Mất bao lâu để chế độ DASH phát huy tác dụng hạ huyết áp?

Nhiều người khi nhận chẩn đoán tăng huyết áp hoặc tiền tăng huyết áp thường băn khoăn liệu thay đổi ăn uống có thực sự hạ được chỉ số áp lực mạch máu hay không. Thắc mắc phổ biến nhất là phải ăn kiêng bao lâu mới thấy kết quả, liệu có phải chờ đợi hàng năm trời hay không.

Câu trả lời từ các can thiệp lâm sàng là tác dụng hạ huyết áp của chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) xuất hiện khá nhanh. Các mốc can thiệp ngắn hạn từ 3 đến 4 tuần đã ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt của huyết áp tâm thu và tâm trương, trong đó các chương trình theo dõi dài hơn từ 8 tuần đến 12 tuần giúp củng cố mức hạ ổn định này ^[1], ^[2], ^[3], ^[4].

Cơ chế tác động hỗ trợ điều hòa huyết áp

Chế độ ăn DASH được xây dựng với trọng tâm giàu trái cây, rau củ, sản phẩm từ sữa ít béo, ngũ cốc nguyên hạt và hạn chế chất béo bão hòa cùng đường tinh chế ^[2], ^[5]. Mô hình này điều chỉnh cân bằng điện giải và dinh dưỡng nội môi thông qua 9 mục tiêu: giảm tổng chất béo, chất béo bão hòa, cholesterol, natri; đồng thời tăng cường chất xơ, đạm, canxi, magie và kali ^[6].

Sự phối hợp giữa việc bổ sung dồi dào kali, canxi, magie từ thực vật và sữa cùng với việc cắt giảm muối natri giúp thư giãn thành mạch, hỗ trợ thận bài tiết lượng muối dư thừa và hạ sức cản mạch máu ngoại vi ^[6], ^[5]. Khi các dưỡng chất này vào cơ thể đều đặn hàng ngày, phản ứng huyết động của hệ tim mạch có thể cải thiện nhanh chóng mà không cần đợi đến khi cân nặng sút đi ^[1], ^[2].

Nghiên cứu ngắn hạn: Hiệu quả ghi nhận sau 3 đến 4 tuần

Thời gian tối thiểu để nhận thấy biến chuyển tích cực của huyết áp là khoảng 3 đến 4 tuần khi thực hiện chế độ ăn này ngoài đời thực cũng như trong phòng thí nghiệm.

Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên công bố năm 2016 kiểm tra hiệu quả của chế độ ăn DASH tiêu chuẩn so với chế độ DASH nhiều chất béo hơn (HF-DASH) và chế độ ăn đối chứng ở 36 cá nhân khỏe mạnh ^[3]. Mỗi giai đoạn can thiệp kéo dài 3 tuần, xen kẽ bởi 2 tuần đào thải ^[3]. Kết quả ghi nhận huyết áp giảm tương đương ở cả hai thực đơn DASH tiêu chuẩn và HF-DASH so với chế độ đối chứng chỉ sau 3 tuần thực hiện ^[3]. Bên cạnh đó, DASH tiêu chuẩn làm giảm đáng kể nồng độ cholesterol LDL và HDL ^[3]. Thử nghiệm chứng minh mạch máu đáp ứng với việc thay đổi chế độ dinh dưỡng trong mốc thời gian vỏn vẹn 21 ngày ^[3].

Năm 2010, một nghiên cứu tại Anh đánh giá tính khả thi của thực đơn DASH điều chỉnh theo khẩu vị địa phương trên 14 người khỏe mạnh tự chuẩn bị thực phẩm trong 30 ngày ^[5]. Bệnh nhân tự ghi nhật ký ăn uống 5 ngày trước và cuối nghiên cứu ^[5]. Sau 30 ngày (tương đương 4 tuần), lượng natri dung nạp giảm 860 mg/ngày (P < 0,001), huyết áp tâm thu giảm trung bình 4,6 mmHg và huyết áp tâm trương giảm 3,9 mmHg (P < 0,05) ^[5].

Cùng năm 2010, một nghiên cứu khác đánh giá 20 người tiền tăng huyết áp và tăng huyết áp độ 1 sống tự do, được chia ngẫu nhiên thành nhóm DASH (5 nam, 5 nữ, tuổi 38,5 ± 10,8) và nhóm đối chứng (7 nam, 3 nữ, tuổi 38,1 ± 11,1) ^[1]. Nhóm can thiệp được hướng dẫn tự thực hiện DASH trong 4 tuần mà không kèm can thiệp hành vi khác ^[1]. Sau 4 tuần, huyết áp tâm thu nhóm DASH giảm mạnh từ 141,3 ± 11,3 mmHg xuống 130,7 ± 9,1 mmHg (P < 0,001), trong khi nhóm đối chứng không thay đổi (133,5 ± 6,6 xuống 131,9 ± 8,9 mmHg) ^[1]. Đáng chú ý, phân tích tương quan Pearson cho thấy sự sụt giảm này không liên quan đến biến thiên cân nặng, BMI hay mức tiêu thụ calo ^[1].

Đối với phụ nữ mang thai, một can thiệp nhỏ tại Iran trên 34 thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ cho thấy tuân thủ chế độ DASH trong 4 tuần giúp cải thiện tích cực huyết áp tâm thu trong tam cá nguyệt thứ ba so với chế độ đối chứng ^[7].

Nghiên cứu trung hạn: Sự ổn định sau 8 đến 12 tuần

Khi duy trì chế độ ăn từ 2 đến 3 tháng, mức giảm huyết áp được thiết lập vững chắc hơn, đặc biệt trên các nhóm bệnh nhân có bệnh nền.

Trong nghiên cứu năm 2001 trên 72 bệnh nhân tăng huyết áp tâm thu đơn độc độ 1 (huyết áp tâm thu 140 - 159 mmHg, tâm trương dưới 90 mmHg) trích từ thử nghiệm 459 người của DASH Trial, các đối tượng được chia vào 3 nhóm sau 3 tuần chạy đà: nhóm đối chứng (25 người), nhóm ăn giàu rau củ quả (24 người) và nhóm ăn DASH đầy đủ (23 người) trong 8 tuần ^[2]. Nồng độ natri và lượng calo được giữ cố định để ngừa đổi cân nặng ^[2].

Kết thúc 8 tuần, nhóm DASH giảm huyết áp tâm thu 11,2 mmHg so với nhóm đối chứng (P < 0,001) và giảm 8,0 mmHg so với nhóm chỉ ăn rau quả (P < 0,01) ^[2]. Chỉ số huyết áp toàn bộ của nhóm DASH hạ từ 146/85 mmHg xuống còn 134/82 mmHg ^[2]. Đặc biệt, có tới 18 trên 23 người (78%) trong nhóm DASH đưa được huyết áp tâm thu về mức bình thường dưới 140 mmHg, vượt trội hơn tỷ lệ 24% ở nhóm đối chứng và 50% ở nhóm ăn rau quả ^[2].

Tại nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng năm 2019 trên 80 bệnh nhân đái tháo đường týp 2 kèm tiền tăng huyết áp (độ tuổi 18 - 65), các đối tượng được chia thành nhóm DASH (40 người) và nhóm đối chứng theo chế độ của Hiệp hội Đái tháo đường Hoa Kỳ (ADA) (40 người) trong 12 tuần ^[4]. Sau 12 tuần can thiệp, huyết áp tâm thu ở nhóm ăn DASH giảm có ý nghĩa thống kê rõ rệt (P = 0,003), cho thấy lợi ích bảo vệ tim mạch trung hạn ở người có bệnh chuyển hóa ^[4].

Bằng chứng dài hạn và thách thức duy trì ngoài đời thực

Nghiên cứu PREMIER kéo dài 18 tháng đã kiểm tra tính hiệu quả khi đưa DASH vào cuộc sống tự do ^[8]. Nhóm DASH kết hợp lối sống (giảm cân, vận động, giảm rượu) được so sánh với nhóm chỉ can thiệp lối sống đơn thuần và nhóm chỉ nhận lời khuyên thông thường ^[8].

Sau 18 tháng, so với nhóm chỉ nhận lời khuyên, nhóm can thiệp DASH giảm được 4,3 mmHg huyết áp tâm thu (khoảng tin cậy 95%: -5,9 đến -2,8 mmHg) và 2,6 mmHg huyết áp tâm trương (khoảng tin cậy 95%: -3,7 đến -1,5 mmHg) ^[8]. Mức giảm này tương đương với nhóm thay đổi lối sống đơn thuần (giảm 3,7 mmHg tâm thu và 1,7 mmHg tâm trương) ^[8]. Dù nhóm DASH tăng lượng trái cây thêm 1,8 khẩu phần/ngày, rau thêm 1,1 khẩu phần/ngày và sữa thêm 0,3 khẩu phần/ngày, các đối tượng vẫn chưa đạt được mức khuyến nghị gốc là 9-12 khẩu phần rau quả/ngày và 2-3 khẩu phần sữa/ngày ^[8]. Điều này cho thấy việc duy trì hoàn toàn mô hình DASH trong đời sống kéo dài là một rào cản lớn ^[8].

Mức độ tuân thủ thấp cũng được phản ánh ở quy mô dân số trẻ em và thanh thiếu niên Hoa Kỳ qua dữ liệu NHANES 2003-2012 trên 9.793 cá nhân từ 8 đến 18 tuổi ^[6]. Điểm tuân thủ DASH trung bình ở giới trẻ chỉ đạt từ 1,48 đến 2,14 trên thang điểm 9 ^[6]. Tuy nhiên, điểm tuân thủ DASH cao hơn có mối liên hệ nghịch với huyết áp tâm thu ở nhóm 14-18 tuổi (hệ số beta = -0,46) và nhóm 11-13 tuổi hoàn thành cả 2 lần thu thập nhật ký ăn uống (hệ số beta = -0,57) ^[6].

Những hiểu lầm thường gặp về chế độ DASH

Nhiều người lầm tưởng DASH chỉ đơn thuần là cắt giảm muối ăn trong bữa cơm hàng ngày. Thực chất, nghiên cứu năm 2001 đã chứng minh DASH giúp hạ huyết áp độc lập ngay cả khi giữ nguyên hàm lượng natri tiêu thụ như khẩu phần ăn đối chứng ^[2].

Một hiểu lầm khác là phải giảm cân thì huyết áp mới hạ. Thực tế từ can thiệp 4 tuần tại môi trường sống tự do cho thấy huyết áp tâm thu giảm hơn 10 mmHg mà không hề có mối tương quan nào với sự thay đổi cân nặng hay chỉ số khối cơ thể BMI ^[1]. DASH tác động trực tiếp lên trương lực mạch máu thông qua khoáng chất và chất xơ chứ không chỉ đơn thuần là công cụ giảm béo ^[1], ^[6].

Bên cạnh đó, việc cho rằng chế độ DASH tác động đồng đều lên mọi chỉ số huyết áp là chưa chính xác. Khá nhiều thử nghiệm cho thấy sự sụt giảm diễn ra mạnh mẽ và chủ yếu ở huyết áp tâm thu, trong khi huyết áp tâm trương đôi khi không đổi đáng kể ^[1], ^[4].

Ai nên thận trọng khi áp dụng?

Mặc dù mang lại lợi ích tim mạch lớn, DASH không phải là giải pháp có thể áp dụng tùy tiện cho mọi trường hợp mà thiếu sự giám sát y khoa.

Đối với phụ nữ mang thai, dữ liệu khoa học chưa hoàn toàn đồng nhất. Dù có nghiên cứu nhỏ cho thấy lợi ích tích cực ở thai phụ tiểu đường thai kỳ sau 4 tuần, một nghiên cứu quan sát trên 1.760 phụ nữ mang thai tại Hoa Kỳ không tìm thấy mối liên quan giữa điểm DASH với huyết áp tam cá nguyệt thứ ba ^[7]. Một nghiên cứu khác trên 511 thai phụ tại Ireland cho thấy tuân thủ DASH gắn liền với huyết áp tâm trương thấp hơn ở đầu và cuối thai kỳ, nhưng không thấy ở giữa thai kỳ ^[7]. Phụ nữ mang thai không nên tự ý thay đổi dinh dưỡng khắt khe nếu không có chỉ định từ bác sĩ sản khoa ^[7].

Những người mắc bệnh thận mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn thụ thể angiotensin cần đặc biệt lưu ý lượng rau quả giàu kali trong DASH để tránh nguy cơ tăng kali máu. Bất kỳ ai đang uống thuốc hạ áp tuyệt đối không được tự ý ngừng thuốc hay giảm liều khi thấy huyết áp hạ sau vài tuần ăn DASH mà chưa qua thăm khám.

Hướng dẫn áp dụng chế độ DASH vào bữa ăn hàng ngày

Để nhận thấy tác dụng ban đầu sau 3 đến 4 tuần, người bệnh cần thực hiện đồng bộ các nhóm thực phẩm cốt lõi ^[1], ^[5], ^[3]:

• Tăng cường rau củ và trái cây: Cố gắng tiến dần tới mục tiêu giàu rau quả mỗi ngày nhằm cung cấp nguồn kali, chất xơ và vi chất tự nhiên ^[8], ^[2]. Bổ sung rau xanh vào cả bữa trưa và bữa tối, dùng trái cây tươi làm món ăn nhẹ thay cho bánh kẹo ngọt ^[5], ^[3].
• Sử dụng sữa ít béo hoặc tách béo: Đảm bảo 2-3 phần sữa mỗi ngày để cung cấp đủ canxi cho hệ mạch mạch ^[8], ^[2]. Nếu không dùng được sữa ít béo thông thường, có thể cân nhắc các nguồn thay thế nhưng cần kiểm soát lượng chất béo bão hòa ^[3].
• Cắt giảm natri: Giảm dần việc nêm muối, nước mắm, hạn chế thực phẩm chế biến sẵn để giảm lượng natri dung nạp như mức giảm 860 mg/ngày trong các thử nghiệm ^[5].
• Ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt và đạm nạc: Thay gạo trắng bằng gạo lứt, yến mạch; chọn thịt nạc gia cầm, cá, đậu đỗ thay cho thịt đỏ nhiều mỡ để hạn chế chất béo bão hòa ^[5], ^[3].

Duy trì lối sống năng động, hạn chế rượu bia và kiên trì từng bước sẽ giúp chế độ ăn này phát huy hiệu quả hạ áp bền vững ngoài đời thực ^[8].