Cơn sốt siêu thực phẩm từ các loại quả mọng ngoại nhập ngày càng trở nên quen thuộc trên bàn ăn của nhiều gia đình. Cả acai berry và maqui berry đều được quảng cáo với khả năng bảo vệ tế bào trước tác hại của các gốc tự do. Tuy nhiên, khi đặt lên bàn cân khoa học, loại quả nào thực sự sở hữu ưu thế vượt trội về mặt thành phần và hoạt tính?

Các báo cáo kiểm nghiệm chỉ ra rằng maqui berry vượt trội hơn acai berry về giá trị hấp thụ gốc oxy hóa (ORAC) [1]. Không chỉ vậy, maqui berry chứa hàm lượng delphinidin và anthocyanin rất dồi dào, mang đến khả năng thu gom gốc tự do ấn tượng [1, 5, 7].

Maqui berry và acai berry: Cuộc so găng giữa các siêu quả mọng

Trong nhiều năm, acai berry giữ vị trí nổi bật trên thị trường thực phẩm bổ sung nhờ chứa nhiều hợp chất tự nhiên có lợi cho sức khỏe [2]. Các thử nghiệm trong ống nghiệm ghi nhận acai sở hữu hoạt tính chống oxy hóa và kháng viêm tốt, cùng khả năng bảo vệ thần kinh trên mô hình động vật [2].

Tuy nhiên, sự xuất hiện của maqui berry (Aristotelia chilensis) – loài cây bụi thường xanh bản địa của vùng Nam Mỹ – đã thay đổi cục diện cạnh tranh giữa các loại quả mọng [1]. Maqui berry được ghi nhận có nồng độ chất chống oxy hóa tự nhiên và anthocyanin đặc biệt phong phú [3].

Khi đo lường bằng phương pháp ORAC – thước đo được chấp nhận rộng rãi để xác định tổng năng lực chống oxy hóa của thực phẩm – maqui berry đã ghi nhận chỉ số vượt trội [1]. Khả năng dập tắt các gốc tự do của loại quả này cao hơn hẳn nhiều loại trái cây quen thuộc khác như việt quất, dâu tây, mâm xôi, đu đủ, lựu, nam việt quất và vượt qua cả acai berry [1].

Cán cân thành phần: Bí mật từ sắc tố anthocyanin và delphinidin

Sức mạnh sinh học của maqui berry đến từ cấu trúc hóa học đa dạng gồm các nhóm flavonoid, axit phenolic và chủ yếu là anthocyanin [4]. Các sắc tố tự nhiên nhóm polyphenol này chiếm tỷ trọng lớn trong quả, trong đó cyanidin và delphinidin chiếm tới hơn 85% tổng lượng [5].

Delphinidin cùng cyanidin là các chất hoạt động mạnh mẽ, tạo nên màu sắc đặc trưng và giá trị sinh học của quả [6]. Dẫn xuất delphinidin sở hữu các đặc tính chống oxy hóa mạnh, nổi bật với khả năng thu gom trực tiếp các gốc tự do anion superoxide với nồng độ ức chế đạt 70 ± 5 microM [6].

Không chỉ can thiệp vào các chuỗi phản ứng oxy hóa, các hợp chất anthocyanin này còn có khả năng điều hòa con đường tín hiệu Nrf2 nhằm giảm thiểu căng thẳng oxy hóa [6]. Ngược lại, dù acai berry cũng giàu chất chống oxy hóa, loại quả này không sở hữu phổ anthocyanin ưu thế delphinidin vượt trội như maqui [4, 5].

Bằng chứng khoa học về sự hấp thu và chuyển hóa trong cơ thể

Một hoạt chất chống oxy hóa chỉ thực sự phát huy tác dụng khi cơ thể có khả năng hấp thụ và chuyển hóa chúng vào máu. Trái với nhận định trước đây cho rằng anthocyanin khó hấp thu, các bằng chứng lâm sàng đã làm rõ cơ chế chuyển hóa của maqui berry trong cơ thể người [2, 6].

Trong một nghiên cứu dược động học thực hiện trên 12 người tình nguyện khỏe mạnh dùng một liều chiết xuất maqui berry chuẩn hóa (Delphinol), sự gia tăng nồng độ hai hoạt chất chính là delphinidin-3-O-glucoside và cyanidin-3-O-sambubioside đã được ghi nhận trong huyết tương [7]. Nồng độ đỉnh của delphinidin-3-O-glucoside xuất hiện nhanh chóng sau 1,0 ± 0,3 giờ, trong khi cyanidin-3-O-sambubioside đạt đỉnh sau 2,0 ± 1,1 giờ [7].

Sau khoảng 8 giờ bổ sung, nồng độ các chất này trong huyết tương quay trở lại mức nền ban đầu [7]. Quá trình chuyển hóa này đồng thời tạo ra các sản phẩm phân rã là các axit phenolic bao gồm axit protocatechuic (PCA) và axit gallic (GA) [7].

Một thử nghiệm lâm sàng khác thực hiện trên 8 nam tình nguyện viên sử dụng 500 mg cyanidin-3-O-glucoside (thành phần chính của maqui) cho thấy sinh khả dụng đạt mức 12,38 ± 1,38% [4]. Nồng độ cyanidin-3-O-glucoside cùng các dạng liên hợp trong máu xuất hiện từ 1 đến 2 giờ sau uống, và các chất chuyển hóa có thể lưu thông trong tuần hoàn tối đa 48 giờ [4].

Đặc biệt hơn, các chất chuyển hóa có nguồn gốc từ delphinidin còn có khả năng vượt qua hàng rào máu não và được tìm thấy ở dạng nguyên vẹn trong mô não ở các thử nghiệm tiền lâm sàng [6].

Tác động bảo vệ tế bào và tiềm năng sức khỏe

Khả năng trung hòa oxy hóa mạnh mẽ của maqui berry mang lại nhiều tác động sinh học tích cực, đặc biệt trong việc hỗ trợ hệ thống tim mạch và ức chế các phản ứng viêm [2, 7].

Maqui berry chứa các thành phần tự nhiên có khả năng chống kết tập tiểu cầu thông qua việc can thiệp đa mục tiêu, từ đó mở ra tiềm năng hỗ trợ phòng ngừa sự phát triển của các bệnh tim mạch [4]. Sự hiệp đồng giữa các hợp chất phenolic tự nhiên trong quả giúp tăng cường đáng kể tác động bảo vệ thành mạch này [4].

Bên cạnh đó, các dẫn xuất anthocyanin phong phú còn hỗ trợ can thiệp vào các đường dẫn truyền phản ứng viêm cấp tính [6]. Chúng góp phần ức chế các chất trung gian gây đau và các chỉ dấu viêm quan trọng như cyclooxygenase-2 (COX-2), nitric oxide synthase cảm ứng (iNOS), interleukin-1beta (IL-1beta) cũng như yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [6].

Trên mô hình động vật thí nghiệm sử dụng bài kiểm tra formalin ở chuột, bột maqui berry (chứa 1,6% anthocyanin) cho thấy hiệu quả giảm đau phụ thuộc liều dùng ở cả hai pha đau thần kinh và đau do viêm khi sử dụng qua đường tiêu hóa lẫn tiêm truyền [5]. Nghiên cứu cũng xác nhận maqui berry không gây ra tổn thương niêm mạc dạ dày như một số loại thuốc giảm đau thông thường [5].

Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp

Mặc dù chỉ số chống oxy hóa trong ống nghiệm rất ấn tượng, người tiêu dùng cần hiểu rõ ranh giới giữa kết quả thử nghiệm và tác động thực tế trên cơ thể người. Phương pháp đo ORAC dù được dùng phổ biến nhưng chỉ phản ánh khả năng dập tắt gốc tự do trong môi trường hóa nghiệm được tối ưu hóa bằng dung môi (như axeton 29% trong 159 phút) [1].

Chỉ số ORAC cao trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc ăn quả tươi sẽ mang lại tác dụng thần kỳ tương đương ngay lập tức. Cấu trúc phức tạp của anthocyanin cũng ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả sinh học khi đi qua đường tiêu hóa [8].

Một nghiên cứu trên động vật cho thấy việc bổ sung maqui berry ở mức sinh lý thông thường đem lại hiệu quả cải thiện cân nặng và kháng insulin hạn chế hơn so với quả lý chua đen [8]. Nguyên nhân được xác định là do maqui berry chứa tỷ lệ cao các phân tử anthocyanin gắn hai và ba gốc đường (di- và tri-glycosylated), khiến chúng khó hấp thu hơn so với các phân tử chỉ gắn một gốc đường [8]. Tác dụng hạ đường huyết rõ rệt của maqui berry chỉ xuất hiện khi dùng ở liều siêu sinh lý từ 100 đến 500 mg/kg chiết xuất giàu anthocyanin, hoặc 425 mg/kg delphinidin 3-sambubioside-5-glucoside tinh khiết [8].

Ngoài ra, hiện vẫn còn rất ít nghiên cứu so sánh trực tiếp maqui berry với các loại quả khác trên sinh vật sống để xác định toàn diện điểm mạnh và điểm yếu sinh học của loại quả này [4]. Các dữ liệu lâm sàng hiện nay cũng chưa đủ để kết luận maqui berry có thể điều trị bất kỳ căn bệnh mãn tính nào [4].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Về mặt an toàn thực phẩm, maqui berry và acai berry được xếp vào nhóm tương đối an toàn khi sử dụng trong chế độ ăn uống hàng ngày [2]. Tuy vậy, một số đối tượng cần lưu ý đặc biệt trước khi dùng các chế phẩm cô đặc từ hai loại quả này:

  • Người có bệnh nền tim mạch hoặc đang dùng thuốc chống đông: Do các hoạt chất trong maqui berry có tác dụng ức chế kết tập tiểu cầu tự nhiên, việc sử dụng kết hợp liều cao có thể gây tương tác không mong muốn với thuốc kê đơn [4].
  • Người đang điều trị tiểu đường: Các chiết xuất liều cao từ maqui có thể tác động đến đường huyết, do đó cần theo dõi chỉ số chặt chẽ để tránh nguy cơ hạ đường huyết quá mức [8].
  • Người tiêu dùng các sản phẩm thương mại: Đã có những trường hợp phát hiện sản phẩm acai thương phẩm bị pha trộn hoặc làm giả trên thị trường thực phẩm bổ sung tại Mỹ, đòi hỏi người dùng phải lựa chọn nguồn gốc uy tín [2].
  • Phụ nữ mang thai, người cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu chuyên biệt trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này, do đó nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng.

Cách áp dụng vào thực đơn hàng ngày

Đối với maqui berry, nghiên cứu khoa học cho thấy các nghiên cứu hiện tại vẫn còn thiếu dữ liệu chính xác để xác lập mức tiêu thụ quả tươi cụ thể mỗi ngày nhằm đạt được nồng độ hoạt chất tối ưu trong cơ thể [4]. Vì vậy, giải pháp hợp lý nhất là sử dụng một lượng vừa phải dạng bột sấy lạnh hoặc chiết xuất tự nhiên theo khuyến nghị của nhà sản xuất hoặc bác sĩ dinh dưỡng.

Cần lưu ý rằng việc kết hợp maqui berry với các chất làm ngọt có thể gây ra hiện tượng đối kháng, làm giảm đi một số tác dụng sinh học có lợi của quả [6]. Thay vào đó, người dùng có thể pha trộn lượng vừa phải bột quả vào sinh tố, sữa chua không đường hoặc nước lọc để giữ trọn vẹn đặc tính chống oxy hóa tự nhiên.

Nhìn chung, maqui berry vượt trội hơn acai berry về nồng độ delphinidin và chỉ số ORAC phòng thí nghiệm [5, 7]. Tuy nhiên, thay vì phụ thuộc vào một loại "siêu quả", giải pháp bảo vệ sức khỏe vững chắc nhất vẫn là duy trì một chế độ ăn uống đa dạng màu sắc, lối sống năng động và tham khảo ý kiến bác sĩ nếu có bệnh lý nền.