Nhiều người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) thường xuyên trải qua những đêm trằn trọc, khó ngủ và nhận thấy các cơn đau quặn bụng dường như dữ dội hơn vào ngày hôm sau. Mối liên hệ giữa chất lượng giấc ngủ và hoạt động của hệ tiêu hóa không đơn thuần là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Khi giấc ngủ bị gián đoạn kéo dài, ngưỡng chịu đau của hệ thống nội tạng bị hạ thấp rõ rệt, khiến người bệnh cảm nhận sự khó chịu và đau đớn tăng vọt so với bình thường.
Hội chứng ruột kích thích là một tình trạng rối loạn tiêu hóa chức năng phổ biến, có thể ảnh hưởng đến khoảng 15% người trưởng thành tại Mỹ [1]. Dù không gây ra những tổn thương thực thể nhìn thấy được trên nội soi thông thường, bệnh lại gây suy giảm nghiêm trọng chất lượng cuộc sống do các đợt đau bụng tái diễn và biến đổi thói quen đại tiện.
Vòng luẩn quẩn giữa mất ngủ và cơn đau quặn bụng
Đau bụng liên quan đến việc đại tiện và sự thay đổi bất thường của khuôn phân là những biểu hiện kinh điển của hội chứng ruột kích thích [2]. Người bệnh thường than phiền rằng mức độ đau đớn không cố định mà dao động thất thường theo từng giai đoạn trong tháng hoặc theo cường độ căng thẳng. Trong đó, giấc ngủ đóng vai trò như một mắt xích then chốt điều chỉnh phản ứng của cơ thể trước các tín hiệu phát ra từ ruột.
Nhiều bằng chứng y khoa ghi nhận rằng các rối loạn về giấc ngủ xuất hiện rất phổ biến ở nhóm người mắc hội chứng ruột kích thích [1]. Khi màn đêm buông xuống, sự trằn trọc và tình trạng thức giấc nhiều lần không chỉ gây mệt mỏi về thể xác mà còn trực tiếp chi phối các triệu chứng đường ruột vào ban ngày [1]. Ngược lại, cảm giác đầy tức, co thắt bụng âm ỉ lại khiến giấc ngủ không trọn vẹn, tạo thành một vòng xoắn bệnh lý kéo dài dai dẳng.
Giấc ngủ chập chờn tác động ra sao: Dữ liệu từ thiết bị theo dõi
Để làm rõ tác động thực tế của giấc ngủ đối với hệ tiêu hóa, một nghiên cứu công bố năm 2017 đã theo dõi giấc ngủ khách quan bằng thiết bị cảm biến đeo ở cổ tay (actigraphy) liên tục trong 7 ngày [1]. Nghiên cứu tiến hành trên 50 đối tượng có độ tuổi trung bình 38,6, trong đó có 44 phụ nữ, chia thành 24 bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích và 26 người khỏe mạnh làm nhóm đối chứng [1]. Hằng ngày, những người tham gia ghi chép nhật ký chi tiết về mức độ đau bụng, mức độ khó chịu tiêu hóa, thang điểm phân Bristol và các triệu chứng đi kèm như chướng bụng hay mót rặn [1].
Kết quả cho thấy bệnh nhân ruột kích thích thực tế ngủ nhiều giờ hơn mỗi ngày so với người khỏe mạnh (trung bình 7,7 giờ so với 7,1 giờ) [1]. Tuy nhiên, nghịch lý là họ lại cảm thấy cơ thể ít được phục hồi và ít sảng khoái hơn sau khi thức dậy [1]. Thiết bị ghi nhận số lần thức giấc trong đêm ở nhóm bệnh nhân ruột kích thích cao hơn rõ rệt (trung bình 12,1 lần so với 9,3 lần ở người khỏe mạnh) [1].
Số lần thức giấc giữa đêm này là yếu tố dự báo trực tiếp cho tình trạng đau bụng trở nên tồi tệ hơn vào ngày hôm sau [1]. Hiện tượng thức giấc nhiều lần cũng dự báo mức độ khó chịu đường tiêu hóa gia tăng [1]. Dẫu vậy, số lần gián đoạn giấc ngủ không làm thay đổi trực tiếp thói quen đi tiêu hay các triệu chứng phụ kèm theo [1]. Tình trạng thức giấc chập chờn tương quan nghịch với chất lượng cuộc sống chung và chất lượng cuộc sống riêng của bệnh nhân ruột kích thích [1]. Đáng chú ý, các phân tích cho thấy tác động của rối loạn giấc ngủ lên cơn đau bụng được giải thích một phần thông qua yếu tố trung gian là sự thay đổi tâm trạng tiêu cực [1].
Ngưỡng chịu đau nội tạng bị hạ thấp như thế nào?
Cảm giác đau trong hội chứng ruột kích thích có cơ chế sinh học thần kinh rất khác biệt so với những cơn đau ngoài da hay đau cơ xương khớp [3]. Tình trạng tăng cảm giác đau nội tạng (visceral hypersensitivity) là nguyên nhân cốt lõi gây ra các cơn đau quặn bụng ở bệnh nhân [4]. Độ nhạy cảm nội tạng này thường được đánh giá trên lâm sàng thông qua thủ thuật bơm căng bóng trong trực tràng [2].
Các thụ thể nhận cảm đau ở nội tạng chịu sự tác động rất mạnh từ đặc tính chế tiết và khả năng vận động của môi trường vi mô xung quanh [3]. Thậm chí, những tế bào biểu mô ruột có thể trực tiếp tham gia hoạt hóa các nơ-ron cảm giác nguyên phát [3]. Những biến đổi dưới mức lâm sàng của lớp biểu mô đường ruột có khả năng thúc đẩy tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng tiến triển [3].
Bên cạnh đó, các chất trung gian và thụ thể gây ngứa ở da cũng được phát hiện hoạt động như những chất gây kích ứng bên trong lòng ống tiêu hóa [5]. Sự kích hoạt của các thụ thể này làm biến đổi tính hưng phấn của đường dẫn truyền tín hiệu cảm giác đau từ ngoại vi về hệ thần kinh trung ương [5]. Khi giấc ngủ bị rối loạn, khả năng chịu đựng của các thụ thể này suy giảm, khiến ngưỡng nhận thức đau hạ thấp và một kích thích co bóp nhẹ cũng bị não bộ diễn giải thành cơn đau quặn thắt dữ dội [6].
Tác động cộng hưởng lên hệ thần kinh trung ương và tủy sống
Tình trạng đau đớn kéo dài trong hội chứng ruột kích thích không chỉ bắt nguồn từ đường ruột mà còn do sự biến đổi sâu sắc tại hệ thần kinh trung ương [2]. Sự mất cân bằng giữa các cơ chế điều hòa ức chế đau và thúc đẩy đau ở trung ương góp phần duy trì trạng thái quá mẫn nội tạng [2].
Ở cấp độ tế bào, sự huy động các thụ thể AMPA di chuyển từ dịch bào tương ra gắn vào màng tế bào của các nơ-ron nhận cảm đau đã được xác định là cơ chế sinh học gây nhạy cảm hóa đường dẫn truyền đau nội tạng [3]. Không những vậy, tình trạng tăng cảm giác đau thứ phát lan tỏa ra các vùng cơ thể khác có liên quan đến việc nhạy cảm hóa các nơ-ron sừng sau tủy sống [7]. Hiện tượng này tạo nên những đặc điểm tương tự với các hội chứng đau mạn tính khác như đau cơ xơ hóa (fibromyalgia) [7].
Các xung động liên tục truyền về từ đại tràng và trực tràng duy trì trạng thái đau nội tạng nguyên phát và đau ngoài da thứ phát [7]. Tình trạng này có sự tương tác hiệp đồng mạnh mẽ với các yếu tố tâm lý [7]. Căng thẳng tâm lý thường đi trước các đợt bùng phát triệu chứng đường ruột, làm khởi phát các cảm giác mót rặn, đầy hơi và co thắt bụng [4]. Biến cố bất lợi từ giai đoạn đầu đời kết hợp với cơ chế biểu sinh cũng được ghi nhận có liên quan đến nguy cơ tăng nhạy cảm nội tạng khi trưởng thành [4].
Gián đoạn giấc ngủ sâu và nhịp sinh học cơ thể
Rối loạn giấc ngủ kéo dài gây tổn hại đến chức năng tiêu hóa thông qua nhiều con đường sinh lý phức tạp [6]. Gián đoạn giấc ngủ có thể dẫn đến rối loạn điều hòa hệ thần kinh tự chủ, biến đổi đáp ứng thần kinh nội tiết và làm tăng tính nhạy cảm của đường tiêu hóa trước các kích thích sinh lý bình thường [6].
Nghiên cứu cho thấy sự xáo trộn nhịp sinh học làm thay đổi độ nhạy cảm nội tạng và dẫn đến các cảm giác khó chịu ở bụng [6]. Minh chứng thực tế chỉ ra rằng các điều dưỡng làm việc theo ca xoay vòng có tỷ lệ rối loạn chức năng ruột cao hơn đáng kể so với những người làm ca ngày cố định [6]. Điểm số đánh giá triệu chứng ruột có mối tương quan thuận rõ rệt với mức độ rối loạn giấc ngủ ở những nhân viên y tế này [6].
Đặc biệt, ở người tình nguyện khỏe mạnh, việc bị làm gián đoạn giấc ngủ giai đoạn 4 (ngủ sóng chậm hay ngủ sâu) hoặc mất đi giai đoạn giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (REM) sẽ trực tiếp dẫn đến tình trạng tăng cảm giác đau [6]. Thậm chí, việc thiếu hụt các giai đoạn ngủ sâu này còn làm xuất hiện các triệu chứng khó chịu tại bụng như buồn nôn hoặc co thắt cơ bụng dù đường ruột hoàn toàn khỏe mạnh trước đó [6]. Hội chứng ruột kích thích về bản chất là sự rối loạn điều hòa hệ thần kinh cơ nội tạng, bao gồm bất thường về trương lực và vận động kết hợp với tăng nhạy cảm tiêu hóa [8]. Do đó, khi giấc ngủ sâu bị tước đoạt, những bất thường vận động và cảm giác này càng có cơ hội bùng phát dữ dội [8].
Những ngộ nhận phổ biến cần tránh
Một hiểu lầm rất phổ biến là người bệnh cho rằng chỉ cần nằm trên giường đủ 8 tiếng là giấc ngủ đã đạt yêu cầu. Dữ liệu thực tế chứng minh bệnh nhân ruột kích thích thường có tổng thời gian nằm ngủ dài hơn người bình thường nhưng giấc ngủ lại bị phân mảnh do thức giấc nhiều lần, dẫn đến việc cơ thể không được phục hồi và cơn đau bụng ngày hôm sau vẫn tăng nặng [1]. Chất lượng giấc ngủ sâu và tính liên tục của chu kỳ ngủ mới là yếu tố quyết định ngưỡng chịu đau của nội tạng [6].
Một ngộ nhận khác là quan điểm cho rằng cơn đau bụng hoàn toàn do thức ăn gây ra và chỉ cần kiêng khem thật nghiêm ngặt là sẽ khỏi bệnh. Thực tế, sự tương tác hai chiều giữa trục não - ruột, sự nhạy cảm hóa thần kinh tủy sống và tình trạng căng thẳng do mất ngủ đóng vai trò kích hoạt cơn đau độc lập với chế độ ăn [7]. Yếu tố nội tiết tố sinh dục nữ như estrogen cũng có thể can thiệp vào việc kích hoạt hoặc duy trì các hội chứng đau chức năng này [3]. Do đó, việc chỉ tập trung cắt giảm thực phẩm mà bỏ quên yếu tố giấc ngủ và tâm lý sẽ không thể giải quyết triệt để triệu chứng.
Ai nên thận trọng với tình trạng mất ngủ kèm đau ruột?
Những người đã được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích nhưng thường xuyên phải làm việc theo ca kíp, đổi ca xoay vòng ngày đêm cần đặc biệt lưu ý [6]. Sự xáo trộn chu kỳ thức - ngủ tự nhiên sẽ khiến các đợt bùng phát đau bụng xuất hiện dày đặc và khó kiểm soát hơn [6].
Phụ nữ trong độ tuổi trưởng thành cũng là nhóm đối tượng chiếm tỷ lệ lớn trong các nghiên cứu về ruột kích thích và nhạy cảm nội tạng [1]. Do ảnh hưởng của nội tiết tố nữ estrogen lên con đường dẫn truyền cảm giác đau, tình trạng mất ngủ ở nhóm đối tượng này có thể làm cơn đau bụng trở nên trầm trọng hơn [3].
Bên cạnh đó, những người có tiền sử căng thẳng tâm lý kéo dài, sang chấn tinh thần hoặc đang cùng lúc chịu đựng các hội chứng đau mạn tính khác như đau cơ xơ hóa cần hết sức cẩn trọng [7], [4]. Trạng thái nhạy cảm hóa thần kinh trung ương ở nhóm đối tượng này thường ở mức cao, khiến đường ruột dễ phản ứng quá mức sau mỗi đêm mất ngủ [7]. Khi xuất hiện các dấu hiệu báo động như sút cân không rõ nguyên nhân, đi ngoài ra máu hoặc đau bụng dữ dội đánh thức người bệnh giữa đêm, cần đến bệnh viện thăm khám chuyên khoa ngay để loại trừ các bệnh lý thực thể nguy hiểm khác.
Hướng dẫn cải thiện giấc ngủ và làm dịu hệ tiêu hóa
Để hỗ trợ cải thiện triệu chứng ruột kích thích thông qua giấc ngủ, việc thiết lập một nhịp sinh học ổn định là ưu tiên hàng đầu. Người bệnh nên duy trì một khung giờ đi ngủ và thức dậy cố định mỗi ngày, kể cả vào dịp cuối tuần, nhằm đồng bộ hóa nhịp sinh học và ổn định hoạt động của hệ thần kinh tự chủ [6].
Không gian phòng ngủ cần được giữ yên tĩnh, thoáng mát và hạn chế tối đa ánh sáng nhân tạo từ màn hình điện tử ít nhất 1 giờ trước khi ngủ. Việc hạn chế các yếu tố gây kích thích hệ thần kinh trung ương vào buổi tối sẽ giúp giảm thiểu số lần thức giấc giữa đêm, từ đó hạn chế nguy cơ tăng cảm giác đau bụng vào ngày kế tiếp [1]. Người bệnh cũng nên tránh ăn các bữa quá no hoặc tiêu thụ nhiều chất kích thích gần giờ ngủ nhằm tránh tạo áp lực vận động lên ống tiêu hóa [8].
Các bài tập thở sâu, thư giãn cơ bắp hoặc ngồi thiền nhẹ nhàng trước khi lên giường có thể làm giảm bớt sự căng thẳng tâm lý [4]. Việc kiểm soát tâm trạng không chỉ giúp dễ đi vào giấc ngủ sâu mà còn trực tiếp can thiệp vào khâu trung gian giúp giảm bớt mức độ nghiêm trọng của cơn đau bụng [1]. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý lạm dụng các loại thuốc an thần hoặc thuốc giảm đau khi chưa có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa.
Giấc ngủ chất lượng và hệ tiêu hóa khỏe mạnh có mối liên hệ mật thiết không thể tách rời. Mất ngủ kéo dài và giấc ngủ chập chờn làm hạ thấp ngưỡng chịu đau nội tạng, biến những kích thích thông thường thành nỗi ám ảnh đau đớn cho người bệnh ruột kích thích [1], [6]. Bằng cách chăm sóc giấc ngủ đúng cách và giữ tâm lý cân bằng, người bệnh hoàn toàn có thể chủ động kiểm soát và làm dịu các triệu chứng khó chịu của hội chứng ruột kích thích.
