Cơn đau gút cấp tính thường ập đến bất ngờ vào ban đêm với cảm giác đau buốt dữ dội ở khớp ngón chân cái, mắt cá hoặc đầu gối. Nhiều bệnh nhân gút tìm kiếm các liệu pháp dinh dưỡng hỗ trợ nhằm xoa dịu phản ứng sưng viêm và ngăn chặn các cơn tái phát. Một câu hỏi phổ biến là liệu nước ép anh đào chua (tart cherry) có thực sự giúp hạ axit uric và giảm viêm khớp hay không.
Nước ép anh đào chua có thể được sử dụng như một giải pháp dinh dưỡng hỗ trợ, nhờ chứa hàm lượng cao các hợp chất sinh học giúp giảm nhẹ nồng độ axit uric và điều hòa phản ứng viêm trong cơ thể [1], [2]. Tuy nhiên, loại thức uống này chỉ đóng vai trò bổ trợ và hoàn toàn không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn [3].
Cơ chế tác động của anthocyanin và các hoạt chất trong anh đào chua
Bệnh gút xuất hiện khi nồng độ axit uric huyết thanh tăng cao dẫn đến sự lắng đọng các tinh thể urat tại các mô khớp [2], [4]. Tinh thể urat này kích thích các tế bào hoạt dịch và bạch cầu đơn nhân sản sinh các chất trung gian gây viêm như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha), interleukin-6 (IL-6) và interleukin-8 (IL-8) [4]. Bên cạnh đó, tinh thể urat còn kích hoạt thể phức hợp viêm NALP3 dẫn đến giải phóng interleukin-1beta (IL-1beta), gây ra các cơn đau buốt và sưng đỏ dữ dội [4].
Vỏ quả anh đào chứa hoạt tính chống oxy hóa cao nhất, đặc biệt vỏ quả anh đào chua giống Montmorency có nồng độ phenolic tổng số và năng lực chống oxy hóa vượt trội [4]. Dạng nước ép anh đào cô đặc thể hiện chỉ số hấp thụ gốc oxy hóa (ORAC) cao nhất khi so sánh với quả anh đào khô, đông lạnh hoặc đóng hộp [4].
Trên mô hình động vật mắc viêm khớp do chất bổ trợ, anthocyanin từ anh đào cho thấy khả năng làm tăng dung lượng chống oxy hóa toàn phần và tăng men superoxide dismutase [4]. Ở chuột bị viêm khớp do collagen, anthocyanin hỗ trợ giảm nồng độ nitrotyrosine và enzyme tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) tại ổ khớp [4]. Một thử nghiệm trên chuột tăng axit uric máu ghi nhận bột anh đào chua liều thấp làm giảm hoạt tính của enzyme adenosine deaminase (ADA) tham gia vào chu trình chuyển hóa purin [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu can thiệp và dịch tễ học
Nghiên cứu sớm nhất về lợi ích của quả anh đào trên bệnh nhân gút được thực hiện từ năm 1950 trên 12 bệnh nhân, ghi nhận việc tiêu thụ anh đào tươi hoặc đóng hộp giúp phòng ngừa cơn viêm khớp tái phát và đưa nồng độ axit uric máu về mức bình thường ở toàn bộ đối tượng [5], [3]. Bốn bệnh nhân trong số đó báo cáo khớp ngón tay và ngón chân cử động linh hoạt hơn [5].
Một nghiên cứu can thiệp chéo ngẫu nhiên có đối chứng với giả dược trên 26 người thừa cân và béo phì (18 nữ, 8 nam, tuổi trung bình 41 ± 11, BMI 31,3 ± 6,0) đã kiểm tra tác động của việc bổ sung nước ép anh đào [2]. Những người tham gia uống 240 mL/ngày (tương đương 8 oz/ngày) nước ép anh đào chua 100% hoặc đồ uống giả dược trong 4 tuần, sau đó trải qua 4 tuần nghỉ rồi đổi chéo liệu trình [2]. Kết quả cho thấy nước ép anh đào chua làm giảm đáng kể nồng độ axit uric huyết thanh 19,2% [2]. Đồng thời, chỉ số protein phản ứng C độ nhạy cao (hs-CRP) giảm 19,4% và protein hóa ứng động bạch cầu đơn nhân (MCP-1) giảm 6,3% [2].
Một nghiên cứu quan sát bệnh chứng chéo trên 633 bệnh nhân gút cho thấy ăn quả anh đào tươi hoặc dùng chiết xuất anh đào trong vòng 2 ngày có liên quan đến việc giảm 35% nguy cơ bùng phát cơn gút so với không sử dụng [5]. Đáng chú ý, khi kết hợp dùng anh đào với thuốc allopurinol, nguy cơ tái phát cơn gút đã giảm tới 75% [5]. Hiệu quả giảm nguy cơ cơn gút của anh đào được ghi nhận bền vững ở các phân nhóm khác nhau về giới tính, tình trạng béo phì, mức tiêu thụ purin, rượu bia, thuốc lợi tiểu và các thuốc chống gút [5].
Trong một thử nghiệm ngắn hạn ở 10 phụ nữ trẻ khỏe mạnh tiêu thụ 45 quả anh đào ngọt (khoảng 280 g), nồng độ axit uric huyết tương giảm 14% tại thời điểm 5 giờ sau khi ăn, từ 214,1 µmol/L (3,6 mg/dL) xuống 178,5 µmol/L (3,0 mg/dL) [5], [3]. Một nghiên cứu nhãn mở đơn nhánh trên bệnh nhân gút dùng hỗn hợp chiết xuất trái cây chứa anh đào hàng ngày kết hợp kali citrat và axit folic cũng ghi nhận giảm nồng độ axit uric máu, cải thiện cơn đau và tần suất sưng khớp sau 45 ngày [6].
Một tổng quan hệ thống năm 2019 tổng hợp 6 nghiên cứu đã chỉ ra mối tương quan thuận giữa việc uống nước ép anh đào chua và sự suy giảm nồng độ axit uric máu, đồng thời ghi nhận bệnh nhân gút dùng nước ép hoặc chiết xuất anh đào thường xuyên ít gặp cơn bùng phát hơn [7].
Giới hạn của bằng chứng và các kết quả mâu thuẫn
Dù nhiều báo cáo ban đầu rất khả quan, dữ liệu khoa học về tác dụng của anh đào vẫn còn tồn tại các kết quả không đồng nhất [5], [8]. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên 50 bệnh nhân gút dùng tinh chất anh đào cô đặc trong 8 tuần cho thấy không có sự thay đổi nào đối với nồng độ axit uric huyết thanh [6]. Các tác giả của nghiên cứu này nhận định rằng nếu anh đào có tác động giảm cơn bùng phát gút về lâu dài, cơ chế đó có thể không thông qua con đường hạ nồng độ urat máu [6].
Tương tự, một nghiên cứu kéo dài 30 ngày bổ sung anh đào chua Montmorency ở người trưởng thành khỏe mạnh ghi nhận độ biến thiên urat cá thể cao và nồng độ axit uric chỉ giảm nhẹ khoảng 2%, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng [8]. Các thử nghiệm khác dùng nước ép anh đào chua trong 6 tuần ở bệnh nhân thoái hóa khớp hoặc trong 7 ngày ở vận động viên bóng nước cũng không ghi nhận sự thay đổi nồng độ axit uric [5]. Nghiên cứu trên mô hình chuột cũng cho thấy bột anh đào chua liều cao không giúp hạ axit uric huyết thanh và chỉ có tác dụng bảo vệ khiêm tốn ở giai đoạn sớm của chứng tăng axit uric [3].
Đa số các nghiên cứu can thiệp hiện có quy mô mẫu tương đối nhỏ, dao động từ 10 đến 50 người, hoặc chỉ đánh giá phản ứng cấp tính trong thời gian ngắn từ 5 giờ đến 48 giờ [5], [8]. Tổng quan hệ thống năm 2019 đã không thể tiến hành phân tích gộp (meta-analysis) do sự khác biệt lớn về phương pháp và thiếu hụt các thử nghiệm lâm sàng đủ quy mô [7]. Để kiểm chứng chính xác, một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi đối chứng giả dược quy mô 120 bệnh nhân gút uống nước ép anh đào chua Montmorency trong 12 tháng đã được đăng ký và triển khai [1], [6].
Hiểu lầm thường gặp về nước ép anh đào và bệnh gút
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem nước ép anh đào như một phương thuốc tự nhiên chữa khỏi hoàn toàn bệnh gút. Bệnh gút là tình trạng bệnh lý mạn tính phức tạp liên quan đến rối loạn chuyển hóa purin và bài tiết urat qua thận [2], [3]. Nước ép anh đào không thể thay thế cho các nhóm thuốc hạ axit uric chuyên biệt như allopurinol hay febuxostat, vốn là các chất ức chế xanthine oxidase nền tảng được bác sĩ chỉ định [3], [7]. Tỷ lệ tuân thủ thuốc hạ urat của bệnh nhân dao động thấp từ 20% đến 70%, khiến nhiều người tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng các chế phẩm từ anh đào, dẫn đến nguy cơ bùng phát cơn đau cấp tính dữ dội [2].
Một ngộ nhận khác là uống càng nhiều nước ép anh đào thì axit uric hạ càng nhanh. Thử nghiệm trên động vật cho thấy liều cao bột anh đào chua không mang lại hiệu quả hạ axit uric máu tốt hơn liều thấp [3]. Việc lạm dụng quá nhiều nước ép quả còn có thể nạp thêm một lượng đường tự nhiên không cần thiết vào cơ thể.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người bị bệnh gút kèm theo đái tháo đường hoặc rối loạn đường huyết cần theo dõi chặt chẽ khi sử dụng nước ép anh đào đóng chai thương mại. Lượng carbohydrate và fructose tự nhiên trong nước quả có thể làm biến động đường huyết nếu tiêu thụ vượt mức. Người bệnh nên ưu tiên các sản phẩm nước ép nguyên chất không thêm đường hoặc tham khảo ý kiến chuyên môn.
Bệnh nhân đang sử dụng các thuốc điều trị gút như allopurinol cần thận trọng và trao đổi với bác sĩ điều trị trước khi kết hợp dùng các chế phẩm thảo dược hoặc chiết xuất anh đào liều cao, nhằm phòng tránh các tương tác sinh học do đi qua cùng các con đường chuyển hóa trong cơ thể [6]. Những người có bệnh lý suy thận nặng hoặc đang kiểm soát kali nghiêm ngặt cũng cần kiểm tra thành phần vi chất trước khi uống đều đặn.
Cách áp dụng an toàn và thực tế vào chế độ ăn
Nếu muốn thử nghiệm nước ép anh đào chua vào thực đơn hàng ngày, bệnh nhân có thể áp dụng mức tiêu thụ 240 mL/ngày (khoảng một cốc 8 oz), sử dụng loại nước ép anh đào chua 100% nguyên chất không pha thêm đường mía hay si-rô [2]. Đây là liều lượng đã được kiểm chứng an toàn và cho thấy khả năng cải thiện các chỉ số urat và chất chỉ thị viêm trong thử nghiệm lâm sàng kéo dài 4 tuần [2].
Thời điểm dùng thích hợp có thể chia làm 1 đến 2 lần trong ngày cùng với bữa ăn nhẹ hoặc sau khi tập luyện thể chất [2], [4]. Ngoài nước ép đóng chai, người bệnh có thể lựa chọn khoảng 280 g quả anh đào tươi (khoảng 45 quả) hoặc các dạng tinh chất cô đặc được đóng gói theo tiêu chuẩn [5], [8]. Nước ép nên được bảo quản lạnh và lắc đều trước khi uống.
Để quản lý axit uric toàn diện, người bệnh cần duy trì việc uống đủ nước lọc mỗi ngày, hạn chế các thực phẩm giàu purin như nội tạng động vật, thịt đỏ đậm màu và kiêng hoàn toàn rượu bia. Thói quen sử dụng anh đào chua cần được xem là một thành phần trong lối sống lành mạnh, song hành cùng việc tuân thủ tuyệt đối đơn thuốc kiểm soát axit uric của bác sĩ chuyên khoa [2], [5].
Tóm lại, nước ép anh đào chua mang lại những tác động tích cực nhất định trong việc hỗ trợ hạ axit uric và kháng viêm nhờ nguồn hoạt chất anthocyanin dồi dào [2], [4]. Tuy nhiên, bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có giới hạn và chưa thể khẳng định tác dụng điều trị thay thế y khoa [3], [7]. Người bệnh gút nên xem thức uống này như một giải pháp bổ trợ, kết hợp chặt chẽ với chế độ sinh hoạt cân bằng và tuân thủ hướng dẫn điều trị từ bác sĩ [5], [3].
