Trả lời ngắn: Sau mãn kinh, nguy cơ mắc sỏi thận có thể cao hơn, nhưng chưa thể kết luận rằng chính sự sụt giảm estrogen là nguyên nhân trực tiếp. Một đoàn hệ lớn ghi nhận mối liên quan giữa tình trạng hậu mãn kinh và sỏi mới; một phân tích thử nghiệm ngẫu nhiên khác lại thấy liệu pháp estrogen đường uống làm tăng nhẹ biến cố sỏi. Hai kết quả này trả lời những câu hỏi khác nhau và không phải lý do để tự dùng hormone hoặc tự kiêng canxi [1, 2].
Estrogen, mãn kinh và sỏi thận: ba điều không nên đánh đồng
Estrogen thay đổi khi chuyển tiếp sang mãn kinh. Hormone này có thể liên quan đến chuyển hóa xương, canxi và hoạt động của thận, nên các nhà nghiên cứu đã xem xét liệu thay đổi nội tiết có đi cùng thay đổi thành phần nước tiểu hay nguy cơ tạo sỏi hay không. Tuy nhiên, “có cơ chế sinh học hợp lý”, “có liên quan trong nghiên cứu quan sát” và “đã chứng minh một hormone là nguyên nhân” là ba mức kết luận khác nhau.
Sỏi hình thành khi nước tiểu đủ đậm đặc để một số khoáng chất kết tinh, nhưng nguy cơ còn chịu ảnh hưởng của lượng nước uống, natri, loại sỏi, bệnh nền, thuốc, cân nặng và tiền sử gia đình. Mãn kinh có thể cùng xuất hiện với một số thay đổi về tuổi tác, sức khỏe và thói quen. Do đó, không thể quy mọi khác biệt về sỏi cho estrogen giảm [1, 3].
Nghiên cứu đoàn hệ ghi nhận điều gì?
Nghiên cứu Nurses’ Health Study II theo dõi 108.639 phụ nữ trong 22 năm và ghi nhận 3.456 trường hợp sỏi thận mới. So với giai đoạn tiền mãn kinh, tình trạng hậu mãn kinh có liên quan với nguy cơ tương đối cao hơn 27% (RR 1,27; khoảng tin cậy 95%: 1,08–1,46). Mối liên quan cũng được ghi nhận ở nhóm mãn kinh tự nhiên và mãn kinh do phẫu thuật [1].
Con số 27% là mức chênh lệch tương đối trong nhóm nghiên cứu, không có nghĩa cứ 100 phụ nữ mãn kinh thì 27 người sẽ bị sỏi. Nghiên cứu quan sát cũng không thể loại trừ hoàn toàn các yếu tố gây nhiễu, không chứng minh estrogen giảm là nguyên nhân và không dự đoán chính xác nguy cơ của một cá nhân. Nhóm nghiên cứu còn phân tích mẫu nước tiểu 24 giờ ở 658 người: sau mãn kinh, một số chỉ số trung bình như canxi, citrate, phospho và axit uric niệu thấp hơn, trong khi thể tích nước tiểu cao hơn. Các khác biệt này không tạo thành một cơ chế đơn giản kiểu “estrogen giảm làm canxi niệu tăng” [1].
Một điểm đáng chú ý là trong đoàn hệ này, việc dùng hormone hiện tại hoặc trước đây không có liên quan có ý nghĩa thống kê với nguy cơ sỏi so với không dùng. Kết quả quan sát như vậy không phủ định thử nghiệm ngẫu nhiên; cách tuyển người, phơi nhiễm, thời gian theo dõi và khả năng có yếu tố gây nhiễu khác nhau [1].
Vì sao thử nghiệm estrogen lại cho kết quả khác?
Phân tích Women’s Health Initiative (WHI) tổng hợp hai thử nghiệm ngẫu nhiên ở 27.347 phụ nữ sau mãn kinh. Người tham gia được phân vào nhóm dùng estrogen liên hợp đường uống hoặc giả dược; một nhóm có dùng thêm progestin theo tình trạng tử cung. Sau thời gian theo dõi trung bình 5,6–7,1 năm, nhóm điều trị ghi nhận 39 ca sỏi trên 10.000 người-năm so với 34 ca ở nhóm giả dược; HR 1,21 (KTC 95%: 1,03–1,44) [2].
Đây là mức tăng tương đối khoảng 21% trong điều kiện thử nghiệm, còn chênh lệch tuyệt đối giữa hai nhóm là khoảng 5 ca trên 10.000 người-năm. Kết quả áp dụng cho phác đồ estrogen liên hợp đường uống được nghiên cứu trong WHI; không thể tự động suy rộng thành mức rủi ro giống hệt cho mọi liều, mọi đường dùng, mọi chế phẩm hormone hoặc mọi phụ nữ. Nghiên cứu cũng không trả lời liệu hormone có làm tan hay ngăn sỏi ở một người cụ thể.
Hai nghiên cứu không thật sự mâu thuẫn: nghiên cứu đoàn hệ hỏi tình trạng mãn kinh có đi cùng nguy cơ sỏi mới hay không; WHI hỏi một phác đồ hormone cụ thể có làm thay đổi biến cố so với giả dược hay không. Cả hai đều không ủng hộ việc bắt đầu estrogen để phòng sỏi. Không tự ý ngừng hoặc bắt đầu liệu pháp hormone dựa trên bài viết này; lợi ích và nguy cơ điều trị triệu chứng mãn kinh cần được cá thể hóa với bác sĩ.
Sau mãn kinh nên làm gì để giảm nguy cơ sỏi?
Các biện pháp hữu ích tập trung vào nguy cơ sỏi đã biết, không phải “cân bằng estrogen” bằng thực phẩm chức năng. Lượng dịch phù hợp là điểm khởi đầu thường được xem xét; NIDDK nhấn mạnh uống đủ dịch, chủ yếu là nước, nhưng nhu cầu cần điều chỉnh nếu có suy thận, suy tim hoặc được dặn hạn chế dịch [3]. Với người từng bị sỏi canxi, hướng dẫn tiết niệu có thể đặt mục tiêu thể tích nước tiểu cụ thể và điều chỉnh theo kết quả đánh giá, mức ra mồ hôi, khí hậu và bệnh kèm [4].
Không nên tự cắt canxi khỏi khẩu phần chỉ vì viên sỏi có chứa canxi. Lượng canxi từ thức ăn phù hợp có thể gắn oxalat trong đường tiêu hóa; giảm canxi quá mức có thể bất lợi cho xương và không phải lời khuyên mặc định để phòng sỏi. Nếu đang dùng viên bổ sung, hãy trao đổi với bác sĩ về chỉ định, liều, thời điểm dùng cùng bữa ăn và tiền sử sỏi thay vì tự tăng hoặc ngừng [3, 4].
Giảm natri dư thừa cũng có ích cho một số người có sỏi canxi vì natri ảnh hưởng đến canxi bài tiết qua nước tiểu. Không cần loại bỏ mọi thực phẩm chứa oxalat hoặc protein; hướng dẫn nên dựa trên thành phần sỏi và xét nghiệm nước tiểu, nhất là ở người tái phát nhiều lần. Một chế độ ăn cân bằng, đủ rau quả và phù hợp bệnh nền thường thực tế hơn các chế độ kiêng cực đoan [3, 4].
Nếu đã từng bị sỏi, hãy hỏi xem có phân tích được thành phần viên sỏi hay không. Với sỏi tái phát hoặc nguy cơ cao, bác sĩ có thể cân nhắc xét nghiệm máu, nước tiểu 24 giờ và kế hoạch dinh dưỡng riêng. Nguy cơ cũng có thể tăng vì các tình huống rất khác mãn kinh: chẳng hạn, sau một số phẫu thuật giảm cân, thay đổi hấp thu ở ruột có thể ảnh hưởng đến thành phần nước tiểu. Xem thêm bài về nguy cơ sỏi thận sau phẫu thuật giảm cân để thấy vì sao cách phòng ngừa cần dựa trên nguyên nhân cụ thể.
Khi nào cần đi khám?
Đau quặn vùng hông lưng, tiểu máu, buồn nôn hoặc đau lan xuống bẹn có thể gặp ở sỏi đường tiết niệu nhưng cũng có nguyên nhân khác. Sốt hoặc rét run kèm đau hông lưng, bí tiểu, đau dữ dội không giảm, nôn liên tục hoặc chỉ có một thận cần được đánh giá khẩn cấp. Không cố “đẩy sỏi” bằng cách uống lượng nước quá lớn trong thời gian ngắn và không dùng thảo dược lợi tiểu để thay khám chữa bệnh.
Kết luận
Sau mãn kinh, một số nghiên cứu ghi nhận nguy cơ sỏi thận cao hơn, nhưng chưa xác định sự suy giảm estrogen là nguyên nhân duy nhất hay trực tiếp. WHI còn cho thấy estrogen liên hợp đường uống làm tăng nhẹ biến cố sỏi trong phác đồ thử nghiệm cụ thể, vì vậy không nên dùng hormone để phòng sỏi. Hãy tập trung vào đủ dịch phù hợp, không kiêng canxi tùy tiện, giảm natri dư thừa khi được khuyến nghị và cá thể hóa phòng tái phát theo loại sỏi cùng đánh giá y tế.








