Dân gian chuộng mật gấu trị bách bệnh, tan máu bầm, sỏi mật. Tuy nhiên, y học hiện đại không dùng mật gấu tươi mà chiết xuất, tổng hợp hoạt chất axit ursodeoxycholic (UDCA) dạng thuốc tinh khiết.

UDCA là axit mật có tác dụng điều trị và phòng ngừa một số loại sỏi mật nhất định, không phải thần dược cho mọi bệnh tiêu hóa.

Cơ chế tác động của axit UDCA

UDCA là một loại axit mật tự nhiên. Khi vào cơ thể, chất này giúp giảm nồng độ cholesterol bão hòa trong dịch mật, ngăn cholesterol kết tủa thành sỏi [1].

Nghiên cứu chỉ ra UDCA làm chậm quá trình tạo mầm tinh thể cholesterol trong dịch mật người [1]. Ở người bệnh có sỏi cholesterol dùng UDCA trước mổ, thời gian tạo mầm kéo dài lên 16 ngày, so với 4 ngày ở nhóm không dùng thuốc [1]. Ngoài ra, uống UDCA 3 tháng giúp tăng nồng độ apolipoprotein A-I trong huyết thanh từ 133,3 mg/dl lên 148,6 mg/dl, hỗ trợ chống kết tụ tinh thể [1].

Bằng chứng làm tan sỏi mật bằng UDCA

Nhiều người tìm đến UDCA với hy vọng làm tan hoàn toàn sỏi mật mà không cần can thiệp phẫu thuật.

Một thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm tại Thụy Sĩ theo dõi 42 bệnh nhân có sỏi cản quang [2]. Liều dùng là 9 mg/kg mỗi ngày, theo dõi tối đa 1 năm trên 30 ca [2]. Kết quả ghi nhận hiệu quả làm tan sỏi ở 73% (22/30) bệnh nhân, với 40% tan sỏi hoàn toàn [2]. Thuốc cũng làm giảm rõ rệt triệu chứng đau khó tiêu và các cơn đau quặn mật [2]. Bệnh nhân dung nạp thuốc tốt, không ghi nhận trường hợp tiêu chảy nào [2].

Tuy nhiên, UDCA chỉ tác dụng trên sỏi có thành phần chính là cholesterol. Trong nghiên cứu trên 10 bệnh nhân xơ nang (CF) dùng UDCA liều 15-20 mg/kg/ngày trong thời gian trung bình 16 tháng, thuốc không làm tan được sỏi cản quang hay bùn mật, kích thước sỏi trung bình thậm chí tăng từ 6,1 mm lên 8,0 mm [3]. Nguyên nhân do sỏi ở nhóm bệnh nhân này không có thành phần chính là cholesterol [3].

Đánh giá tổng quan năm 2023 trên 8 nghiên cứu cho thấy 7/8 nghiên cứu ghi nhận UDCA giảm đau đường mật [4]. Dù vậy, dữ liệu còn phân tán, bằng chứng chưa đồng nhất và cần thêm thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên quy mô lớn [4].

Phòng ngừa sỏi mật khi giảm cân cấp tốc

Giảm cân quá nhanh khiến dịch mật bão hòa cholesterol, dẫn đến nguy cơ tạo sỏi tăng cao.

Một thử nghiệm mù đôi trên 1004 người béo phì tham gia chế độ ăn lỏng rất ít calo (520 kcal/ngày) trong 16 tuần [5]. Tỷ lệ hình thành sỏi mật ở nhóm dùng giả dược là 28% [5]. Ở các nhóm dùng UDCA, tỷ lệ tạo sỏi giảm mạnh: nhóm 300 mg/ngày bị 8%, nhóm 600 mg/ngày bị 3%, và nhóm 1200 mg/ngày chỉ bị 2% [5]. Tỷ lệ UDCA trong dịch mật tăng dần theo liều lượng dùng [5].

Thử nghiệm ngẫu nhiên UPGRADE năm 2021 trên 985 bệnh nhân phẫu thuật giảm béo tại Hà Lan dùng 900 mg UDCA mỗi ngày trong 6 tháng [6]. Sau 24 tháng theo dõi, tỷ lệ sỏi mật có triệu chứng ở nhóm dùng thuốc là 6,5% so với 9,7% ở nhóm dùng giả dược (p=0,071) [6].

Một nghiên cứu hồi cứu năm 2025 trên 150 bệnh nhân cắt dạ dày tạo hình ống cho thấy xu hướng giảm tạo sỏi ở 15 ca dùng UDCA, nhưng khác biệt chưa đạt ý nghĩa thống kê do cỡ mẫu nhỏ [7].

Dự phòng sỏi mật sau phẫu thuật cắt dạ dày do ung thư

Bệnh nhân cắt dạ dày điều trị ung thư đối mặt với nguy cơ sỏi mật tăng cao sau mổ.

Thử nghiệm lâm sàng PEGASUS-D tại Hàn Quốc trên 521 người trưởng thành cắt dạ dày do ung thư [8]. Bệnh nhân dùng UDCA liều 300 mg, 600 mg hoặc giả dược hàng ngày trong 52 tuần [8]. Kết quả cho thấy tỷ lệ hình thành sỏi mật sau 12 tháng ở nhóm 300 mg là 5,3%, nhóm 600 mg là 4,3%, thấp hơn đáng kể so với nhóm giả dược là 16,7% [8].

Hiểu lầm thường gặp về mật gấu và UDCA

Nhiều người lầm tưởng uống mật gấu tươi tốt hơn thuốc chứa UDCA y tế. Mật gấu tươi lẫn tạp chất, vi khuẩn, nồng độ hoạt chất không chuẩn xác và vi phạm pháp luật bảo vệ động vật hoang dã.

Axit UDCA dùng trong y khoa hiện đại được tổng hợp tinh khiết, kiểm soát liều lượng nghiêm ngặt. UDCA không thể làm tan mọi loại sỏi, đặc biệt vô hiệu với sỏi không chứa cholesterol [3].

Dù UDCA hỗ trợ giảm đau đường mật, các bác sĩ vẫn thận trọng vì bằng chứng lâm sàng hiện tại về triệu chứng chưa đồng nhất [4]. Thuốc không thay thế hoàn toàn chỉ định cắt túi mật khi có biến chứng ngoại khoa.

Ai nên thận trọng khi dùng UDCA?

Người mắc bệnh xơ nang không nên tự ý dùng UDCA để trị sỏi túi mật vì không đem lại hiệu quả tiêu sỏi [3].

Bệnh nhân có sỏi mật nhưng không phải sỏi cholesterol cản quang sẽ không đáp ứng với điều trị bằng axit này [3].

Bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật tiêu hóa hoặc có bệnh lý gan mật nặng cần có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, không tự ý mua thuốc uống dự phòng [6][8].

Cách dùng và khuyến cáo thực tế

UDCA là thuốc kê đơn, việc xác định loại sỏi phải thực hiện qua siêu âm hoặc chụp X-quang đường mật.

Liều dự phòng tạo sỏi trong các chế độ ăn giảm cân nghiêm ngặt đã được nghiên cứu ở mức 600 mg mỗi ngày [5]. Với phòng sỏi sau phẫu thuật cắt dạ dày, các liều 300 mg đến 600 mg mỗi ngày duy trì trong vòng 1 năm đem lại hiệu quả bảo vệ rõ rệt [8]. Đối với làm tan sỏi mật cholesterol, liều nghiên cứu là 9 mg/kg thể trọng mỗi ngày kéo dài đến 1 năm [2].

Bệnh nhân cần tái khám định kỳ bằng siêu âm để theo dõi kích thước sỏi và chức năng đường mật. Tuyệt đối không săn lùng, tàng trữ hoặc sử dụng mật gấu tự nhiên.