Hội chứng ruột kích thích (IBS): Ai nên hạn chế bắp cải?

Bắp cải và nỗi lo chướng bụng ở người ruột nhạy cảm

Bắp cải là món rau thanh mát, quen thuộc trong bữa cơm của gia đình Việt, từ đĩa bắp cải luộc chấm trứng đến bát canh nấu tôm ngọt lịm. Tuy nhiên, nhiều người chỉ sau một bữa ăn bắp cải lại phải đối mặt với cảm giác bụng ọc ạch, sôi réo và đau tức âm ỉ. Tình trạng khó chịu này đặc biệt phổ biến ở nhóm người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS).

Hội chứng ruột kích thích là rối loạn tiêu hóa chức năng phổ biến với ước tính ảnh hưởng đến khoảng 10-20% dân số ^[1]. Bệnh chưa rõ căn nguyên sinh bệnh học chính xác nhưng liên quan đến rối loạn vận động ống tiêu hóa và tình trạng tăng tính nhạy cảm của đường ruột ^[2]. Hai cơ chế chính tương tác tạo nên các đợt phát bệnh là rối loạn nhu động ruột kèm tăng cảm giác nội tạng, bên cạnh tác động từ chế độ ăn uống, viêm nhẹ niêm mạc, yếu tố tâm lý xã hội và nhiễm trùng trước đó ^[2].

Đối với câu hỏi ai nên hạn chế bắp cải, người mắc IBS thể nhạy cảm với chất xơ không hòa tan hoặc gặp vấn đề tiêu hóa chất bột đường cần hết sức lưu ý. Việc ăn bắp cải với số lượng lớn hoặc nạp dồn dập có thể thúc đẩy triệu chứng đầy hơi, đau bụng bùng phát do khả năng dung nạp đường ruột ở mỗi người là rất khác nhau.

Cơ chế khiến đường ruột kích ứng: Vì sao bụng sôi réo?

Ở người bình thường, quá trình tiêu hóa diễn ra êm ả nhờ hoạt động nhịp nhàng của các cơ thành ruột. Ngược lại, người mắc hội chứng ruột kích thích thường có phản ứng đau đớn dữ dội hơn hẳn trước các kích thích vật lý trong lòng ruột ^[1]. Một nghiên cứu đã đánh giá độ nhạy cảm đau thông qua kích thích thiếu máu cục bộ sâu ở cánh tay (nghiệm pháp garo gắng sức dưới mức tối đa) trên 27 bệnh nhân IBS thể tiêu chảy, 15 bệnh nhân IBS thể táo bón và 29 người đối chứng khỏe mạnh ^[1]. Kết quả kiểm tra bằng phân tích phương sai một chiều (ANOVA) kèm so sánh Tukey cho thấy thời gian đạt ngưỡng đau (F=34,606, p<0.001) và mức chịu đựng đau (F=38,656, p<0.001) ở bệnh nhân IBS ngắn hơn hẳn so với người khỏe mạnh ^[1].

Chính sự biến đổi trong hệ thống xử lý đau trung ương và rối loạn hệ thống ức chế đau làm cho đường ruột người bệnh cảm nhận sự căng trướng rõ rệt hơn ^[1]. Thêm vào đó, ngưỡng đau thiếu máu cục bộ có mối tương quan nghịch với điểm số mức độ nghiêm trọng bệnh đường ruột chức năng (FBDSI) ^[1]. Khi các mảnh chất xơ hay bọt khí hình thành trong quá trình tiêu hóa làm căng phồng quai ruột, người bệnh sẽ cảm thấy đau tức quặn thắt thay vì cảm giác no nhẹ bình thường.

Bên cạnh ngưỡng đau nhạy cảm, niêm mạc ruột của người mắc IBS còn tiềm ẩn tình trạng viêm mức độ thấp ^[3]. Khi phân tích hồ sơ viêm niêm mạc từ mẫu nội soi trực tràng ở người mắc IBS (chẩn đoán theo tiêu chuẩn Rome II, mô học trực tràng bình thường) so với nhóm chứng khỏe mạnh tầm soát ung thư đại trực tràng, các nhà khoa học phát hiện 13 trên tổng số 27 chất chỉ điểm viêm tăng cao rõ rệt ^[3]. Các cytokine tiền viêm như yếu tố hoại tử u (TNF), dấu ấn TH1 (IFN-gamma, IL-1beta, IL-2, RANTES), TH2 (IL-5, IL-9), TH17 (IL-17), IL-15 và các yếu tố tăng trưởng (bFGF, GM-CSF) đều tăng cao ^[3]. Đường ruột vốn đang viêm vi thể và nhạy cảm quá mức sẽ phản ứng dữ dội khi tiếp nhận lượng thức ăn khó tiêu hóa hoặc sinh nhiều khí.

Bằng chứng khoa học về chất xơ và thành phần thức ăn trong IBS

Chất xơ thường được coi là giải pháp vàng cho tiêu hóa, nhưng câu chuyện với người bệnh IBS lại phức tạp hơn nhiều. Trong các loại rau lá họ cải như bắp cải, lượng chất xơ không hòa tan chiếm một tỷ trọng đáng kể. Phản ứng của đường ruột với từng dạng chất xơ hoàn toàn khác nhau tùy thuộc vào loại xơ hòa tan hay không hòa tan ^[4].

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược tại các cơ sở chăm sóc ban đầu đã so sánh tác động của chất xơ hòa tan (psyllium) và chất xơ không hòa tan (cám mì thô) ở bệnh nhân IBS ^[4]. Bệnh nhân dùng psyllium bổ sung trung bình 7,1 g/ngày (tổng lượng chất xơ đạt 35,1 g/ngày), trong khi nhóm dùng cám mì bổ sung trung bình 6,5 g/ngày (tổng lượng đạt 34,1 g/ngày) ^[4]. Kết quả cho thấy nhóm bổ sung psyllium có tỷ lệ thuyên giảm triệu chứng cao hơn có ý nghĩa thống kê so với giả dược, đồng thời giảm mức độ nghiêm trọng của bệnh ^[4]. Ngược lại, chất xơ không hòa tan từ cám mì không đem lại lợi ích lâm sàng rõ ràng, thậm chí rất nhiều người bệnh không thể dung nạp ^[4]. Đáng lưu ý, 74% (63/85) người dùng psyllium, 64% (62/97) người dùng cám mì và 66% (61/93) người ở nhóm giả dược báo cáo ít nhất một tác dụng phụ mức độ trung bình, thường gặp nhất là tiêu chảy và táo bón ^[4].

Nghiên cứu mô tả cắt ngang trên 53 bệnh nhân IBS (tuổi trung bình 45,67, gồm 22 nam và 31 nữ) chẩn đoán theo tiêu chuẩn Roma II tại Tây Ban Nha đã phân tích nhật ký khẩu phần 3 ngày ^[5]. Khẩu phần ăn thực tế của bệnh nhân ghi nhận tỷ lệ chất xơ hòa tan rất thấp, chỉ đạt 1,46 g/ngày (chiếm 19%), trong khi chất xơ không hòa tan là 6,21 g/ngày (chiếm 71%) ^[5]. Lượng chất xơ hiệu chỉnh theo calo chỉ đạt 4,5 g/1000 calo ^[5]. Phân tích tương quan cho thấy lượng chất xơ không hòa tan (r=0,46; p < 0,05) và chất xơ hòa tan (r=0,42; p < 0,05) đều có mối tương quan nghịch với các triệu chứng chung ^[5]. Điều này chỉ ra rằng thiếu hụt chất xơ nói chung ảnh hưởng xấu đến triệu chứng, nhưng việc đưa lượng lớn xơ thô không hòa tan vào ruột cùng lúc lại dễ gây bất dung nạp ^[5], ^[4].

Ngoài ra, một nghiên cứu cắt ngang phân tích trên 426 sinh viên y khoa tại Đại học King Saud (271 nam, 155 nữ, tuổi 21,21) ghi nhận tỷ lệ mắc IBS theo tiêu chuẩn Rome IV là 17,8%, trong đó nữ giới chiếm tỷ lệ cao hơn nam giới (40/115 so với 36/235, p = 0,001) ^[6]. Nhóm mắc IBS tiêu thụ nhiều năng lượng, carbohydrate và axit béo bão hòa hơn nhóm không mắc bệnh, trong khi nhóm khỏe mạnh nạp nhiều chất xơ hơn (p < 0,001) ^[6]. Tuy nhiên, nghiên cứu này không tìm thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê giữa hội chứng ruột kích thích và lượng ăn vào của nhóm carbohydrate chuỗi ngắn dễ lên men (FODMAP) ^[6].

Mặt khác, tình trạng kém hấp thu các chất bột đường khác cũng đóng vai trò thúc đẩy triệu chứng. Trong một thử nghiệm ngẫu nhiên trên 105 bệnh nhân IBS (82 phụ nữ, tuổi trung bình 46,06) có điểm độ nặng triệu chứng IBS-SSS > 175, chế độ ăn giảm tinh bột và đường sucrose (SSRD) trong 2 tuần đã giúp 66,3% người tham gia đáp ứng cải thiện ^[7]. Nhóm can thiệp ghi nhận giảm rõ rệt điểm IBS-SSS (p < 0,001), giảm đau bụng (p = 0,001), tiêu chảy (p = 0,002), đầy hơi chướng bụng (p = 0,005) so với nhóm duy trì chế độ ăn thông thường ^[7]. Nghiên cứu cũng chỉ ra sự gia tăng biến thể gen sucrase-isomaltase (SI) ở bệnh nhân IBS, dẫn đến khả năng kém dung nạp tinh bột và đường sucrose ^[7].

Thói quen ăn uống không đều đặn khiến triệu chứng nặng thêm

Không chỉ bản thân thực phẩm, cách thức dung nạp và nhịp sinh hoạt ăn uống hàng ngày đóng vai trò then chốt đối với độ nhạy cảm của đường tiêu hóa. Nhiều người thường nhịn bữa, sau đó ăn dồn ép một lượng lớn rau củ trong bữa tiếp theo, vô tình tạo gánh nặng áp lực khổng lồ lên thành ruột ^[7].

Nghiên cứu trên 105 bệnh nhân IBS năm 2019 chứng minh rằng những bệnh nhân có thói quen ăn uống thất thường ghi nhận điểm số độ nghiêm trọng của triệu chứng (IBS-SSS) cao hơn đáng kể so với những người có thói quen ăn uống điều độ (p = 0,029) ^[7]. Việc giảm tiêu thụ ngũ cốc, đồ ngọt và nước ngọt có mối tương quan thuận với việc giảm điểm số triệu chứng tiêu hóa ^[7].

Thêm vào đó, việc kiêng khem quá mức một cách thiếu khoa học cũng gây ra những bất lợi lớn cho sức khỏe chuyển hóa. Khảo sát cho thấy phụ nữ mắc IBS tự thực hiện chế độ ăn kiêng có nồng độ ferritin trong máu thấp hơn những người khác (p = 0,029) ^[7]. Nghiên cứu dinh dưỡng trên 53 bệnh nhân IBS cũng phát hiện sự thiếu hụt nghiêm trọng các vi chất như vitamin A, vitamin D, canxi, magie, i-ốt và kẽm trong khẩu phần ăn hàng ngày ^[5]. Đồng thời, tình trạng bất dung nạp chất phụ gia thực phẩm cũng đã được quan sát thấy như một yếu tố tiềm ẩn trong bệnh sinh của bệnh lý ruột kích thích ^[8].

Ai nên thận trọng khi ăn bắp cải?

Mặc dù bắp cải là nguồn cung cấp dinh dưỡng tự nhiên tốt, một số nhóm đối tượng có đường ruột nhạy cảm cần đặc biệt chú ý kiểm soát lượng ăn vào để tránh làm bùng phát triệu chứng:

• Người mắc IBS trong đợt bùng phát cơn đau hoặc chướng bụng dữ dội: Khi ruột đang tăng cảm giác đau và niêm mạc tăng các cytokine tiền viêm như TNF, IL-1beta hay IL-17, việc nạp lượng xơ thô không hòa tan dễ gây kích ứng cơ học và sinh hơi làm căng tức thành ruột ^[1], ^[3].
• Người có tiền sử bất dung nạp chất xơ không hòa tan: Bằng chứng thử nghiệm lâm sàng cho thấy chất xơ không hòa tan dạng thô như cám khó dung nạp ở nhiều bệnh nhân IBS và không mang lại hiệu quả giảm đau ^[4].
• Người có thói quen ăn uống thất thường hoặc kém hấp thu tinh bột đường: Nhóm bệnh nhân có biến thể gen sucrase-isomaltase hoặc ăn uống thất thường dễ bị đầy hơi, tiêu chảy khi tiếp nhận lượng lớn carbohydrate phức tạp ^[7].
• Phụ nữ mắc IBS: Các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận tỷ lệ mắc IBS ở nữ giới cao hơn đáng kể so với nam giới (chẳng hạn 40/115 nữ so với 36/235 nam trong nghiên cứu của King Saud University) ^[6]. Nhóm phụ nữ kiêng khem quá đà còn dễ bị thiếu hụt ferritin sắt ^[7].

Cần lưu ý rõ ràng rằng, các nghiên cứu trích dẫn ở trên tập trung đánh giá trên nhóm bệnh nhân trưởng thành mắc IBS chẩn đoán theo tiêu chuẩn Rome II, Rome IV hoặc sinh viên đại học ^[7], ^[1], ^[5], ^[6], ^[4], ^[3]. Hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu chuyên biệt trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú hoặc trẻ nhỏ trong các tài liệu khoa học này. Do đó, các nhóm đối tượng đặc biệt trên không nên tự ý suy diễn kết luận mà cần tham khảo trực tiếp ý kiến chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Áp dụng thực tế: Ăn bắp cải đúng cách theo ngưỡng dung nạp

Để vẫn tận dụng được vitamin tự nhiên mà không kích hoạt cơn đau ruột, người có đường tiêu hóa nhạy cảm nên tuân thủ các nguyên tắc dung nạp sau:

• Thử nghiệm theo liều lượng nhỏ: Khả năng dung nạp bắp cải phụ thuộc chặt chẽ vào số lượng ăn trong một bữa. Thay vì ăn một đĩa lớn, hãy bắt đầu với một lượng nhỏ vừa phải để lắng nghe phản ứng của bụng trước khi tăng dần.
• Chế biến nấu chín mềm: Tuyệt đối tránh ăn bắp cải sống, nộm bắp cải giòn hay bắp cải muối chua nhiều gia vị kích thích. Nấu chín kỹ, hầm mềm giúp làm mềm các sợi xơ không hòa tan, giảm thiểu sự cọ xát cơ học lên niêm mạc ống tiêu hóa ^[2], ^[4].
• Ăn uống đúng giờ, nhai chậm: Duy trì nhịp ăn uống cố định mỗi ngày, tuyệt đối không bỏ bữa rồi ăn bù dồn dập ^[7]. Việc nhai kỹ giúp giảm bớt lượng không khí nuốt vào ruột và hỗ trợ enzym tiêu hóa phân giải thức ăn tốt hơn.
• Cân bằng nguồn xơ: Không nên tập trung hoàn toàn vào chất xơ thô từ rau họ cải. Nên kết hợp hài hòa với các nguồn chất xơ hòa tan như mã đề (psyllium) vốn đã được chứng minh giúp làm dịu triệu chứng đường ruột tốt hơn ^[4].
• Theo dõi nhật ký thức ăn: Ghi lại lượng bắp cải tiêu thụ và triệu chứng bụng trong 24-48 giờ sau đó. Nếu xuất hiện dấu hiệu bất thường, cần điều chỉnh giảm lượng ngay lập tức.

Bắp cải không phải là "kẻ thù" tuyệt đối của người mắc hội chứng ruột kích thích, nhưng việc lắng nghe cơ thể và kiểm soát khẩu phần là yếu tố sống còn. Một chế độ ăn cân bằng, nhịp nhàng kết hợp theo dõi ngưỡng chịu đựng của bản thân sẽ giúp bảo vệ êm ấm cho hệ tiêu hóa. Khi các triệu chứng đường ruột kéo dài hoặc gây ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và nhận hướng dẫn điều trị chuẩn xác từ bác sĩ chuyên khoa.