Nỗi lo suy giảm nội tiết và lời đồn về cây mật nhân
Bước qua độ tuổi trung niên, nhiều nam giới bắt đầu nhận thấy sức khỏe sinh lý và thể lực suy giảm rõ rệt. Tình trạng mệt mỏi kéo dài, giảm ham muốn và khó khăn trong chuyện chăn gối thường gắn liền với sự suy giảm nồng độ testosterone trong máu. Trước những lo ngại này, không ít người tìm đến các loại thảo dược thiên nhiên để mong lấy lại phong độ.
Trong số các loại dược liệu lưu truyền trong dân gian, mật nhân (còn gọi là Tongkat Ali hay Eurycoma longifolia) thường được quảng cáo rầm rộ với tác dụng "thần dược" giúp tăng cường sinh lực phái mạnh. Cây thuốc này xuất hiện phổ biến trong nhiều bài thuốc ngâm rượu cũng như thực phẩm chức năng hỗ trợ phái mạnh. Tuy nhiên, liệu mật nhân có thực sự làm tăng testosterone tự do và cải thiện sinh lý hay không vẫn là câu hỏi cần được khoa học làm sáng tỏ.
Mật nhân có thực sự tăng testosterone?
Các bằng chứng khoa học cho thấy chiết xuất mật nhân có khả năng hỗ trợ cải thiện nồng độ testosterone trong máu, đặc biệt là ở nam giới bị suy giảm sinh dục do tuổi tác hoặc người có mức testosterone nền thấp [1], [2]. Tuy nhiên, tác động đối với testosterone tự do – dạng hormone có hoạt tính sinh học trực tiếp – vẫn còn một số điểm chưa đồng nhất giữa các thử nghiệm [3], [1].
Cần khẳng định rõ ràng rằng mật nhân chỉ mang tính chất hỗ trợ sinh lý và cải thiện triệu chứng lâm sàng ở mức độ nhất định [4], [1]. Loại thảo dược này hoàn toàn không phải thuốc chữa bệnh suy giảm sinh dục và không thể thay thế cho các chỉ định y khoa chuyên sâu từ bác sĩ nam khoa.
Cơ chế tác động được ghi nhận qua các thử nghiệm
Sự suy giảm sinh dục ở nam giới lớn tuổi (ADAM) xuất phát từ việc tinh hoàn giảm sản xuất testosterone, phần lớn liên quan đến sự suy giảm hoạt động của trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục [2]. Mật nhân được ghi nhận là có tác động thúc đẩy cơ thể tự sản sinh hormone thông qua việc kích hoạt trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến sinh dục hoặc trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận [5].
Ở người trẻ tuổi khỏe mạnh, mật nhân kích thích sản xuất testosterone chủ yếu thông qua trục tuyến thượng thận mà không làm thay đổi hormone tạo hoàng thể (LH) hay hormone kích thích nang trứng (FSH) [5]. Ngoài ra, thảo dược này còn thúc đẩy gia tăng hormone DHEA – một tiền chất quan trọng tham gia vào quá trình tổng hợp nội tiết tố nam [1].
Mặt khác, đối với testosterone tự do, cơ chế chuyển hóa vẫn đặt ra nhiều câu hỏi [3]. Một số giả thuyết cho rằng chiết xuất mật nhân có thể làm tăng sản xuất protein gắn kết hormone sinh dục (SHBG) hoặc làm tăng tốc độ chuyển hóa và phân hủy testosterone tự do trong cơ thể, dẫn đến việc lượng testosterone toàn phần tăng nhưng testosterone tự do có thể dao động khác nhau tùy cơ địa [3].
Nghiên cứu lâm sàng nói lên điều gì?
Các nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược đã tiến hành đo lường cụ thể hiệu quả của mật nhân trên người ở các nhóm đối tượng khác nhau:
Một phân tích tổng hợp công bố năm 2022 đã xem xét 9 nghiên cứu và đưa 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên vào phân tích định lượng [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất mật nhân tạo ra sự cải thiện đáng kể nồng độ testosterone toàn phần ở cả người tình nguyện khỏe mạnh và người suy giảm sinh dục (chỉ số khác biệt trung bình chuẩn hóa SMD = 1,352; khoảng tin cậy 95%: 0,565 đến 2,138; p = 0,001) [2]. Phân tích nhóm bệnh nhân suy giảm sinh dục cũng tái khẳng định hiệu quả gia tăng hormone này [2].
Năm 2021, một thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm kéo dài 12 tuần được thực hiện trên 105 nam giới từ 50 đến 70 tuổi có mức testosterone thấp dưới 300 ng/dL [1]. Các tình nguyện viên dùng chiết xuất nước chuẩn hóa rễ mật nhân (Physta) với liều 100 mg/ngày, 200 mg/ngày hoặc giả dược [1]. Kết quả cho thấy nhóm dùng 100 mg ghi nhận nồng độ testosterone toàn phần tăng có ý nghĩa ở tuần thứ 12, trong khi nhóm dùng 200 mg ghi nhận mức tăng liên tục ở các tuần 4, tuần 8 và tuần 12 so với nhóm giả dược [1].
Về nồng độ testosterone tự do, nghiên cứu này không phát hiện sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm can thiệp so với giả dược, nhưng có sự gia tăng đáng kể trong nội bộ nhóm dùng 100 mg (ở tuần 4, 8, 12) và nhóm dùng 200 mg (ở tuần 2, 4, 8, 12) so với ban đầu [1]. Cùng với đó, chỉ số đánh giá triệu chứng mãn dục nam (AMS) và thang điểm đo mức độ mệt mỏi (FSS) đều giảm đáng kể ở cả hai mức liều dùng [1].
Cũng trong năm 2021, một nghiên cứu 6 tháng chia 45 nam giới bị suy giảm sinh dục do tuổi tác (độ tuổi trung bình 47,38) thành 4 nhóm để đánh giá việc kết hợp mật nhân (200 mg/ngày) và luyện tập thể dục kết hợp (3 buổi mỗi tuần, 60 phút mỗi buổi) [4]. Kết quả cho thấy cả hai biện pháp đều giúp cải thiện chức năng cương dương và tăng testosterone toàn phần, trong đó nhóm kết hợp tập luyện cùng uống mật nhân đạt hiệu quả cao nhất [4]. Nghiên cứu này ghi nhận hạn chế là chưa phân tách riêng biệt nhóm chỉ dùng mật nhân đơn độc và nhóm chỉ tập luyện đơn độc [4]. Một phân tích khác từ dữ liệu này cũng ghi nhận nhóm kết hợp tập luyện và dùng thảo dược cải thiện lực cơ duỗi gối lên 17% và giảm 36,1% các triệu chứng mãn dục nam [6].
Một thử nghiệm năm 2014 trên chế phẩm đông khô Physta kết hợp Polygonum minus cho thấy nồng độ testosterone toàn phần ở nhóm dùng thảo dược tăng 10,36% sau 12 tuần (so với 4,28% ở giả dược) [3]. Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận mức testosterone tự do có sự sụt giảm, dẫn tới nhận định thảo dược có thể làm tăng SHBG hoặc thúc đẩy chuyển hóa testosterone tự do [3]. Đồng thời, điểm số hài lòng về tình dục không cải thiện ở cả hai nhóm, có thể do tâm lý lo lắng trong môi trường thử nghiệm hoặc kỳ vọng quá mức của người tham gia [3].
Đối với nam giới trẻ tuổi, một thử nghiệm năm 2021 trên 32 người (độ tuổi trung bình 24,4) dùng liều cao 600 mg/ngày trong 2 tuần cho thấy sự gia tăng rõ rệt ở cả testosterone toàn phần, testosterone tự do và estradiol so với nhóm giả dược [5]. Trước đó, một nghiên cứu năm 2012 trên 109 nam giới từ 30 đến 55 tuổi dùng 300 mg chiết xuất Physta mỗi ngày trong 12 tuần ghi nhận chức năng cương cải thiện đáng kể, tăng 14% ham muốn tình dục, độ di động của tinh trùng đạt 44,4% và thể tích tinh dịch đạt 18,2% [7].
Bên cạnh các thử nghiệm trên người, nghiên cứu thực hiện năm 2000 trên chuột cống đực bị thiến cho thấy các phân đoạn chiết xuất mật nhân đường uống (200, 400, 800 mg/kg) giúp tăng hành vi tình dục theo liều lượng và kích thích phát triển cơ quan sinh dục phụ, dù hiệu quả kích thích vẫn thấp hơn so với tiêm trực tiếp testosterone liều 15 mg/kg mỗi ngày [8]. Nghiên cứu trên động vật này củng cố thêm cơ sở dân gian nhưng không thể thay thế cho kết quả lâm sàng trên người [8].
Hiểu lầm thường gặp khi sử dụng mật nhân
Nhiều người lầm tưởng rằng uống mật nhân càng nhiều thì testosterone tăng càng mạnh và sinh lực càng sung mãn. Tuy nhiên, các nghiên cứu chỉ ra rằng thảo dược này hoạt động theo cơ chế thích ứng sinh học, mang lại hiệu quả rõ rệt nhất ở những người có mức testosterone nền thấp hoặc đang bị suy giảm sinh dục [3]. Ở người hoàn toàn khỏe mạnh, hiệu quả hormone có thể không mang lại đột phá to lớn về mặt thể chất.
Một quan niệm sai lầm khác là xem mật nhân như một loại "thuốc kích dục" tức thì. Dữ liệu lâm sàng cho thấy mật nhân không có tác dụng ngay lập tức sau vài giờ hay vài ngày [4], [1]. Các cải thiện về chỉ số sinh hóa và chất lượng sống cần khoảng thời gian can thiệp đều đặn từ 2 đến 12 tuần, thậm chí kéo dài 6 tháng kết hợp với lối sống mới phát huy tác dụng rõ rệt [4], [1], [7]. Mật nhân cũng không có khả năng chữa khỏi các bệnh lý thực thể gây rối loạn cương dương.
Ai nên thận trọng khi dùng thảo dược này?
Dù các thử nghiệm lâm sàng kéo dài 12 tuần đến 6 tháng không ghi nhận biến cố bất lợi nghiêm trọng hay độc tính lên chức năng gan, thận và huyết học ở người [3], [1], [7], việc sử dụng mật nhân vẫn cần sự cẩn trọng. Nghiên cứu độc tính trên chuột cống Wistar cũng không thấy biểu hiện độc hại ở các liều cấp tính 2000 mg/kg hay liều mãn tính lên đến 1000 mg/kg trong 90 ngày [3].
Dù vậy, người đang mắc các bệnh lý nền mạn tính, người đang dùng thuốc điều trị theo toa không nên tự ý dùng các chế phẩm từ mật nhân khi chưa có ý kiến của bác sĩ. Do mật nhân có tác động lên hệ thống nội tiết tố và làm thay đổi nồng độ các hormone như testosterone, DHEA và estradiol, nam giới cần kiểm tra sức khỏe tổng quát để loại trừ các chống chỉ định liên quan đến nội tiết [1], [5].
Gợi ý cách áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng
Để tối ưu hóa hiệu quả duy trì nồng độ hormone nam, việc dùng thảo dược không thể tách rời khỏi thói quen sinh hoạt lành mạnh. Nghiên cứu khoa học đã chứng minh rõ ràng rằng việc kết hợp dùng mật nhân với chế độ tập luyện thể dục Progressive Intensity (tập sức mạnh kết hợp sức bền 3 buổi/tuần, mỗi buổi 60 phút) mang lại hiệu quả vượt trội hơn hẳn về chức năng cương dương, sức mạnh khối cơ và giảm bớt triệu chứng mãn dục so với việc chỉ dùng đơn lẻ [4], [6].
Đối với các sản phẩm bổ sung, người dùng chỉ nên lựa chọn các chế phẩm chiết xuất rễ chuẩn hóa có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng với hàm lượng đã được nghiên cứu an toàn (khoảng 100 mg đến 200 mg mỗi ngày) [1]. Tuyệt đối tránh sử dụng các loại rễ cây trôi nổi ngâm rượu không kiểm soát nồng độ và liều lượng.
Mật nhân có thể đem lại những hỗ trợ thiết thực cho nam giới lớn tuổi đang đối mặt với tình trạng suy giảm nội tiết và mệt mỏi [1], [2]. Tuy nhiên, để đạt được sức khỏe tối ưu, nam giới cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, tập thể dục đều đặn và luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu sử dụng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào.
