Sau các bữa ăn nhiều cơm trắng, bún hoặc bánh mì, đường huyết của chúng ta thường có xu hướng tăng vọt, đòi hỏi tuyến tụy phải tiết ra một lượng lớn insulin để xử lý. Tình trạng đường huyết và insulin tăng vọt quá mức sau ăn lặp đi lặp lại nhiều lần chính là yếu tố nguy cơ dẫn đến đái tháo đường týp 2, gây viêm mạn tính và suy giảm chức năng tế bào beta tụy [1]. Đối với người có dấu hiệu tiền tiểu đường hoặc rối loạn dung nạp đường, việc tìm kiếm các giải pháp tự nhiên giúp kiểm soát tốc độ tăng đường huyết sau bữa ăn đang nhận được rất nhiều sự quan tâm.
Liệu quả maqui (Aristotelia chilensis), một loại quả mọng nguồn gốc từ Nam Mỹ, có thực sự giúp kiểm soát đường huyết sau ăn như lời đồn? Các nghiên cứu khoa học cho thấy chiết xuất chuẩn hóa từ loại quả này có tác động rõ rệt trong việc làm chậm hấp thu đường, làm phẳng đỉnh đường huyết và giảm áp lực tiết insulin sau các bữa ăn chứa tinh bột [2], [1].
Cơ chế tác động: Chặn đường hấp thu glucose tại ruột non
Khi cơ thể dung nạp thức ăn chứa carbohydrate như tinh bột hoặc đường, hệ tiêu hóa cần phân cắt chuỗi đường phức tạp thành các phân tử đơn lẻ, chủ yếu là glucose [3], [4]. Sau đó, glucose được vận chuyển từ lòng ruột vào máu nhờ các protein vận chuyển chuyên biệt tại niêm mạc ruột, nổi bật là kênh đồng vận chuyển natri-glucose (SGLT1) và kênh GLUT2 [2], [3].
Nhìn chung, các hoạt chất sinh học nhóm polyphenol và anthocyanin trong các loại quả mọng có khả năng ức chế các enzyme tiêu hóa tinh bột như alpha-amylase và alpha-glucosidase tại lòng ruột, đồng thời tương tác với các kênh vận chuyển đường để làm giảm tốc độ hấp thu đường vào hệ tuần hoàn [3]. Riêng với quả maqui, hoạt chất delphinidin – thành phần polyphenol chủ đạo – tác động trực tiếp bằng cách ức chế quá trình vận chuyển glucose phụ thuộc vào ion natri tại đoạn hỗng tràng của ruột non [2]. Khi các kênh vận chuyển này bị kìm hãm, lượng glucose đi vào máu sẽ chậm lại, ngăn chặn hiện tượng đường huyết tăng vọt đột ngột sau ăn [2], [1]. Ngoài ra, các nhà khoa học nhận định chiết xuất maqui còn có thể hoạt động thông qua cơ chế kích hoạt hormone incretin hoặc cải thiện độ nhạy của insulin [1].
Bằng chứng lâm sàng sau bữa ăn chứa cơm trắng
Tác động hạ đường huyết của quả maqui không chỉ dừng lại ở lý thuyết mà đã được kiểm chứng trên người thực tế thông qua các thử nghiệm can thiệp. Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã tìm hiểu tác dụng của Delphinol – chiết xuất chuẩn hóa từ quả maqui chứa từ 25% delphinidin trở lên và từ 35% tổng lượng anthocyanin trở lên [2].
Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mù đôi, có đối chứng giả dược, bắt chéo trên 10 tình nguyện viên bị rối loạn dung nạp glucose mức độ trung bình [2]. Những người tham gia được cho uống Delphinol ngay trước khi ăn cơm trắng [2]. Kết quả cho thấy việc sử dụng chiết xuất maqui đã làm giảm có ý nghĩa thống kê lượng đường huyết và insulin sau bữa ăn so với khi dùng giả dược [2]. Cùng trong nghiên cứu này, thử nghiệm trên chuột mắc bệnh tiểu đường do streptozotocin trong 4 tháng ghi nhận Delphinol đường uống hàng ngày giúp hạ đường huyết lúc đói về mức tương đương với chuột khỏe mạnh không mắc bệnh [2]. Đồng thời, cơ chế ức chế kênh đồng vận chuyển glucose phụ thuộc natri đã được làm rõ trên mô ruột non của loài gặm nhấm [2].
Tác động trên nghiệm pháp dung nạp glucose ở người tiền tiểu đường
Để đánh giá sâu hơn về phản ứng chuyển hóa với đường nguyên chất, một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2016 đã tiến hành nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống (OGTT) trên các tình nguyện viên tiền tiểu đường [1]. Những người tham gia đã trải qua 4 lần làm nghiệm pháp OGTT liên tiếp, mỗi lần cách nhau thời gian đào thải ít nhất một tuần, trong đó các mức liều Delphinol khác nhau được uống trước khi uống glucose 1 giờ [1].
Kết quả ghi nhận chiết xuất maqui Delphinol giúp hạ đường huyết và insulin nền một cách phụ thuộc vào liều dùng [1]. Ở liều thấp, chiết xuất giúp trì hoãn thời điểm xuất hiện đỉnh đường huyết và insulin sau ăn, trong khi các liều cao hơn cho thấy tác động đảo ngược xu hướng này [1]. Đỉnh đường huyết sau uống glucose được hạ thấp phụ thuộc vào liều lượng Delphinol [1]. Về chỉ số insulin, đỉnh insulin cao hơn ở mức liều thấp nhất nhưng lại thấp hơn ở các mức liều khác [1]. Tổng lượng glucose trong máu không bị biến đổi, trong khi lượng insulin khả dụng toàn phần tăng ở liều thấp và giảm khi dùng liều cao nhất [1]. Những dữ liệu này khẳng định chiết xuất maqui có khả năng điều hòa đường huyết và insulin ngay từ giai đoạn tiền tiểu đường [1].
Hiệu quả cải thiện chỉ số HbA1c và mỡ máu khi dùng dài ngày
Không chỉ tác động tức thì sau bữa ăn, việc bổ sung chiết xuất maqui đều đặn cũng mang lại nhiều chuyển biến tích cực cho quá trình kiểm soát chuyển hóa lâu dài. Một thử nghiệm lâm sàng kéo dài 3 tháng vào năm 2016 được thực hiện trên 31 người vừa được chẩn đoán rối loạn dung nạp glucose mức độ vừa [5]. Các đối tượng được bổ sung 180 mg chiết xuất Delphinol mỗi ngày vào buổi sáng [5].
Kết quả cho thấy chỉ số đường huyết trung bình 3 tháng (HbA1c) giảm đều đặn theo thời gian: từ mức ban đầu là 5,65% xuống còn 5,50% sau tháng đầu tiên, tiếp tục giảm còn 5,39% sau 2 tháng và đạt mức 5,35% sau 3 tháng sử dụng [5]. Mặc dù đường huyết và insulin lúc đói có xu hướng giảm không mang ý nghĩa thống kê và nghiệm pháp OGTT hàng tháng không thay đổi rõ rệt so với ban đầu, xét nghiệm mỡ máu lại ghi nhận những cải thiện đáng chú ý [5]. Cụ thể, nồng độ cholesterol xấu LDL giảm có ý nghĩa thống kê sau 3 tháng, nồng độ VLDL giảm ngay sau 1 tháng sử dụng, trong khi cholesterol tốt HDL tăng rõ rệt so với ban đầu trong suốt thời gian can thiệp [5], [6]. Chiết xuất này được dung nạp rất tốt và không ghi nhận tác dụng phụ nào trong suốt thời gian nghiên cứu [5].
Giá trị và những điểm hạn chế của bằng chứng khoa học
Các nghiên cứu cho thấy chiết xuất quả maqui chuẩn hóa (chứa hàm lượng delphinidin và anthocyanin cao) có hiệu quả thực tế trong việc kiểm soát đường huyết sau ăn và hỗ trợ chuyển hóa lipid [2], [5]. Ưu điểm của hoạt chất tự nhiên này là dung nạp tốt, hầu như không gây ra các tác dụng phụ khó chịu trên đường tiêu hóa như đầy hơi, chướng bụng hay tiêu chảy – vốn là những vấn đề thường gặp khi dùng các thuốc ức chế enzyme tiêu hóa tổng hợp [5], [7].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các dữ liệu hiện có. Số lượng người tham gia trong các nghiên cứu lâm sàng của chiết xuất maqui còn khá khiêm tốn (chỉ từ 10 đến 31 người) [2], [1], [5]. Các nghiên cứu này chủ yếu đánh giá trên nhóm đối tượng tiền tiểu đường hoặc rối loạn dung nạp glucose nhẹ đến vừa, chứ chưa có nghiên cứu chuyên sâu về hiệu quả kiểm soát hay liều dùng an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hoặc trẻ em. Hơn nữa, các thử nghiệm can thiệp sử dụng chế phẩm chiết xuất chuẩn hóa Delphinol, do đó không thể đồng nhất hoàn toàn hiệu quả này với việc ăn quả maqui tươi hoặc dùng các sản phẩm bột maqui chưa qua kiểm định hàm lượng delphinidin [2], [6].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng quả maqui hạ đường huyết
Nhiều người lầm tưởng rằng quả maqui có thể "chữa khỏi" bệnh tiểu đường hoặc thay thế hoàn toàn thuốc điều trị do bác sĩ chỉ định. Đây là nhận thức hoàn toàn sai lầm. Dữ liệu khoa học chỉ ra chiết xuất maqui đóng vai trò như một biện pháp dinh dưỡng bổ trợ giúp làm giảm độ biến thiên của đường huyết sau ăn và hỗ trợ điều hòa mỡ máu [1], [5].
Một hiểu lầm khác là ăn càng nhiều quả maqui thì đường huyết càng giảm sâu. Thử nghiệm lâm sàng cho thấy phản ứng của insulin và đường huyết phụ thuộc vào liều lượng nhất định, việc sử dụng liều quá cao có thể làm thay đổi xu hướng chuyển hóa mà không mang lại thêm lợi ích rõ ràng [1]. Chiết xuất maqui không thể triệt tiêu hoàn toàn lượng đường hấp thu từ bữa ăn, mà chủ yếu làm chậm quá trình vận chuyển đường qua niêm mạc ruột [2], [1].
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Người đang được điều trị đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin cần thận trọng khi bổ sung chiết xuất maqui. Tác dụng hạ đường huyết cộng gộp có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức. Những trường hợp này cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để điều chỉnh phác đồ phù hợp.
Do hiện tại chưa có nghiên cứu kiểm chứng về độ an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ, nhóm đối tượng này không nên tự ý dùng các chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ maqui. Người có tiền sử dị ứng với các loại quả mọng hoặc người chuẩn bị bước vào phẫu thuật cũng nên trao đổi trước với nhân viên y tế.
Áp dụng vào thực tế sao cho hiệu quả
Để tận dụng tối đa tiềm năng kiểm soát đường huyết của maqui, người tiền tiểu đường hoặc người muốn ổn định chuyển hóa có thể lưu ý một số điểm thực tế sau:
- Thời điểm sử dụng: Theo dữ liệu nghiên cứu, chiết xuất maqui chuẩn hóa phát huy tác dụng tốt nhất khi được đưa vào cơ thể trước bữa ăn chứa tinh bột (như cơm trắng) hoặc uống vào buổi sáng trước bữa ăn khoảng 1 giờ để kịp thời ức chế các kênh vận chuyển đường tại ruột [2], [1], [5].
- Liều lượng: Trong các nghiên cứu can thiệp dài hạn, liều lượng chiết xuất chuẩn hóa Delphinol được ghi nhận mang lại hiệu quả cải thiện HbA1c và mỡ máu là 180 mg mỗi ngày uống vào buổi sáng [5]. Nếu sử dụng các sản phẩm bổ sung thương mại, cần tuân thủ hướng dẫn trên nhãn mác hoặc chỉ định của chuyên gia y tế.
- Kết hợp lối sống: Dùng chiết xuất maqui hay bất kỳ loại quả mọng nào cũng chỉ là giải pháp hỗ trợ thêm. Biện pháp cốt lõi và bền vững nhất để ngăn ngừa đái tháo đường tiến triển vẫn là tuân thủ chế độ ăn giảm bớt tinh bột tinh chế, hạn chế đường ngọt, kết hợp tập thể dục thường xuyên và duy trì cân nặng hợp lý [3].
Chiết xuất quả maqui giàu delphinidin là một ứng viên tự nhiên đầy tiềm năng giúp kìm hãm đà tăng vọt của đường huyết sau bữa ăn nhiều tinh bột. Dù vậy, người tiêu dùng nên sử dụng sản phẩm có hàm lượng rõ ràng, đúng thời điểm và xem đây là mảnh ghép bổ trợ cho một lối sống lành mạnh chứ không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa.
