Nhiều bạn trẻ và sinh viên có thói quen ăn uống ít rau xanh, chuộng thức ăn nhanh tiện lợi. Khi chuyển đột ngột sang chế độ ăn DASH giàu thực vật để cải thiện sức khỏe, không ít người gặp phải tình trạng trướng bụng, ợ hơi hoặc đau quặn bụng.
Hiện tại chưa có nghiên cứu can thiệp riêng biệt trên nhóm sinh viên đại học. Tuy nhiên, các thử nghiệm lâm sàng trên người trưởng thành cho thấy việc chuyển nhanh từ chế độ ăn ít chất xơ (khoảng 11–12 g/ngày) sang chế độ ăn DASH nhiều xơ (khoảng 30–32 g/ngày) làm tăng đáng kể nguy cơ đầy hơi và khó chịu tiêu hóa [1], [2].
Chế độ ăn DASH làm tăng nguy cơ đầy hơi ra sao?
Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mang tên DASH-Sodium trên 412 người trưởng thành khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 48) đã so sánh chế độ ăn DASH giàu chất xơ (32 g/ngày) với chế độ ăn kiểu Tây phương ít xơ (11 g/ngày) [1]. Kết quả cho thấy chế độ ăn DASH làm tăng nguy cơ đầy hơi lên 41% so với nhóm ăn ít xơ (tỷ số nguy cơ RR = 1,41; khoảng tin cậy 95%: 1,22–1,64) [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận tác động gây đầy trướng bụng của chế độ ăn này ở nam giới cao hơn so với nữ giới [1]. Bên cạnh chất xơ, lượng muối nạp vào cũng ảnh hưởng đến cảm giác đầy bụng: lượng natri cao làm tăng nguy cơ đầy hơi độc lập với chế độ ăn (RR = 1,27) [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định việc giảm lượng muối ăn vào có thể hỗ trợ làm giảm bớt một phần triệu chứng đầy trướng do ăn nhiều chất xơ [1].
Nguy cơ khó tiêu sau ăn từ các biến thể của DASH
Một tổng quan hệ thống công bố năm 2025 trên người trưởng thành đã đánh giá ảnh hưởng của các mô hình ăn uống lên chứng khó tiêu chức năng [3]. Dựa trên bằng chứng có độ tin cậy trung bình, các biến thể của chế độ ăn DASH có thể làm tăng hội chứng suy nhược sau bữa ăn (Postprandial Distress Syndrome - PDS) [3].
Cụ thể, chế độ ăn DASH giàu đạm làm tăng thêm 140 ca mắc hội chứng khó chịu sau ăn trên mỗi 1.000 người so với chế độ ăn thông thường [3]. Tương tự, chế độ ăn DASH giàu chất béo không bão hòa cũng làm tăng thêm 113 ca trên mỗi 1.000 người [3]. Điều này cho thấy sự thay đổi thành phần dinh dưỡng trong bữa ăn có thể gây áp lực lên khả năng dung nạp của đường tiêu hóa [3].
Vì sao tăng chất xơ đột ngột gây khó chịu đường ruột?
Chất xơ tự nhiên trong rau củ, đậu, hạt và ngũ cốc nguyên hạt có đặc tính kháng lại sự phân giải của các enzyme tiêu hóa ở người [4]. Do không bị tiêu hóa ở dạ dày và ruột non, chất xơ di chuyển xuống ruột già và trở thành nguồn thức ăn cho hệ vi sinh vật đường ruột [5].
Tại đại tràng, các chủng vi khuẩn như Clostridium lên men chất xơ và sinh ra một lượng lớn khí gas [5]. Lượng khí này tích tụ làm căng giãn thành ruột già, dẫn đến hiện tượng trướng bụng, đau bụng hoặc cảm giác ậm ạch [5]. Đồng thời, lượng lớn ngũ cốc nguyên hạt và các loại hạt đậu trong chế độ ăn DASH kích thích nhu động ruột, làm tăng tần suất đi ngoài [6]. Mặt khác, chất xơ cũng làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày, góp phần tạo cảm giác no dai hoặc đầy bụng sau bữa ăn [7].
Những điều nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ
Các tài liệu hiện có để lại một số khoảng trống quan trọng đối với đối tượng người trẻ tuổi:
- Chưa có thử nghiệm can thiệp đánh giá trực tiếp phản ứng tiêu hóa của sinh viên hoặc người trẻ có chế độ ăn nghèo vi chất khi áp dụng chế độ ăn DASH.
- Các nghiên cứu chưa công bố một lộ trình chuẩn xác định rõ mỗi tuần nên tăng bao nhiêu gram chất xơ để hạn chế tối đa cảm giác đầy trướng.
- Chưa có mốc thời gian rõ ràng về việc mất bao lâu để hệ vi sinh đường ruột thích nghi hoàn toàn và làm biến mất các triệu chứng đầy hơi do chất xơ sinh ra.
Ai nên thận trọng khi chuyển sang chế độ ăn DASH?
Người có tiền sử hội chứng ruột kích thích (IBS) cần lưu ý, vì việc tăng chất xơ có thể làm trầm trọng thêm các cơn đau quặn bụng và trướng khí [5]. Trong đó, chất xơ hòa tan thường được ghi nhận là dễ dung nạp hơn so với chất xơ không hòa tan [5].
Người đang trải qua đợt bùng phát của viêm ruột (IBD) được khuyến nghị nên giảm tiêu thụ ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu để tránh kích thích tăng nhu động ruột quá mức [6]. Ngoài ra, những người thường xuyên bị khó tiêu chức năng hoặc có hội chứng khó chịu sau ăn nên tham vấn chuyên gia dinh dưỡng để điều chỉnh tỷ lệ đạm và chất béo trong khẩu phần [3].
Gợi ý cách áp dụng thực tế để hạn chế rối loạn tiêu hóa
Đối với người quen ăn ít xơ (mức tiêu thụ thông thường chỉ khoảng 11–15 g/ngày [1], [7], [2]), việc tăng vọt lên mức 28–32 g/ngày trong thời gian ngắn là nguyên nhân chính dẫn đến trướng khí [1], [7], [2]. Thay vì thay đổi thực đơn trong một ngày, nên đưa rau xanh, đậu và ngũ cốc vào khẩu phần một cách từ từ để thiết lập mức dung nạp phù hợp của từng cá nhân [6].
Song song với việc điều chỉnh chất xơ, cần chủ động giảm lượng natri tiêu thụ trong khẩu phần để hỗ trợ hạn chế tình trạng trướng bụng [1]. Nếu xuất hiện cảm giác đau bụng dữ dội, tiêu chảy kéo dài hoặc khó tiêu nghiêm trọng, người áp dụng nên tạm ngừng việc tăng lượng chất xơ và tìm kiếm sự tư vấn từ bác sĩ tiêu hóa.
Kết luận
Chế độ ăn DASH mang lại nhiều lợi ích tim mạch nhưng có thể gây đầy hơi và khó tiêu khi tăng chất xơ quá nhanh. Người có thói quen ăn ít rau củ nên điều chỉnh khẩu phần một cách từ tốn, chú ý dung nạp cá nhân và kết hợp giảm muối để hệ tiêu hóa kịp thích nghi.





