Nhiều người muốn chuyển đổi chế độ ăn sang Địa Trung Hải để cải thiện sức khỏe tim mạch và giảm viêm. Tuy nhiên, việc thay đổi đột ngột không phải lúc nào cũng mang lại kết quả êm dịu cho hệ thống tiêu hóa. Đối với những người đang gặp vấn đề về đường ruột, việc chuyển đổi ngay lập tức có thể làm bùng phát các triệu chứng khó chịu.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu riêng biệt trên nhóm người làm việc chân tay hoặc người đang gặp tình trạng sụt cân nhanh; các bằng chứng lâm sàng hiện có chỉ tập trung vào nhóm người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) và rối loạn tiêu hóa chức năng. Dữ liệu từ các thử nghiệm trên người cho thấy chế độ Địa Trung Hải hỗ trợ tốt cho sức khỏe tổng thể nhưng chứa nhiều thành phần FODMAP dễ lên men, do đó người có hội chứng ruột kích thích không nên chuyển đổi đột ngột nếu chưa kiểm soát được triệu chứng tiêu hóa [1].

Nguy cơ bùng phát triệu chứng ruột kích thích khi đổi thực đơn

Hội chứng ruột kích thích là rối loạn chức năng tiêu hóa mạn tính với tỷ lệ mắc ước tính lên tới 10% trên toàn cầu [1]. Bệnh đặc trưng bởi các triệu chứng đau bụng, đầy hơi, chướng bụng và thay đổi thói quen đại tiện [2]. Bệnh thường phân thành các thể gồm thể tiêu chảy (IBS-D), thể táo bón (IBS-C), thể hỗn hợp (IBS-M) hoặc không phân loại (IBS-U) [2].

Chế độ ăn Địa Trung Hải tập trung vào trái cây, rau xanh, các loại đậu, ngũ cốc nguyên hạt, hạt hạch, dầu ô liu và axit béo omega-3 từ cá [1]. Mặc dù chế độ này đem lại nhiều lợi ích tim mạch và chống viêm, nhiều thực phẩm trong đó lại chứa lượng FODMAP cao [1]. FODMAP gồm các carbohydrate chuỗi ngắn kém hấp thu và dễ lên men trong lòng ruột [1]. Khi nạp đột ngột lượng lớn các chất này, người có ruột nhạy cảm dễ bị đầy hơi và đau quặn bụng [1].

Thử nghiệm lâm sàng về chế độ Địa Trung Hải trên bệnh nhân IBS

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng kéo dài 6 tuần trên 59 người trưởng thành mắc IBS kèm lo âu hoặc trầm cảm nhẹ đến vừa (29 người theo chế độ Địa Trung Hải, 30 người đối chứng, 48 người hoàn thành) ghi nhận kết quả khả quan [3]. Tỷ lệ cải thiện triệu chứng tiêu hóa ở nhóm ăn Địa Trung Hải đạt 83% (24/29 bệnh nhân), vượt trội so với mức 37% (11/30 bệnh nhân) ở nhóm đối chứng [3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận biến cố bất lợi trên đường tiêu hóa giữa hai nhóm là tương đương nhau [3].

Trên đối tượng thanh thiếu niên, một nghiên cứu bệnh - chứng tiến cứu kéo dài 6 tháng trên 100 bệnh nhân IBS từ 12 đến 18 tuổi chia làm hai nhóm [4]. Nhóm can thiệp 50 người áp dụng chế độ Địa Trung Hải ghi nhận điểm mức độ nghiêm trọng triệu chứng IBS (IBS-SSS) giảm từ 237,2 xuống 163,2 [4]. Điểm chất lượng cuộc sống (IBS-QoL) ở nhóm này cũng cải thiện từ 57,3 lên 72,4 [4]. Ngược lại, nhóm duy trì chế độ ăn thông thường không ghi nhận cải thiện đáng kể về chất lượng cuộc sống [4].

So sánh hiệu quả với chế độ ăn ít FODMAP

Chế độ ăn hạn chế FODMAP hiện được xem là biện pháp can thiệp đầu tay để kiểm soát triệu chứng tiêu hóa ở bệnh nhân IBS [1]. Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên thí điểm năm 2025 so sánh trực tiếp giữa chế độ Địa Trung Hải và chế độ ít FODMAP trên 26 bệnh nhân mắc IBS-D hoặc IBS-M trong 4 tuần (20 người hoàn thành) [5]. Tiêu chí chính là tỷ lệ giảm ít nhất 30% cường độ đau bụng trong ít nhất 2 tuần can thiệp [5].

Kết quả cho thấy 73% bệnh nhân ở nhóm Địa Trung Hải đạt tiêu chí chính so với 81,8% ở nhóm ít FODMAP [5]. Mặc dù khác biệt này không có ý nghĩa thống kê, nhóm ăn ít FODMAP có mức giảm điểm mức độ nghiêm trọng triệu chứng IBS-SSS vượt trội hơn hẳn (-105,5 điểm so với -60 điểm ở nhóm Địa Trung Hải) [5]. Tỷ lệ bệnh nhân cảm thấy giảm nhẹ triệu chứng thỏa đáng ở nhóm ít FODMAP đạt 54,6%, trong khi nhóm Địa Trung Hải chỉ đạt 27,3% [5]. Các đánh giá tổng quan cũng chỉ ra rằng việc tích hợp nguyên tắc chống viêm của chế độ Địa Trung Hải vào khung ít FODMAP là hướng đi cần thiết để duy trì dinh dưỡng dài hạn [1], [2].

Tác động của mức độ tuân thủ ăn uống đối với rối loạn tiêu hóa

Một khảo sát dịch tễ tại miền Nam nước Ý trên 1.134 người (độ tuổi từ 17 đến 83) đã đánh giá mối liên hệ giữa thói quen ăn uống và rối loạn tiêu hóa chức năng theo tiêu chuẩn Rome III [6]. Kết quả cho thấy điểm tuân thủ chế độ Địa Trung Hải ở bệnh nhân IBS thấp hơn đáng kể so với nhóm chứng không mắc bệnh (0,57 so với 0,62) [6]. Tình trạng tuân thủ thấp biểu hiện rõ nhất ở các nhóm tuổi trẻ từ 17 đến 34 [6].

Một số nghiên cứu tổng quan và bệnh - chứng cũng nhận định chế độ ăn ít thực phẩm siêu chế biến, giàu thực vật như Địa Trung Hải giúp hỗ trợ hệ vi sinh vật đường ruột có lợi [7]. Các hợp chất hoạt tính sinh học từ chế độ này có thể điều hòa phản ứng viêm mạn tính thông qua việc giảm các dấu ấn như protein phản ứng C (HS-CRP), interleukin-6 (IL-6) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [8]. Tuy nhiên, chế độ ăn phương Tây chứa nhiều đồ chế biến sẵn lại thúc đẩy quần thể vi sinh vật liên quan đến bệnh lý tiêu hóa [7].

Điều chưa biết từ các bằng chứng hiện tại

Các tài liệu nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp dữ liệu về các khía cạnh sau:

  • Tác động của chế độ ăn Địa Trung Hải trên nhóm người lao động chân tay với nhu cầu năng lượng cao và áp lực thể lực lớn.
  • Mức độ ảnh hưởng đối với những người đang trong tình trạng sụt cân nhanh hoặc suy kiệt thể chất.
  • Tác động dài hạn của việc kết hợp thực đơn Địa Trung Hải và chế độ ít FODMAP đối với hệ vi sinh vật đường ruột sau thời gian 6 tháng.

Ai nên thận trọng trước khi đổi chế độ ăn?

Những người đang mắc hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy hoặc thể hỗn hợp nên thận trọng trước khi chuyển sang ăn Địa Trung Hải đột ngột [5]. Nhóm bệnh nhân đang có đợt bùng phát triệu chứng tiêu hóa cấp tính như đau bụng dữ dội, tiêu chảy liên tục hoặc chướng bụng nặng không nên lập tức tăng ồ ạt các loại đậu, ngũ cốc thô và rau quả giàu FODMAP [1], [5].

Người chưa từng thực hiện chế độ ăn ít FODMAP nhưng có biểu hiện không dung nạp thực phẩm cần đánh giá kỹ mức độ dung nạp của bản thân [1], [2]. Khi đường tiêu hóa chưa ổn định, việc nạp cùng lúc lượng lớn chất xơ và đường lên men có thể làm nặng thêm cảm giác đầy hơi và khó chịu [1].

Cách tiếp cận thực tế cho người có đường ruột nhạy cảm

Thay vì chuyển đổi toàn bộ khẩu phần ngay lập tức, người có hệ tiêu hóa nhạy cảm nên áp dụng từng bước. Phương án khả thi là kết hợp các đặc tính có lợi của chế độ Địa Trung Hải (chất béo từ dầu ô liu, cá giàu omega-3) vào một lộ trình kiểm soát FODMAP phù hợp [1], [2].

Nên ưu tiên chọn các loại rau củ và trái cây có hàm lượng FODMAP thấp, bổ sung dần dần từng lượng nhỏ để hệ vi sinh đường ruột thích nghi [1]. Cần duy trì giờ giấc ăn uống đều đặn và hạn chế tối đa các loại thực phẩm siêu chế biến [7]. Trước khi thay đổi cấu trúc bữa ăn, đặc biệt khi đang có bệnh nền tiêu hóa hoặc dùng thuốc điều trị, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Việc vội vàng chuyển đổi sang chế độ ăn Địa Trung Hải không phù hợp cho người đang có triệu chứng ruột kích thích chưa kiểm soát. Dù đem lại nhiều giá trị chống viêm và cải thiện tâm lý, hàm lượng carbohydrate dễ lên men cao đòi hỏi một lộ trình thay đổi thận trọng và có giám sát y tế.