Mắc u xơ tử cung: Dùng ích mẫu có khiến khối u phát triển nhanh?

Nhiều phụ nữ khi phát hiện mắc u xơ tử cung thường rơi vào tâm lý hoang mang, thận trọng với từng món ăn và thảo dược quen thuộc. Trong đó, ích mẫu – vị thuốc cứu cánh cho các chứng đau bụng kinh hay kinh nguyệt không đều – là đối tượng khiến nhiều người e ngại nhất vì sợ thảo dược này nuôi khối u phát triển nhanh hơn.

Theo các nghiên cứu dược lý hiện đại, nỗi lo lắng dùng ích mẫu làm khối u xơ bùng phát là không có căn cứ xác thực. Thực tế, một số hoạt chất chiết xuất từ ích mẫu không làm tăng nồng độ nội tiết tố mà ngược lại còn có khả năng ức chế enzyme tổng hợp estrogen trong các thử nghiệm tiền lâm sàng ^[1].

Vì sao u xơ tử cung lại nhạy cảm với hormone nội tiết?

U xơ tử cung là một bệnh lý phụ khoa lành tính phổ biến ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản, tạo ra gánh nặng lớn về sức khỏe và kinh tế điều trị ^[2]. Mặc dù nguồn gốc chính xác của bệnh vẫn đang tiếp tục được làm sáng tỏ, hormone estrogen từ lâu đã được xác định là nhân tố then chốt thúc đẩy khối u tăng sinh ^[2]. Khi cơ thể rơi vào tình trạng ưu thế estrogen hoặc mất cân bằng nội tiết, các tế bào mô liên kết và cơ trơn tại tử cung sẽ bị kích thích phân chia mạnh ^[3].

Tại mô bệnh học, các tế bào khối u xơ có mức độ biểu hiện thụ thể estrogen cao hơn đáng kể so với các tế bào cơ trơn tử cung khỏe mạnh xung quanh ^[3]. Dưới sự kích thích trực tiếp của phân tử estrogen, các nguyên bào sợi bên trong u xơ được kích hoạt và gia tăng sinh khối rõ rệt ^[3]. Sự hoạt hóa này làm tăng biểu hiện của protein kích hoạt nguyên bào sợi FAP cùng hàng loạt protein chất nền ngoại bào như collagen loại I, fibronectin và laminin ^[3]. Đồng thời, các yếu tố tăng trưởng nội mô như TGF-beta và IGF-1 cũng tăng vọt để củng cố cấu trúc khối u ^[3].

Không chỉ phụ thuộc vào lượng hormone từ buồng trứng truyền tới, khối u xơ còn có khả năng tự nuôi dưỡng bằng cách biểu hiện quá mức enzyme aromatase p450 ^[4]. Đây là loại enzyme xúc tác quá trình chuyển hóa androgen thành estrogen ngay tại chỗ, tạo môi trường thuận lợi để u xơ tự duy trì sự tăng trưởng ^[4]. Ngoài ra, nghiên cứu di truyền học cho thấy estrogen làm tăng biểu hiện của gen chống chết tế bào PCP4 và kìm hãm các thụ thể ức chế tăng trưởng như PTGER3 và TGFBR2 ^[5]. Estrogen cũng can thiệp vào con đường tín hiệu PPARgamma – một cơ chế vốn giúp cơ thể kiểm soát sự sống sót của khối u xơ ^[5].

Ích mẫu tác động lên quá trình sinh tổng hợp estrogen ra sao?

Cây ích mẫu, tên khoa học là Leonurus japonicus thuộc họ Hoa môi, đã được sử dụng hàng nghìn năm trong y học cổ truyền phương Đông để trị rối loạn kinh nguyệt, bế kinh, đau bụng kinh và ứ huyết sau sinh ^[6]. Khoa học hiện đại đã phân lập được khoảng 140 hợp chất hóa học từ loài cây này, trong đó nhóm hoạt chất chính bao gồm các alkaloid như leonurine, stachydrine cùng nhiều hợp chất diterpene và flavonoid quý giá ^[6]. Hiện nay, dược liệu này cũng đã được ghi danh chính thức trong Dược điển Trung Quốc ^[6].

Nhằm giải mã tác động của ích mẫu đối với nội tiết tố, một nghiên cứu công bố năm 2020 trên dòng tế bào hạt buồng trứng người KGN đã tiến hành sàng lọc 46 hợp chất tự nhiên từ cây ích mẫu ^[1]. Kết quả cho thấy có 17 hợp chất thể hiện hoạt tính kích thích hoặc ức chế quá trình sinh tổng hợp estrogen ở các mức độ khác nhau ^[1]. Đáng chú ý nhất là hoạt chất luteolin-7-methylether, ký hiệu là XLY29, thể hiện khả năng ức chế rất mạnh quá trình sản xuất 17beta-estradiol với chỉ số ức chế bán tối đa IC50 đạt 5,213 µM ^[1].

Cơ chế tác động của hoạt chất XLY29 từ ích mẫu không làm thay đổi hoạt tính xúc tác sẵn có của enzyme aromatase mà trực tiếp làm giảm sự biểu hiện của enzyme này thông qua việc ức chế promoter I.3/II ^[1]. Phân tử này kìm hãm sự phosphoryl hóa của các protein truyền tín hiệu CREB, p38 MAPK và AKT ^[1]. Trong thử nghiệm trên động vật, XLY29 đã làm giảm nồng độ 17beta-estradiol trong huyết thanh của chuột thí nghiệm ^[1].

Tiếp nối hướng nghiên cứu trên, công trình khoa học công bố năm 2024 đã chỉ ra rằng hai flavonoid từ ích mẫu là luteolin và luteolin-7-methylether có tác dụng nhắm trúng đích phân tử TPL2 ^[7]. Việc ức chế trục tín hiệu TPL2-MKK3/6-p38 MAPK-CREB giúp ngăn chặn enzyme aromatase tổng hợp estrogen trong các tế bào hạt buồng trứng khi có sự kích thích của hormone kích thích nang trứng FSH ^[7]. Cả hai hoạt chất này đã chứng minh hiệu quả làm thuyên giảm các triệu chứng rối loạn nội tiết trên mô hình chuột thí nghiệm ^[7].

Phytoestrogen từ thảo dược có làm bùng phát khối u xơ?

Một trong những lý do khiến người mắc u xơ tử cung sợ dùng ích mẫu là sự nhầm lẫn về nhóm chất phytoestrogen (estrogen thực vật). Nhiều người cho rằng bất kỳ thảo dược nào có tác dụng điều kinh đều chứa phytoestrogen và sẽ kích hoạt khối u phát triển tương tự như hormone estrogen nội sinh của cơ thể.

Tuy nhiên, các hợp chất phytoestrogen như isoflavone hay lignan không hoạt động đơn thuần như hormone estrogen tự nhiên ^[8]. Chúng hoạt động như các chất điều hòa thụ thể estrogen chọn lọc, nghĩa là có thể đem lại tác dụng kích thích nhẹ hoặc ngược lại đóng vai trò như chất kháng estrogen tùy thuộc vào nồng độ của chúng so với estrogen nội sinh và vị trí thụ thể tại từng mô ^[8]. Khi gắn vào thụ thể, một số phytoestrogen có thể chiếm chỗ và ngăn cản estrogen nội sinh mạnh hơn liên kết với thụ thể của tế bào u ^[8].

Mối liên hệ giữa nồng độ phytoestrogen và u xơ tử cung đã được làm rõ qua một nghiên cứu bệnh chứng tại Jamaica trên 157 phụ nữ mắc u xơ tử cung và 171 phụ nữ đối chứng khỏe mạnh ^[8]. Các nhà nghiên cứu đã đo lường nồng độ các chất chuyển hóa phytoestrogen trong nước tiểu bao gồm genistein, daidzein, equol và enterolactone ^[8]. Kết quả phân tích hồi quy logistic cho thấy nồng độ genistein, daidzein, equol cũng như tổng lượng phytoestrogen hoàn toàn không có mối liên quan nào với nguy cơ mắc u xơ tử cung ^[8].

Dù nồng độ chất enterolactone trong nước tiểu ở nhóm phụ nữ mắc u xơ có sự khác biệt so với nhóm đối chứng với p=0,029, xu hướng phân tích theo các phân vị lại không cho thấy nguy cơ làm gia tăng bệnh ^[8]. Điều này cho thấy sự hiện diện của các hợp chất thực vật có hoạt tính estrogen nhẹ không đồng nghĩa với việc thúc đẩy khối u xơ bùng phát trong điều kiện sinh lý tự nhiên.

Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học

Nhìn từ góc độ dược lý học, ích mẫu mang lại nhiều hoạt tính sinh học có giá trị đối với sức khỏe phụ nữ ^[6]. Cây thuốc này thể hiện rõ các tác động dược lý trên tử cung, bảo vệ cơ tim, chống oxy hóa, bảo vệ tế bào thần kinh và hỗ trợ kháng lại một số dòng tế bào ung thư ^[6]. Đối với người mắc u xơ tử cung, khả năng ức chế tổng hợp estrogen thông qua việc điều hòa enzyme aromatase của các dẫn xuất flavonoid trong ích mẫu là một tín hiệu khả quan [1, 8]. Điều này bác bỏ hoàn toàn giả định rằng uống ích mẫu sẽ bơm thêm estrogen trực tiếp vào khối u.

Tuy nhiên, chúng ta cần nhìn nhận khách quan các giới hạn của nền tảng y học hiện tại. Hầu hết các dữ liệu về khả năng kìm hãm tổng hợp estrogen của luteolin và luteolin-7-methylether mới chỉ được thực hiện trên các dòng tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm và mô hình chuột [1, 8]. Hiện tại vẫn chưa có thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn trên người nhằm theo dõi sự thay đổi kích thước của khối u xơ tử cung sau thời gian dài sử dụng các chế phẩm ích mẫu đơn lẻ.

Bên cạnh đó, ích mẫu toàn phần là một tập hợp phức tạp của khoảng 140 hợp chất khác nhau ^[6]. Trong thử nghiệm sàng lọc, bên cạnh các chất ức chế, vẫn có những hợp chất từ ích mẫu thể hiện tác động kích thích nhẹ sự sinh tổng hợp estrogen ở mức độ tế bào ^[1]. Dù vậy, hiệu ứng tổng hòa trên lâm sàng của ích mẫu chủ yếu tập trung vào việc hành huyết, điều hòa chu kỳ và giảm đau co thắt tử cung hơn là gây xáo trộn hormone toàn thân ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ích mẫu

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tác dụng điều hòa kinh nguyệt của ích mẫu với khả năng làm tiêu khối u. Một số phụ nữ truyền tai nhau rằng uống nước sắc ích mẫu đặc có thể làm khối u teo dần và tự biến mất. Trên thực tế, u xơ tử cung có thể phát triển từ kích thước vi thể cho đến những khối nặng hàng nghìn gram, thậm chí y văn từng ghi nhận khối u khổng lồ nặng tới 7990 g ^[4]. Không có bất kỳ bằng chứng khoa học nào chứng minh ích mẫu có thể tiêu diệt hoặc làm biến mất một khối u cơ trơn đã hình thành rõ rệt ^[6].

Hiểu lầm thứ hai là việc vội vã kiêng tuyệt đối ích mẫu khi vừa nhận kết quả chẩn đoán u xơ tử cung. Việc từ bỏ các liệu pháp hỗ trợ điều hòa kinh nguyệt lành tính chỉ vì nỗi sợ vô căn cứ có thể khiến chị em chịu đựng thêm các cơn đau bụng kinh dữ dội hoặc tình trạng bế kinh kéo dài ^[6]. Nếu không có tình trạng xuất huyết nặng hay chống chỉ định cụ thể, việc dùng ích mẫu theo đúng chỉ định không phải là tác nhân làm u xơ lớn nhanh [1, 5].

Một sai lầm nguy hiểm khác là dùng ích mẫu để tự điều trị các đợt rong kinh hoặc băng kinh do u xơ gây ra. Khối u xơ dạng dưới niêm mạc hoặc trong cơ có thể làm biến dạng buồng tử cung và cản trở sự cầm máu tự nhiên ^[4]. Ích mẫu vốn có tác dụng dược lý kích thích co bóp cơ trơn tử cung và hoạt huyết ^[6]. Do đó, tự ý uống ích mẫu khi đang trong cơn xuất huyết ồ ạt có thể làm tăng lượng máu chảy, dẫn tới mất máu cấp tính.

Những ai cần thận trọng với thảo dược ích mẫu?

Mặc dù có nhiều lợi ích dược lý, ích mẫu không phải là thảo dược phù hợp cho mọi đối tượng. Người bệnh cần hết sức lưu ý các trường hợp sau:

• Phụ nữ đang mang thai hoặc nghi ngờ có thai: Tác dụng kích thích co bóp cơ tử cung của ích mẫu có thể dẫn tới sảy thai hoặc sinh non ^[6].
• Người mắc u xơ tử cung đang bị rong kinh, rong huyết nặng: Tác dụng hoạt huyết của ích mẫu có thể làm trầm trọng thêm tình trạng mất máu ^[6].
• Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật u xơ tử cung: Cần ngưng sử dụng ích mẫu ít nhất 1-2 tuần trước ngày mổ để kiểm soát nguy cơ chảy máu trong và sau phẫu thuật.
• Người có hệ tiêu hóa kém hoặc loạn khuẩn đường ruột: Nghiên cứu cho thấy hệ vi sinh đường ruột có mối liên hệ mật thiết với việc chuyển hóa estrogen và sự phát triển của u xơ tử cung ^[2]. Sự mất cân bằng hệ vi sinh có thể làm biến đổi cách cơ thể tiếp nhận và hấp thu các hoạt chất từ thảo dược ^[2].

Độc giả có các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị nội tiết khác luôn cần tham vấn ý kiến chuyên môn từ bác sĩ trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Để chăm sóc sức khỏe an toàn khi có khối u xơ tử cung, phụ nữ nên duy trì việc thăm khám phụ khoa định kỳ bằng siêu âm mỗi 3 đến 6 tháng [5, 6]. Việc theo dõi định kỳ giúp phát hiện sớm các biến đổi về kích thước hoặc các vị trí u xơ chèn ép gây biến dạng buồng tử cung ^[4].

Nếu có nhu cầu dùng ích mẫu để giảm đau bụng kinh hoặc điều hòa chu kỳ, chị em nên chọn các sản phẩm đã được kiểm định chất lượng, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng ^[6]. Không tự ý thu hái hoặc dùng các bài thuốc phối ngũ truyền miệng không rõ liều lượng. Thời điểm sử dụng thích hợp nhất là trước kỳ kinh vài ngày hoặc trong những ngày đầu hành kinh khi máu kinh khó thoát và kèm theo triệu chứng đau thắt do co thắt ^[6]. Khi máu kinh đã ra nhiều, nên tạm ngừng uống.

Song song với việc sử dụng thảo dược, chế độ dinh dưỡng và lối sống lành mạnh đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Việc tăng cường chất xơ, duy trì vận động thể chất và bảo vệ hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh sẽ giúp cơ thể tối ưu hóa quá trình đào thải estrogen dư thừa, từ đó giảm áp lực nội tiết lên mô u xơ tử cung ^[2].

Tóm lại, các dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy dùng ích mẫu không phải là nguyên nhân khiến u xơ tử cung phát triển nhanh hơn [1, 5]. Thảo dược này là một phương thuốc hỗ trợ điều hòa kinh nguyệt giá trị nếu dùng đúng liều lượng và thời điểm ^[6]. Tuy nhiên, người bệnh không nên coi đây là thần dược trị u mà cần phối hợp chặt chẽ với các chỉ định y khoa chuyên sâu.