giữ chế độ dinh dưỡng ổn định, tránh tự ý phối hợp các chế phẩm từ tảo nâu và luôn theo dõi sát sao các chỉ số đông máu định kỳ theo hướng dẫn y khoa.
