Nhiều phụ nữ sau sinh chịu áp lực giảm cân nhanh nên tìm đến chế độ ăn keto với hy vọng sớm lấy lại vóc dáng. Tuy nhiên, việc cắt giảm mạnh carbohydrate trong khi đang nuôi con bằng sữa mẹ tiềm ẩn những rủi ro chuyển hóa nghiêm trọng. Liệu chế độ ăn keto khi đang cho con bú có an toàn, và những ai cần tránh xa phương pháp này?
Bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý áp dụng chế độ ăn keto vì nguy cơ xảy ra biến chứng toan ceton đe dọa tính mạng [1]. Tất cả dữ liệu an toàn trên người hiện nay chỉ dừng lại ở các báo cáo ca bệnh và loạt ca bệnh lâm sàng, chưa có thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên nào chứng minh chế độ ăn này an toàn cho số đông bà mẹ đang cho con bú [2].
Cơ chế khiến cơ thể mẹ dễ nhiễm toan khi ăn keto
Chế độ ăn keto tiêu chuẩn yêu cầu lượng carbohydrate nạp vào rất thấp, thường dưới 50 gam mỗi ngày [3]. Khi thiếu carbohydrate, cơ thể buộc phải chuyển hóa chất béo tại gan thành các thể ceton để cung cấp năng lượng thay thế cho đường [3].
Quá trình tiết sữa mẹ đòi hỏi nhu cầu năng lượng và lượng tiêu thụ carbohydrate rất lớn từ người mẹ [1]. Các nghiên cứu cho thấy phụ nữ đang cho con bú khi nhịn ăn hoặc giảm carbohydrate sẽ có mức tăng axit hydroxybutyric trong máu cao hơn hẳn so với phụ nữ không cho con bú [3]. Sự kết hợp giữa việc cắt giảm tinh bột và nhu cầu tạo sữa cao khiến lượng ceton tích tụ nhanh chóng, dễ dẫn đến toan ceton do cho con bú [1], [3].
4 nhóm đối tượng rủi ro cao cần tránh chế độ ăn keto
Dựa trên các ca cấp cứu và tổng quan y văn ghi nhận, có 4 nhóm đối tượng đặc biệt nguy hiểm nếu áp dụng keto khi đang nuôi con bằng sữa mẹ:
Nhóm thứ nhất là phụ nữ đang nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong những tháng đầu sau sinh. Giai đoạn này nhu cầu chuyển hóa cho việc tạo sữa ở mức cao nhất, khiến cơ thể mẹ dễ rơi vào tình trạng mất cân bằng năng lượng nghiêm trọng [1], [4].
Nhóm thứ hai là người đang gặp các bệnh lý cấp tính hoặc căng thẳng thể chất như nhiễm trùng hô hấp hay sốt. Một ca bệnh thực tế ghi nhận người mẹ 8 tuần sau sinh ăn keto đã rơi vào tình trạng toan ceton nguy kịch ngay sau khi mắc viêm phổi cộng đồng [5]. Căng thẳng từ bệnh tật đóng vai trò như một yếu tố kích hoạt thứ hai đẩy cơ thể vượt quá ngưỡng bù trừ [5].
Nhóm thứ ba là những người xuất hiện các triệu chứng suy nhược, buồn nôn, nôn mửa hoặc kém ăn uống. Khi không thể dung nạp dinh dưỡng qua đường miệng, tình trạng thiếu hụt carbohydrate càng thêm trầm trọng và thúc đẩy toan ceton tiến triển nhanh [4], [2].
Nhóm thứ tư là các bà mẹ cho con bú tự áp dụng chế độ ăn kiêng mà không có sự theo dõi của chuyên gia y tế. Các tổng quan lâm sàng chỉ ra rằng hầu hết các ca toan ceton nhập viện đều xuất phát từ việc mẹ tự ý ăn keto nhằm mục đích giảm cân [2]. Chế độ ăn này chỉ được áp dụng trong những trường hợp điều trị bệnh lý rất đặc thù của trẻ khi có bác sĩ chuyên khoa giám sát [6], [2].
Bằng chứng từ các nghiên cứu lâm sàng nói gì?
Một báo cáo năm 2023 mô tả trường hợp người mẹ 31 tuổi hoàn toàn không có bệnh đái tháo đường nhưng rơi vào toan ceton nguy kịch sau khi ăn keto và nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ [1]. Bệnh nhân phải điều trị tại phòng hồi sức tích cực bằng truyền dextrose và insulin, chỉ hồi phục sau 24 giờ điều trị tích cực [1].
Một ca bệnh khác công bố năm 2022 ghi nhận người mẹ 34 tuổi, 8 tuần sau sinh, nhập viện với triệu chứng khó thở, đau ngực, nôn mửa và toan chuyển hóa nặng với khoảng trống anion lên tới 33 và pH máu giảm xuống 7,045 [4]. Nồng độ beta-hydroxybutyrate huyết thanh của người mẹ đo được là 7,4 mmol/L [4]. Tình trạng toan ceton tái phát ngay trong đêm khi người mẹ tiếp tục cho con bú tại phòng hồi sức và chỉ thực sự khỏi hẳn khi được chuyển sang chế độ ăn giàu carbohydrate [4].
Tổng quan hệ thống năm 2024 khảo sát 16 nghiên cứu từ năm 2012 đến 2023 cho thấy đa số phụ nữ ăn kiêng giảm carbohydrate khi cho con bú đều phải nhập viện cấp cứu [2]. Các triệu chứng thường gặp bao gồm yếu cơ, mệt mỏi, buồn nôn, đau bụng và kiệt sức [2]. Điểm sáng duy nhất là các báo cáo chưa ghi nhận hậu quả xấu trực tiếp đến sức khỏe của trẻ nhỏ ngoài việc thay đổi thói quen bú [2].
Dù vậy, chế độ keto vẫn có vị trí rất hạn chế trong điều trị y khoa. Một nghiên cứu năm 2022 đã áp dụng thực đơn keto chứa 61% chất béo cho người mẹ nhằm tăng lượng calo trong sữa lên thêm 134%, giúp cắt cơn co giật thành công cho trẻ sơ sinh bị động kinh kháng thuốc [6]. Tuy nhiên, liệu pháp chuyển hóa này đòi hỏi quy trình kiểm soát tỷ lệ dinh dưỡng cực kỳ nghiêm ngặt [6], [7].
Những hiểu lầm phổ biến khi áp dụng keto sau sinh
Nhiều người lầm tưởng rằng toan ceton chỉ xảy ra ở người mắc bệnh đái tháo đường. Thực tế y khoa chứng minh tình trạng toan ceton do cho con bú hoàn toàn có thể xảy ra ở những người mẹ có đường huyết và chuyển hóa bình thường [1], [5].
Một hiểu lầm khác là cho rằng ăn keto hoàn toàn vô hại đối với nguồn sữa mẹ. Các quan sát lâm sàng cho thấy khi cơ thể mẹ bị toan hóa nặng, việc tiếp tục tiết sữa khiến năng lượng cạn kiệt nhanh hơn và làm bệnh cảnh của mẹ trở nên trầm trọng hơn [4].
Điều khoa học chưa biết về keto khi cho con bú
Một số ý kiến quan tâm đến việc người có tiền sử đái tháo đường thai kỳ hoặc giảm sữa cơ năng có nên ăn keto hay không. Tuy nhiên, các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu riêng biệt về hai nhóm đối tượng này.
Khoa học cũng chưa xác định được ngưỡng carbohydrate tối thiểu an toàn cho từng cá nhân khi đang cho con bú. Ngoài ra, ảnh hưởng lâu dài của việc sữa mẹ biến đổi thành phần chất béo liều cao đối với sự phát triển của trẻ sơ sinh khỏe mạnh vẫn chưa có câu trả lời rõ ràng [6], [2].
Lời khuyên áp dụng an toàn cho phụ nữ sau sinh
Giai đoạn nuôi con bằng sữa mẹ đòi hỏi nguồn năng lượng ổn định để bảo vệ sức khỏe của mẹ và duy trì nguồn sữa. Phụ nữ sau sinh nên tránh các chế độ ăn kiêng cắt giảm carbohydrate quá mức hoặc nhịn ăn kéo dài [1], [3].
Nếu muốn kiểm soát cân nặng, người mẹ nên tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để xây dựng chế độ ăn cân đối. Bất kỳ ai đang cho con bú nếu xuất hiện triệu chứng mệt mỏi bất thường, buồn nôn, nôn hoặc khó thở cần đi khám ngay để được kiểm tra toan chuyển hóa kịp thời [4], [2].
Tóm lại, việc áp dụng chế độ ăn keto khi đang cho con bú tiềm ẩn nguy cơ toan ceton nguy hiểm cho người mẹ. Thay vì áp dụng các biện pháp giảm cân cấp tốc, phụ nữ sau sinh nên ưu tiên dinh dưỡng đa dạng và tham vấn nhân viên y tế trước khi thay đổi chế độ ăn.




