Ho đêm ở trẻ nhỏ là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều bậc cha mẹ. Khi trẻ ho sặc sụa, giấc ngủ của cả gia đình bị đảo lộn, phụ huynh thường sốt ruột tìm đến các loại siro ức chế cơn ho như dextromethorphan. Tuy nhiên, việc lạm dụng thuốc tân dược cho trẻ nhỏ tiềm ẩn nhiều lo ngại về tác dụng phụ.
Nhiều gia đình truyền tai nhau cách dùng mật ong nguyên chất để làm dịu họng cho con. Liệu giải pháp tự nhiên này có thực sự mang lại hiệu quả vượt trội hơn siro chứa hoạt chất dextromethorphan hay không? Các tổng quan hệ thống và thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên đã đưa ra những bằng chứng cụ thể.
Ho đêm ở trẻ và băn khoăn về siro ức chế ho
Cơn ho thực chất là phản xạ bảo vệ của cơ thể, giúp tống xuất dịch tiết dư thừa và dị vật ra khỏi đường thở [1]. Khi trẻ bị nhiễm trùng đường hô hấp trên cấp tính do virus, các đợt ho thường tự khỏi sau khoảng 2 đến 3 ngày, dù một số trường hợp có thể cần chăm sóc y tế khoảng 8 ngày [2]. Trung bình mỗi năm trẻ có thể mắc cảm lạnh từ 6 đến 8 đợt, gây ảnh hưởng đáng kể đến việc ăn, ngủ, sinh hoạt và học tập [2, 4].
Trước đây, siro chứa hoạt chất cắt cơn ho như dextromethorphan thường được dùng phổ biến [3]. Tuy nhiên, từ năm 2008, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã khuyến cáo trẻ dưới 2 tuổi không nên dùng các thuốc ho và cảm lạnh không kê đơn chứa chất thông mũi hoặc kháng histamin do lo ngại về tính an toàn và hiệu quả [2]. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ cũng không khuyến khích việc sử dụng các loại thuốc cảm ho này cho trẻ dưới 6 tuổi [2]. Vì vậy, việc tìm kiếm một giải pháp an toàn như mật ong nhận được rất nhiều sự quan tâm.
Mật ong làm dịu cổ họng bằng cơ chế nào?
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã xác định mật ong là một chất làm dịu tiềm năng (demulcent) trong điều trị ho [1]. Nhờ đặc tính siro sánh đặc, mật ong khi đi qua họng sẽ tạo thành lớp màng bao phủ niêm mạc hầu họng. Lớp màng này giúp che chở các thụ thể cảm giác, làm giảm tình trạng kích ứng tại chỗ ở đường hô hấp trên [2, 3].
Bên cạnh tác dụng vật lý làm dịu niêm mạc, vị ngọt đậm tự nhiên của mật ong còn kích thích tiết nước bọt và dịch nhầy. Điều này hỗ trợ làm ẩm cổ họng đang bị khô rát, từ đó xoa dịu phản xạ kích thích tạo ra cơn ho một cách tự nhiên.
Bằng chứng lâm sàng so sánh mật ong và dextromethorphan
Nghiên cứu lâm sàng tiến hành năm 2010 đã theo dõi 139 trẻ từ 24 đến 60 tháng tuổi bị ho do nhiễm trùng đường hô hấp trên [3]. Trẻ được chia ngẫu nhiên vào 4 nhóm: dùng mật ong, dùng dextromethorphan, dùng diphenhydramine và nhóm chứng chỉ điều trị hỗ trợ [3]. Kết quả sau khoảng 24 giờ can thiệp ghi nhận: điểm tần suất ho ở nhóm dùng mật ong giảm từ 4,09 xuống 1,93; trong khi nhóm chứng chỉ giảm từ 4,11 xuống 3,11 [3]. Điểm số cải thiện ở nhóm mật ong cao hơn rõ rệt so với các nhóm còn lại, cho thấy liều 2,5 ml mật ong trước khi ngủ giúp giảm ho tốt hơn dextromethorphan và diphenhydramine [3].
Một tổng quan Cochrane năm 2010 phân tích thử nghiệm ngẫu nhiên trên 108 trẻ bị nhiễm trùng đường hô hấp trên [4]. Kết quả cho thấy mật ong vượt trội hơn việc không điều trị trong việc giảm tần suất ho (chênh lệch trung bình MD -0,99), giảm mức độ ho gây khó chịu (MD -0,93) và cải thiện giấc ngủ của trẻ (MD -0,92) [4]. Tuy nhiên, mức độ giảm độ nặng của cơn ho giữa nhóm mật ong và không điều trị không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê (MD -0,69) [4].
Đến bản cập nhật tổng quan hệ thống năm 2012 của Cochrane, nhóm tác giả đã tổng hợp dữ liệu từ 2 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với tổng cộng 265 trẻ từ 2 đến 18 tuổi, sử dụng thang điểm Likert 7 điểm [5]. Kết quả phân tích gộp với bằng chứng chất lượng trung bình chỉ ra rằng: hiệu quả giảm tần suất ho của mật ong không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với dextromethorphan (MD -0,07; khoảng tin cậy 95% từ -1,07 đến 0,94 trên 149 trẻ) [5]. Dù vậy, mật ong tốt hơn hẳn nhóm không can thiệp (MD -1,07) và có bằng chứng chất lượng thấp cho thấy mật ong nhỉnh hơn một chút so với hoạt chất kháng histamin diphenhydramine (MD -0,57) [5].
Năm 2018, tổng quan Cochrane tiếp tục cập nhật và nâng tổng số thử nghiệm ngẫu nhiên lên 6 nghiên cứu với 899 trẻ từ 12 tháng đến 18 tuổi [6]. Các nghiên cứu này đối đầu mật ong với dextromethorphan, diphenhydramine, salbutamol, bromelin, giả dược hoặc không điều trị [6]. Mới đây nhất, một tổng quan hệ thống công bố năm 2023 rà soát 10 nghiên cứu và nhận thấy mật ong có xu hướng giảm tần suất ho tốt hơn giả dược/không điều trị (khoảng hiệu ứng từ 0,0 đến 1,1 điểm) và tốt hơn thuốc ho thông thường (0,2 đến 0,9 điểm) [7]. Nhóm trẻ dùng mật ong cũng có giấc ngủ cải thiện tốt hơn so với dùng thuốc ho (-0,2 đến 1,1 điểm) [7].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại
Mặc dù các dữ liệu ban đầu cho thấy mật ong có triển vọng lớn, các chuyên gia y tế vẫn nhấn mạnh sự thận trọng khi diễn giải kết quả. Trong tổng quan hệ thống năm 2023, chất lượng bằng chứng tổng thể chỉ được đánh giá ở mức thấp đến rất thấp [7]. Có 2 nghiên cứu có nguy cơ sai lệch cao và 6 nghiên cứu còn nhiều băn khoăn về phương pháp thực hiện [7]. Tổng quan Cochrane năm 2012 và 2018 cũng ghi nhận các thử nghiệm lâm sàng còn tồn tại nguy cơ sai lệch về hiệu suất và phát hiện do khó làm mù vị ngọt đặc trưng của mật ong [6, 8].
Mặt khác, các nghiên cứu trên chỉ tập trung vào các đợt ho cấp tính do cảm lạnh thông thường [1, 2, 8]. Đối với ho mạn tính không đặc hiệu (kéo dài trên 8 tuần mà không rõ bệnh lý nền), tổng quan hệ thống năm 2009 không tìm thấy bất kỳ thử nghiệm ngẫu nhiên nào đủ tiêu chuẩn [2, 3]. Do đó, chưa có dữ liệu để đưa ra khuyến nghị dùng mật ong cho các trường hợp ho kéo dài mạn tính [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng mật ong trị ho
Nhiều phụ huynh lầm tưởng mật ong có thể "tiêu diệt tận gốc virus" hoặc chữa khỏi hoàn toàn đợt nhiễm trùng đường hô hấp. Thực tế, các nghiên cứu lâm sàng chỉ ghi nhận mật ong có vai trò hỗ trợ điều trị triệu chứng, giúp trẻ bớt khó chịu và ngủ ngon giấc hơn chứ không làm biến mất bệnh ngay lập tức [1, 7].
Một sai lầm nguy hiểm khác là cho rằng thực phẩm tự nhiên thì lành tính với mọi lứa tuổi, nên đã dùng mật ong cho trẻ sơ sinh. Các chuyên gia y tế nhấn mạnh tuyệt đối không làm điều này vì nguy cơ ngộ độc độc tố vi khuẩn nguy hiểm [8].
Nhóm đối tượng cần thận trọng và chống chỉ định
Mật ong chỉ được khuyến nghị sử dụng an toàn và hiệu quả cho trẻ từ 12 tháng tuổi trở lên [2]. Trẻ dưới 1 tuổi tuyệt đối không được dùng mật ong vì hệ tiêu hóa chưa hoàn thiện, có nguy cơ nhiễm vi khuẩn Clostridium botulinum gây ngộ độc sơ sinh (infant botulism) [8].
Ngoài ra, cha mẹ không nên cho trẻ nhỏ dùng viên ngậm chứa mật ong vì tiềm ẩn nguy cơ hóc dị vật đường thở [8]. Với các loại siro ho tây y, do có thể xảy ra các biến cố nguy hiểm gây tử vong ở trẻ dưới 2 tuổi, phụ huynh cần đặc biệt tuân thủ chỉ định của bác sĩ chứ không tự ý mua về cho con uống [2].
Hướng dẫn sử dụng mật ong đúng cách cho trẻ
Để hỗ trợ làm dịu cơn ho đêm cho trẻ trên 1 tuổi, phụ huynh có thể áp dụng theo các dữ liệu đã được nghiên cứu:
- Liều lượng và thời điểm: Thử nghiệm lâm sàng ghi nhận việc cho trẻ dùng 2,5 ml mật ong nguyên chất trước khi đi ngủ mang lại hiệu quả cải thiện giấc ngủ và giảm ho rất tốt [3].
- Cách dùng: Cho trẻ nuốt từ từ từng lượng nhỏ mật ong nguyên chất để lớp siro phủ đều và làm dịu niêm mạc họng.
- Theo dõi y tế: Ho cấp tính thường thuyên giảm sau vài ngày [2]. Nếu trẻ ho kéo dài trên 8 tuần (ho mạn tính), trẻ sốt cao liên tục, thở nhanh, khó thở hoặc lờ đờ, cần đưa trẻ đến bệnh viện khám ngay chứ không tiếp tục tự điều trị tại nhà [2, 3].
Mật ong là một giải pháp hỗ trợ giảm ho đêm tự nhiên, kinh tế và cho hiệu quả tương đương hoặc nhỉnh hơn dextromethorphan ở trẻ trên 1 tuổi [6, 7]. Tuy nhiên, cha mẹ cần nhớ mật ong chỉ giúp xoa dịu triệu chứng tạm thời và không thể thay thế cho việc chẩn đoán, điều trị y khoa khi trẻ có các dấu hiệu chuyển nặng.
