Nhiều quý ông xem rễ mật nhân ngâm rượu như phương thuốc cải thiện sinh lý, tăng cường sinh lực tự nhiên. Thói quen mua rễ cây thô về thái lát, đổ rượu nồng độ cao vào ngâm uống mỗi bữa ăn diễn ra rất phổ biến. Tuy nhiên, liệu cách làm dân gian này có đem lại lợi ích như dạng chiết xuất chuẩn hóa hay tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe?
Câu trả lời từ các dữ liệu khoa học là rễ mật nhân ngâm rượu tự nấu tại nhà không thể tốt và an toàn bằng dạng cao chiết chuẩn hóa. Việc tự ngâm rượu khiến người dùng đối mặt nguy cơ ngộ độc cồn (ethanol), dung nạp lượng hoạt chất trồi sụt khó lường và nguy cơ quá liều quassinoid gây hại cơ thể [1].
Hoạt chất chính và cơ chế sinh học của rễ mật nhân
Mật nhân (tên khoa học Eurycoma longifolia, hay Tongkat Ali) thuộc họ Simaroubaceae, phân bố nhiều ở các khu rừng Malaysia và Indonesia [2]. Rễ cây này chứa các hợp chất nhóm quassinoid mang hoạt tính sinh học [1, 5, 7]. Trong đó, eurycomanone là quassinoid chiếm nồng độ cao nhất [4, 7]. Phân tích mẫu rễ cây cho thấy hàm lượng eurycomanone cao gấp 16,8 đến 39,6 lần so với các quassinoid khác như longilactone, 14,15beta-dihydroxyklaineanone, 6alpha-hydroxyeurycomalactone, eurycomalactone; thậm chí cao gấp 145,3 lần so với 15beta-acetyl-14-hydroxyklaineanone [3].
Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm chứng minh eurycomanone tác động trực tiếp lên hệ sinh dục nam [4]. Hoạt chất này làm tăng sản xuất testosterone theo cơ chế phụ thuộc liều tại các tế bào kẽ Leydig tinh hoàn chuột cô lập ở các nồng độ 0,1; 1,0 và 10,0 micromol/L [4]. Sự gia tăng này được kích hoạt thông qua việc ức chế enzyme phosphodiesterase và aromatase trong chu trình sinh tổng hợp steroid [4]. Ngoài ra, hoạt chất này cùng các quassinoid khác còn thể hiện đặc tính kháng sốt rét, hạ sốt và kìm tế bào [3, 5].
Bằng chứng khoa học về dược động học và độ an toàn
Đặc tính hấp thu của eurycomanone đặt ra bài toán khó cho việc dùng tự phát qua đường uống. Một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra dược động học của eurycomanone dạng đơn chất và dạng chiết xuất nước chuẩn hóa (theo tiêu chuẩn Malaysia MS: 2409:201) trên chuột cống và chuột nhắt [5]. Kết quả ghi nhận eurycomanone ở cả hai dạng có thời gian bán thải ngắn, chỉ 0,30 giờ trên cả hai mô hình gặm nhấm [5]. Sinh khả dụng của eurycomanone dạng đơn chất giữa chuột cống (11,8%) và chuột nhắt (54,9%) có sự khác biệt lớn, cho thấy không thể trực tiếp suy diễn các chỉ số dược động học từ loài này sang người [5]. Hoạt chất này khó thấm qua màng sinh học; tuy nhiên khi đã được hấp thu, hợp chất lại chuyển hóa chậm, giữ được tính ổn định và duy trì hoạt tính sinh học [5].
Về mặt an toàn, eurycomanone là quassinoid chủ yếu nhưng bị nghi ngờ có độc tính khi tích tụ ở nồng độ cao [1]. Nghiên cứu năm 2018 phát triển phương pháp sắc ký HPLC-DAD/ELSD để định lượng quassinoid trong các sản phẩm thương mại đã lưu ý vấn đề này [1]. Khi phân tích ngẫu nhiên 8 sản phẩm thương phẩm dán nhãn chứa mật nhân, các nhà khoa học phát hiện chỉ có 5 sản phẩm chứa hoạt chất của mật nhân ở mức phát hiện được [1]. Nồng độ eurycomanone giữa các mẫu dao động lớn từ 0,22 ± 0,002 mg đến 1,84 ± 0,08 mg mỗi viên nang, dẫn tới lượng dùng tối đa khuyến cáo hàng ngày dao động mạnh từ 0,76 ± 0,02 đến 31,90 ± 0,21 mg [1].
Vì sao rễ mật nhân ngâm rượu tự phát tiềm ẩn nhiều rủi ro?
Rễ ngâm rượu tại nhà hoàn toàn không kiểm soát được hàm lượng eurycomanone tan ra dịch ngâm. Tùy thuộc vào nồng độ rượu, nhiệt độ và thời gian ngâm, lượng quassinoid chiết xuất ra có thể quá thấp khiến không phát huy tác dụng, hoặc quá đậm đặc dẫn tới nguy cơ chạm ngưỡng độc tính của eurycomanone [1]. Thêm vào đó, dung môi cồn ethanol tiêu thụ lâu dài gây độc trực tiếp cho gan, thận, hệ thần kinh và làm giảm nồng độ testosterone nội sinh, đi ngược lại mục đích bồi bổ sinh lực.
Phân tích hóa thực vật bằng phương pháp sắc ký và cộng hưởng từ hạt nhân ghi nhận rễ mật nhân chứa một ma trận hóa học phức tạp [1, 8]. Nghiên cứu năm 2021 phân tách dịch chiết thô từ rễ mật nhân bằng các hệ dung môi (ethyl acetate, methanol, nước) đã nhận diện nhiều dẫn xuất coumarin (chromenone), chromone và các glycoside quassinoid như eurycomanone glycoside, 2,3-dehydro-4alpha-hydroxylongilactone glucoside, eurycomanol glycoside, eurycomanol trimer, cùng hợp chất mới hydroxyl glyyunanprosapogenin D [6]. Khi tự ngâm rễ thô với rượu, tất cả các hợp chất phân cực và bán phân cực này cùng tạp chất trong gỗ rễ bị hòa tan mà không qua bất kỳ màng lọc chọn lọc nào.
Một vấn đề khác là sự biến thiên tự nhiên giữa các nguồn rễ cây. Nghiên cứu năm 2017 phân tích mẫu rễ cây mật nhân tại 4 vùng Perak, Selangor, Kedah, Terengganu thuộc Malaysia bằng quang phổ 1H-NMR ghi nhận dù chứa cùng nhóm chất cơ bản, nồng độ của choline, eurycomanol, eurycomanol-2-O-beta-D-glycopyranoside, acid lactic và acid succinic lại chênh lệch đáng kể giữa các địa phương [7]. Trong đó rễ cây tại Terengganu chứa eurycomanol cao hơn, còn mẫu từ Perak chứa nhiều eurycomanol-2-O-beta-D-glycopyranoside hơn [7]. Người tiêu dùng ngâm rễ trôi nổi không thể biết được loại rễ mình dùng xuất xứ từ đâu và hoạt chất bên trong chiếm bao nhiêu.
Ưu thế vượt trội của dạng cao chiết chuẩn hóa
So với bình rượu ngâm dân gian, các dạng cao chiết chuẩn hóa (đặc biệt là dịch chiết nước) được giới nghiên cứu ưu tiên phát triển [2, 3]. Dạng chiết xuất chuẩn hóa trải qua quy trình loại bỏ tạp chất thô, tách chiết dung môi có kiểm soát và định lượng chính xác hàm lượng eurycomanone mục tiêu [2, 6].
Nghiên cứu năm 2016 sử dụng kỹ thuật chiết lỏng dưới áp suất cao (PLE) kết hợp sắc ký chiết pha rắn trực tuyến (online SPE-LC) phân tích 14 mẫu rễ và 10 sản phẩm viên nang mật nhân [8]. Kết quả ứng dụng các mô hình hóa lượng phân tích thành phần chính (PCA) cho thấy dạng rễ thô và sản phẩm chế biến có sự phân tách rõ rệt về mặt phổ chất [8]. Kiểm soát chuẩn hóa giúp sản phẩm đồng nhất giữa các lô sản xuất, tránh nguy cơ quá liều eurycomanone [1].
Một phát hiện đáng chú ý khác trong nghiên cứu năm 2009 tại Mae Sot (Thái Lan) trên 38 chủng ký sinh trùng Plasmodium falciparum kháng thuốc cho thấy chiết xuất chuẩn hóa mật nhân đạt nồng độ ức chế IC50 là 14,72 microg/L, IC90 là 139,65 microg/L và IC99 là 874,15 microg/L [2]. Độc tính kìm ký sinh trùng của dạng chiết xuất toàn phần cao hơn hiệu quả dự đoán từ 3 quassinoid riêng rẽ cộng lại, chỉ ra hiện tượng hiệp đồng tác dụng an toàn giữa các thành phần tự nhiên khi được bảo tồn đúng cách [2].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rễ mật nhân
Sai lầm đầu tiên là tin rằng rễ cây ngâm rượu càng đặc, vị càng đắng thì càng bổ. Vị đắng gắt của mật nhân do các quassinoid tạo nên [1, 7]. Đắng hơn đồng nghĩa với việc lượng quassinoid hòa tan cao, làm tăng nguy cơ ngộ độc tế bào do eurycomanone tích tụ [2, 3]. Rượu ngâm không có công cụ định chuẩn nồng độ nên việc uống nhiều ngụm rượu đậm đặc rất dễ đưa lượng eurycomanone vượt ngưỡng an toàn khuyến nghị [1].
Sai lầm thứ hai là quan niệm rễ thảo dược tự nhiên thì không có tác dụng phụ. Hoạt chất eurycomanone có tính chất chuyển hóa chậm một khi đã vào trong cơ thể [5]. Nếu nạp liên tục qua rượu thuốc mỗi ngày, hoạt chất có thể tích lũy kéo dài gây quá tải giải độc.
Sai lầm thứ ba là đánh đồng kết quả nghiên cứu trên động vật với hiệu quả ở người. Thử nghiệm ghi nhận sinh khả dụng của eurycomanone giữa chuột cống và chuột nhắt có độ chênh lệch rất lớn từ 11,8% lên tới 54,9% [5]. Tác giả nghiên cứu khẳng định không thể lấy trực tiếp dữ liệu dược động học từ động vật gặm nhấm để áp đặt tính toán trên cơ thể người [5]. Hiệu quả tăng hormone nam qua ức chế men aromatase và phosphodiesterase mới được xác lập trên tế bào mô nuôi cấy và chuột, cần thêm các nghiên cứu lâm sàng quy chuẩn để khẳng định liều dùng tối ưu [4].
Những đối tượng cần thận trọng
Dựa trên các đặc tính dược lý và độc tính tiềm ẩn, một số nhóm người không nên dùng mật nhân, đặc biệt dưới dạng rượu ngâm:
Người có bệnh lý về gan và thận: Eurycomanone là chất có nguy cơ độc tính ở nồng độ cao, khi kết hợp với ethanol trong rượu sẽ trực tiếp làm tăng gánh nặng chuyển hóa tại tế bào gan [2, 3].
Nam giới đang dùng thuốc điều trị rối loạn cương dương hoặc thuốc tim mạch: Nghiên cứu cho thấy eurycomanone ức chế enzyme phosphodiesterase [4]. Cơ chế này có thể tương tác với các loại thuốc ức chế men cùng nhóm, gây tụt huyết áp hoặc biến cố tim mạch khó lường.
Người mắc các bệnh mạn tính: Hiện chưa có dữ liệu an toàn của mật nhân trên phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em hoặc người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền; các dữ liệu hiện có chủ yếu thực hiện trên mô hình chuột, chuột nhắt hoặc tế bào [3, 4]. Do đó, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không tự ý sử dụng.
Cách áp dụng thực tế an toàn
Nếu có nhu cầu cải thiện sinh lực từ mật nhân, người tiêu dùng nên ưu tiên các chế phẩm viên nang hoặc cao chiết chuẩn hóa đã được cơ quan y tế kiểm định chất lượng thay vì tự mua rễ về ngâm rượu [2, 6].
Khi chọn mua sản phẩm chiết xuất, cần kiểm tra bảng thành phần công bố rõ hàm lượng eurycomanone chuẩn hóa theo quy chuẩn kiểm nghiệm chất lượng [2, 3]. Tránh mua các loại thảo dược rễ cây cắt lát trôi nổi trên thị trường vì nguy cơ hàng giả, hàng kém chất lượng rất cao; khảo sát cho thấy trong 8 sản phẩm thương phẩm được phân tích ngẫu nhiên thì có tới 3 sản phẩm hoàn toàn không phát hiện được hoạt chất mật nhân [1]. Người có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ mật nhân.
Rễ mật nhân ngâm rượu không thể thay thế cho dạng chiết xuất chuẩn hóa vì thiếu sự kiểm soát hàm lượng hoạt chất eurycomanone và tiềm ẩn độc tính từ cồn cùng tạp chất thô [2, 3]. Sử dụng các sản phẩm thảo dược có định lượng rõ ràng kết hợp lối sống lành mạnh là giải pháp an toàn và khoa học hơn để bảo vệ sức khỏe sinh lý phái mạnh.
