Nhiều người coi mật nhân (cây bách bệnh) như vị thuốc tăng cường sinh lực và bồi bổ sức khỏe. Thói quen sắc rễ uống hàng ngày hoặc ngâm rượu kéo dài diễn ra phổ biến. Dù vậy, việc đưa một lượng lớn dược chất từ rễ cây vào cơ thể trong thời gian dài có an toàn cho gan và thận hay không là băn khoăn lớn của người sử dụng.
Các dữ liệu nghiên cứu khoa học cho thấy rễ mật nhân chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh và tiềm ẩn rủi ro độc tính khi dùng kéo dài hoặc quá liều [1], [2]. Cơ quan quản lý an toàn thực phẩm châu Âu đã đưa ra cảnh báo về nguy cơ tổn hại vật chất di truyền tế bào [1]. Đồng thời, y văn cũng đã ghi nhận những ca tổn thương nội tạng nghiêm trọng liên quan trực tiếp đến việc uống dược liệu này [3].
Rễ mật nhân tác động tới cơ thể thế nào?
Mật nhân có tên khoa học là Eurycoma longifolia Jack, thuộc họ Simaroubaceae, nguồn gốc từ Đông Nam Á [4], [2]. Trong y học cổ truyền, vị thuốc này có vị ngọt, đắng, cay, tính bình, quy vào các kinh thận, tỳ và can [4]. Rễ cây chứa nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính cao, trong đó quassinoid và alkaloid chiếm tỷ lệ lớn [2].
Các thành phần hoạt chất đặc trưng bao gồm eurycomanone, glycosaponin, các alkaloid canthin-6-one và isoscopoletin [1]. Nhờ các hợp chất này, dược liệu được ứng dụng trong cải thiện mệt mỏi, suy giảm sinh lực, bổ thận [4], [2]. Tuy nhiên, chính các thành phần quassinoid và alkaloid nồng độ cao lại gây gánh nặng chuyển hóa lớn cho các cơ quan giải độc và bài tiết như gan, dạ dày [1], [2].
Các bằng chứng khoa học về độc tính và mức độ an toàn
Báo cáo khoa học từ Ủy ban Chuyên gia về Dinh dưỡng, Thực phẩm mới và Dị nguyên Thực phẩm (NDA) trực thuộc Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) năm 2021 đã đánh giá chi tiết chiết xuất nước chuẩn hóa từ rễ mật nhân [1]. Chiết xuất này chứa 40-65% glycosaponin và 0,8-1,5% eurycomanone, được nộp hồ sơ xin cấp phép làm thực phẩm bổ sung cho người lớn với mức đề xuất tối đa 200 mg/ngày [1]. Kết quả xét nghiệm quang sai nhiễm sắc thể trong ống nghiệm (in vitro) cho thấy dấu hiệu phá vỡ nhiễm sắc thể [1].
Nghiên cứu nối tiếp đánh giá trên động vật có vú bằng xét nghiệm sao chổi (in vivo alkaline comet assay) cho thấy: ở mức liều thử nghiệm cao nhất là 2.000 mg/kg thể trọng, chiết xuất mật nhân gây tổn thương DNA tại các mô tiếp xúc đầu tiên gồm dạ dày và tá tràng [1]. Đánh giá mô bệnh học khẳng định kết quả dương tính xuất phát từ độc tính di truyền (genotoxicity) chứ không đơn thuần do độc tính tế bào [1]. Vì lý do này, EFSA kết luận tính an toàn của chiết xuất rễ mật nhân vẫn chưa được thiết lập ở bất kỳ điều kiện sử dụng nào [1].
Bên cạnh cảnh báo độc tính di truyền, một nghiên cứu độc tính liều lặp lại kéo dài 28 ngày trên chuột cống Wistar vào năm 2021 đã kiểm tra công thức kết hợp chiết xuất nước rễ mật nhân và kacip fatimah [5]. Thử nghiệm dùng đường uống hàng ngày với các mức liều 125, 500 và 2.000 mg/kg thể trọng, chuột đối chứng chỉ uống nước [5]. Kết quả ngày thứ 29 không ghi nhận thay đổi đáng kể về huyết học, sinh hóa huyết thanh hay tỷ lệ chết ở tất cả các mức liều [5]. Dù vậy, phân tích mô bệnh học phát hiện một số thay đổi vi thể ở các cơ quan nội tạng của nhóm nhận liều 2.000 mg/kg thể trọng [5]. Mức liều không ghi nhận tác dụng phụ (NOAEL) được xác định nằm trong khoảng trên 500 mg/kg nhưng dưới 2.000 mg/kg thể trọng [5].
Nghiên cứu tổng quan năm 2024 về mật nhân ghi nhận liều lượng khuyến cáo theo y học cổ truyền là 2 đến 10 gram rễ sắc lấy nước uống mỗi ngày [4]. Dù cây thuốc có lịch sử lâu đời và nhiều nghiên cứu dược lý, các chuyên gia khẳng định vẫn còn khoảng trống lớn trong các căn cứ khoa học về độ an toàn thực tế để ứng dụng thương mại rộng rãi [4], [2].
Tổn thương nội tạng ghi nhận trên lâm sàng
Việc dùng mật nhân dài ngày hoặc dùng các sản phẩm thực phẩm bổ sung không rõ kiểm soát chất lượng tiềm ẩn nguy cơ viêm gan cấp tính do thảo dược. Năm 2024, một báo cáo lâm sàng đã công bố ca bệnh tổn thương gan cấp tính do mật nhân đầu tiên trong y văn [3]. Bệnh nhân là nam giới 47 tuổi, nhập viện vì vàng mắt, vàng da tiến triển và tăng men gan chỉ một thời gian ngắn sau khi bắt đầu dùng thực phẩm bổ sung mật nhân để tăng nồng độ nội tiết tố nam [3]. Sau khi nhập viện, loại trừ các nguyên nhân bệnh lý khác và dừng sử dụng mật nhân, tình trạng tổn thương gan của người bệnh đã cải thiện [3].
Việc tự ý ngâm rượu rễ thảo dược hoặc uống phối hợp nhiều vị thuốc bừa bãi cũng mang lại rủi ro tương tự. Y văn đã ghi nhận ca tổn thương gan cấp ở nam giới 32 tuổi sau khi uống nước thuốc kết hợp nhiều loại thảo mộc [6]. Bệnh nhân nhập viện với triệu chứng đau thượng vị dữ dội lan ra vai phải, buồn nôn, huyết áp tăng vọt lên 170/113 mmHg cùng chỉ số men gan tăng rất cao (AST 1.043 U/L, ALT 1.645 U/L, bilirubin toàn phần 4,8 mg/dL) [6]. Bệnh nhân được chẩn đoán tổn thương gan có liên quan tới kích hoạt miễn dịch và được cải thiện sau điều trị hỗ trợ [6].
Lợi ích nhận được và giới hạn của bằng chứng hiện có
Theo các y văn cổ truyền và các tổng quan dược lý, mật nhân có các đặc tính sinh học hỗ trợ bổ thận cố tinh, kiện tỳ, cải thiện tình trạng suy giảm sinh lý, mệt mỏi và hạ sốt [4], [2]. Những tiềm năng này giúp cây thuốc được săn đón trên thị trường chế phẩm bổ dưỡng nam giới [4], [3].
Tuy nhiên, các bằng chứng an toàn về việc dùng kéo dài vẫn còn nhiều hạn chế lớn. Hầu hết các dữ liệu an toàn liều lượng được đo lường trong thời gian ngắn hạn, điển hình là nghiên cứu liều lặp lại 28 ngày trên chuột cống [5]. Hiện tượng tổn thương cấu trúc tế bào khi dùng liều cao (2.000 mg/kg) trong mô hình động vật cho thấy nguy cơ tích lũy độc tính khi dùng nhiều ngày chưa được giải quyết triệt để [1], [5]. Hơn nữa, việc EFSA từ chối công nhận an toàn vì nguy cơ gây đứt gãy DNA tại đường tiêu hóa là rào cản khoa học rất lớn đối với việc dùng thường xuyên [1].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rễ mật nhân
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "dược liệu tự nhiên thì không có độc". Thực tế, các alkaloid và quassinoid tự nhiên trong mật nhân có dược lực rất mạnh, hoàn toàn có khả năng gây độc nếu sử dụng quá liều hoặc dùng kéo dài không có kiểm soát [1], [2]. Nhiều người tự ý chặt rễ cây phơi khô rồi sao vàng ngâm rượu nặng độ, uống thay rượu bổ hàng ngày mà không biết rằng nồng độ hoạt chất đậm đặc kết hợp với cồn làm tăng thêm nguy cơ phá hủy tế bào gan.
Hiểu lầm thứ hai là uống càng nhiều rễ, ngâm nước càng đặc thì chức năng sinh lực càng nhanh hồi phục. Nghiên cứu độc tính chỉ ra mức liều cao kích hoạt các biến đổi mô học bất thường ở nội tạng và gây đột biến DNA [1], [5]. Báo cáo ca bệnh thực tế đã chứng minh việc uống chế phẩm này có thể nhanh chóng dẫn tới viêm gan nhiễm độc cấp tính, vàng mắt, vàng da [3].
Ai nên thận trọng hoặc tránh sử dụng mật nhân?
Người có tiền sử viêm gan, suy giảm chức năng gan, tăng men gan hoặc đang điều trị các bệnh lý gan mạn tính cần tránh tự ý dùng mật nhân [3]. Nguy cơ tổn thương gan do thảo mộc (DILI) có thể xảy ra và làm bệnh gan tiềm ẩn bùng phát nặng nề [3]. Đối với bệnh nhân suy thận, sự kết hợp giữa suy giảm chức năng thận và tổn thương gan có thể tạo ra môi trường độc hại đối với cơ thể, làm gia tăng biến chứng nguy hiểm và tỷ lệ tử vong [7].
Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không sử dụng các sản phẩm từ rễ mật nhân [1]. Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) loại trừ hoàn toàn nhóm đối tượng này khỏi đề xuất dùng thử nghiệm [1]. Những người đang phải uống nhiều loại thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng cần hết sức thận trọng vì tương tác thảo dược có thể làm tăng gánh nặng phân giải thuốc của gan [3].
Cách dùng an toàn và lời khuyên áp dụng thực tế
Nếu có nhu cầu sử dụng rễ mật nhân, người dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc về liều lượng và cách dùng. Tài liệu y học cổ truyền khuyến cáo chỉ dùng từ 2 đến 10 gram rễ khô mỗi ngày và dùng dưới dạng sắc với nước [4]. Tuyệt đối không tự ý gom rễ cây không rõ nguồn gốc để ngâm rượu uống kéo dài qua nhiều tháng.
Trước khi bắt đầu dùng bất kỳ sản phẩm hoặc nước sắc từ mật nhân, người có bệnh nền gan thận bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc thầy thuốc có chuyên môn. Khi sử dụng, cần lắng nghe cơ thể; nếu xuất hiện các triệu chứng như mệt mỏi bất thường, nước tiểu sẫm màu, đau hạ sườn phải, vàng da, vàng mắt, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra men gan [3].
Mật nhân là một vị thuốc có nhiều tác dụng sinh học nhưng cũng mang nguy cơ độc tính đối với gan và tổn hại tế bào nếu dùng tùy tiện. Việc bảo vệ sức khỏe đòi hỏi người dùng tiếp cận khoa học, tỉnh táo trước các lời đồn thổi và luôn ưu tiên sự an toàn của gan thận lên hàng đầu.
