Nhiều người có thói quen thêm ớt vào khẩu phần để món ăn đậm vị hơn, nhưng lại băn khoăn liệu vị cay có ảnh hưởng đến đường ruột hay không. Thực tế, không phải ai cũng dung nạp tốt gia vị này, nhất là những người vốn có cơ địa tiêu hóa nhạy cảm.

Dựa trên các nghiên cứu quy mô nhỏ trên người và tổng quan cơ chế, nhóm dễ gặp triệu chứng khi ăn ớt cấp tính gồm người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), người bị khó tiêu chức năng và người tăng nhạy cảm nội tạng thuộc nhóm rối loạn tiêu hóa chức năng [1]. Ngoài ra, người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) và người thường bị ợ nóng cũng dễ bị nặng triệu chứng khi tiếp xúc cấp tính với capsaicin [2]. Riêng với thắc mắc về bệnh trĩ, các tài liệu nghiên cứu hiện có chưa ghi nhận dữ liệu khoa học về tác động của ớt lên nhóm bệnh nhân này.

Cơ chế khiến capsaicin trong ớt gây đau và nóng rát

Hoạt chất tạo vị cay trong ớt là capsaicin [1]. Khi tiếp xúc với mô niêm mạc, capsaicin hoạt động như một chất kích ứng gây cảm giác đau hoặc nóng rát, trong đó tác dụng bất lợi phổ biến nhất khi ăn phải là khó chịu ở dạ dày [2].

Ở cấp độ thụ thể, capsaicin tác động thông qua thụ thể TRPV1 (transient receptor potential vanilloid-1) để gây ra cảm giác đau và nóng rát trong đường ruột người [1]. Các sợi thần kinh biểu hiện thụ thể TRPV1 được ghi nhận tăng lên trong đường tiêu hóa của bệnh nhân rối loạn tiêu hóa chức năng và tăng nhạy cảm nội tạng [1]. Điều này lý giải vì sao niêm mạc tiêu hóa của người bệnh dễ phản ứng mạnh hơn trước kích thích từ capsaicin trong ớt.

Ai nên thận trọng khi thêm ớt vào bữa ăn?

Nhóm đầu tiên cần lưu ý là người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD), kể cả thể trào ngược không trợt xước (NERD), cùng những người hay bị ợ nóng [2]. Dữ liệu cho thấy ngay cả liều thấp capsaicin dưới 5 mg cũng có thể làm nặng cảm giác nóng rát bụng hoặc trào ngược ở người bệnh GERD và làm tăng đau bụng sau ăn ở người dễ ợ nóng [2].

Nhóm tiếp theo là người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) và người bị chứng khó tiêu chức năng [1]. Tiếp xúc cấp tính với ớt hoặc capsaicin có thể làm trầm trọng hơn tình trạng đau bụng và nóng rát ở hai nhóm này [1]. Thống kê cho thấy có từ 25% đến 64% bệnh nhân IBS báo cáo gặp triệu chứng tiêu hóa sau khi ăn uống [1].

Nhóm thứ năm là người có rối loạn tiêu hóa chức năng kèm tăng nhạy cảm nội tạng, do sự gia tăng các sợi thần kinh mang thụ thể TRPV1 trong đường tiêu hóa [1]. Bên cạnh năm nhóm trên, người khỏe mạnh bình thường cũng cần chú ý vì việc ăn một số giống ớt hoặc liều capsaicin nhất định vẫn có thể gây đau bụng cấp và tăng số đợt trào ngược [2].

Nghiên cứu về ớt và capsaicin nói gì?

Bài tổng quan công bố năm 2010 ghi nhận việc ăn ớt cấp tính làm nặng thêm đau bụng và nóng rát ở bệnh nhân khó tiêu và IBS thông qua thụ thể TRPV1 [1]. Tuy nhiên, tổng quan này cũng nêu rằng tại châu Á, một số nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên quy mô nhỏ lại cho thấy việc ăn ớt hoặc chất chủ vận capsaicin tự nhiên kéo dài có thể giảm triệu chứng khó tiêu chức năng và trào ngược dạ dày thực quản [1].

Một bài tổng quan năm 2021 đã tổng hợp chi tiết các thử nghiệm can thiệp cấp tính với liều lượng cụ thể [2]. Truyền dung dịch tương ớt tabasco chứa 0,84 mg capsaicin vào thực quản làm tăng nhạy cảm với nhu động thứ phát ở cả bệnh nhân trào ngược lẫn người khỏe mạnh, nhưng phản ứng này giảm đi khi lặp lại tiếp xúc [2].

Ở thử nghiệm dùng viên nang ớt chứa 1,46 mg capsaicin, bệnh nhân trào ngược không trợt xước giảm cảm giác no sớm nhờ tăng giãn nở dạ dày sau ăn so với giả dược, nhưng lại bị nóng rát bụng trong khi người khỏe mạnh không gặp triệu chứng này [2]. Khi dùng liều 5 mg capsaicin, tốc độ làm rỗng dạ dày và chứng khó tiêu không thay đổi, song đau bụng sau ăn tăng lên ở người hay bị ợ nóng [2]. Trên người khỏe mạnh, ăn 3 g ớt cascabel (2,64 mg capsaicin) làm tăng số đợt trào ngược và thời gian pH thực quản dưới 4, còn ớt ancho (1,46 mg capsaicin) thì không [2]. Các tác giả lưu ý những nghiên cứu tác động cấp tính này đều có quy mô tương đối nhỏ và dùng phác đồ capsaicin khác nhau [2].

Hiểu lầm thường gặp: Ăn ớt lâu dài có giúp hết đau?

Nhiều người cho rằng chỉ cần ăn cay đều đặn thì dạ dày sẽ quen dần và không còn khó chịu. Thực tế, bằng chứng khoa học vẫn cho thấy sự khác biệt rõ giữa tác động ngắn hạn và dài hạn [1].

Khả năng giảm triệu chứng khi dùng kéo dài mới được ghi nhận trong một số thử nghiệm nhỏ trên bệnh nhân khó tiêu chức năng và trào ngược [1]. Trong khi đó, các nghiên cứu cấp tính vẫn cho thấy liều dưới 5 mg capsaicin có thể gây đau bụng cấp ở người khỏe mạnh và làm nặng triệu chứng ở người trào ngược hoặc hay ợ nóng [2]. Vì vậy, người đang có triệu chứng tiêu hóa không nên tự ý ăn ớt kéo dài với kỳ vọng giảm đau.

Điều chưa biết về tác động của ớt lên các nhóm bệnh lý

Khoảng trống đáng chú ý trong các tài liệu hiện có là chưa có nghiên cứu nào đánh giá tác động của ớt hay capsaicin đối với người mắc bệnh trĩ. Dù bệnh trĩ thường được nhắc đến cùng nỗi lo ăn cay, các trích đoạn nghiên cứu được cung cấp không có dữ liệu chứng minh mối liên hệ này.

Ngoài ra, bộ dữ liệu hiện tại cũng chưa nghiên cứu riêng trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em, người cao tuổi hoặc người có tổn thương viêm loét thực thể ở đường tiêu hóa. Ngưỡng liều lượng an toàn chung cho bữa ăn hằng ngày cũng chưa được xác định do khác biệt về loại ớt và phác đồ thử nghiệm [2].

Cách áp dụng thực tế khi sử dụng ớt

Khi chưa có ngưỡng khuyến nghị chung, người thuộc nhóm nhạy cảm tiêu hóa nên tránh hoặc hạn chế thêm ớt vào món ăn nếu nhận thấy triệu chứng đau bụng, nóng rát hay ợ nóng xuất hiện sau khi ăn. Nếu không gặp biểu hiện khó chịu, bạn vẫn chỉ nên dùng với lượng vừa phải và quan sát phản ứng của cơ thể.

Người đang mắc trào ngược dạ dày, hội chứng ruột kích thích, chứng khó tiêu chức năng hoặc đang dùng thuốc điều trị bệnh tiêu hóa cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi điều chỉnh khẩu phần cay. Cách tiếp cận cá thể hóa giúp hạn chế nguy cơ bùng phát triệu chứng cấp tính.

Kết luận

Dữ liệu hiện có từ các nghiên cứu quy mô nhỏ cho thấy việc ăn ớt cấp tính có thể làm tăng đau bụng và nóng rát ở người khó tiêu chức năng, hội chứng ruột kích thích và người tăng nhạy cảm nội tạng [1]. Tương tự, người bệnh trào ngược và người hay bị ợ nóng cũng dễ nặng triệu chứng hơn ngay cả với liều capsaicin thấp dưới 5 mg [2]. Với bệnh trĩ và các nhóm đối tượng đặc biệt khác, khoa học vẫn cần thêm bằng chứng, vì vậy người có bệnh lý nền nên dùng lượng vừa phải và hỏi bác sĩ khi cần thiết.