Nỗi lo mang tên đu đủ của mẹ bầu
Bước vào thai kỳ, đặc biệt là giai đoạn 3 tháng đầu, hầu hết phụ nữ đều trở nên cẩn trọng trước từng món ăn hàng ngày. Trong số các loại trái cây nhiệt đới phổ biến, đu đủ thường xuyên gây ra sự băn khoăn lớn và chia rẽ ý kiến trong gia đình. Nhiều người lớn tuổi khuyên phụ nữ mang thai tuyệt đối kiêng ăn đu đủ vì sợ sảy thai, trong khi một số nguồn thông tin dinh dưỡng lại khuyến khích ăn để chống táo bón.
Thực tế, câu trả lời nằm ở mức độ chín của quả đu đủ. Đu đủ chín hoàn toàn, không còn nhựa mủ, được ghi nhận là an toàn cho thai kỳ khi dùng với lượng vừa phải [1]. Ngược lại, đu đủ xanh hoặc đu đủ ương (chưa chín hẳn) chứa lượng mủ đậm đặc có khả năng gây co thắt tử cung mạnh, đe dọa trực tiếp đến sự an toàn của thai nhi [1].
Cơ chế tác động: Nhựa mủ là thủ phạm
Mối nguy hiểm của đu đủ xanh không nằm ở phần thịt quả mà bắt nguồn từ lớp nhựa mủ trắng (crude papaya latex). Nhựa mủ này chứa hỗn hợp enzyme thực vật, trong đó nổi bật là papain, cùng các alkaloid và hoạt chất sinh học khác [1, 5].
Khi đi vào cơ thể qua các thử nghiệm mô cơ lập, nhựa đu đủ kích thích mạnh mẽ các thụ thể alpha-adrenergic trên thành tử cung, tạo ra những cơn co thắt co giật liên tục tương tự tác động của các chất kích thích sinh đẻ như oxytocin hay prostaglandin F(2 alpha) [1, 5]. Ở nồng độ cao, enzyme papain có thể tác động lên các thụ thể protein của cơ tử cung [2]. Ngoài ra, papain còn được giả thuyết là làm ức chế progesterone - một hormone thiết yếu giúp nuôi dưỡng niêm mạc tử cung và duy trì sự phát triển của phôi thai [3]. Khi quả chín hoàn toàn, hàm lượng nhựa mủ giảm đi rõ rệt, làm mất đi đặc tính co thắt này [1, 7].
Bằng chứng khoa học về đu đủ xanh và đu đủ chín
Nhiều nghiên cứu dược lý đã đặt lên bàn cân so sánh giữa đu đủ chín và nhựa đu đủ xanh để làm rõ mức độ rủi ro:
Một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2002 trên chuột Sprague-Dawley mang thai đã kiểm chứng giả thuyết này [1]. Chuột cống mang thai ở các giai đoạn khác nhau (ngày 1-5, 6-11, 12-17 và 1-20) được uống tự do hỗn hợp nước đu đủ chín pha loãng với tỷ lệ 500 ml/l nước [1]. Lượng tiêu thụ trung bình hàng ngày của nhóm uống đu đủ là 64 ml (độ lệch chuẩn 19.0), cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng uống nước lọc là 40.3 ml (độ lệch chuẩn 11.6) [1]. Kết quả cho thấy không có sự khác biệt về số lượng vị trí làm tổ và số thai sống sót giữa hai nhóm, không xuất hiện độc tính trên chuột mẹ lẫn thai nhi [1].
Ngược lại, khi thử nghiệm in vitro trên cơ tử cung cô lập của chuột cống mang thai và không mang thai, nước ép đu đủ chín ở liều 0.1-0.8 ml không gây co thắt cơ trơn tử cung [1]. Tuy nhiên, mủ đu đủ thô với nồng độ 0.1-3.2 mg/ml lại gây ra các cơn co thắt tử cung co giật mạnh tương đương oxytocin nồng độ 1-64 mU/ml và prostaglandin F(2 alpha) nồng độ 0.028-1.81 microm [1]. Đặc biệt, phản ứng co thắt của cơ tử cung chuột ở nồng độ mủ 0.2 mg/ml tương đương với 0.23 microm prostaglandin F(2 alpha) và 32 mU oxytocin/ml; ở tử cung chuột mang thai 18-19 ngày, mủ đu đủ thậm chí gây ra các cơn co cứng uốn ván [1].
Một công trình nghiên cứu khác trên chuột cống trắng Wistar ghi nhận rằng các thành phần từ quả đu đủ xanh làm gián đoạn chu kỳ rụng trứng và gây sảy thai [4]. Đặc tính gây sảy thai này giảm dần khi quả đu đủ trở nên cũ hoặc chín [4]. Việc bổ sung progesterone ngoại sinh có thể hóa giải một phần các tác động tiêu cực này, và những thai nhi sống sót không ghi nhận dị tật rõ rệt [4].
Nghiên cứu năm 2000 tập trung phân tích dịch chiết mủ đu đủ trên mô tử cung chuột cống in vitro cũng chứng minh mủ đu đủ làm tăng mạnh hoạt động co bóp tử cung, đặc biệt là ở các giai đoạn cuối thai kỳ ứng với thời điểm nồng độ estrogen đạt đỉnh [2]. Tác động gây co thắt co giật này phụ thuộc vào liều lượng và bị phong tỏa không cạnh tranh bởi phenoxybenzamine, đồng thời bị chặn một phần bởi chất ức chế thụ thể 5-HT methysergide [2]. Điều này củng cố kết luận rằng mủ thô chứa nguyên lý gây tăng trương lực tử cung thông qua hệ thụ thể alpha-adrenergic [2].
Nguy cơ từ hạt và vỏ đu đủ
Bên cạnh phần thịt quả xanh, các bộ phận khác của cây đu đủ cũng chứa nhiều hoạt chất chống thụ thai và chống làm tổ:
Nghiên cứu năm 2021 tiến hành trên 20 chuột cống cái Albino khỏe mạnh được chia thành nhóm chứng và nhóm thử nghiệm dùng dịch chiết nước từ hạt đu đủ liều 200 mg/kg trong 7 và 21 ngày [5]. Kết quả chỉ ra rằng nhóm dùng chiết xuất hạt đu đủ 21 ngày bị giảm trọng lượng tử cung đáng kể (p<0.05) và suy giảm nồng độ progesterone trong huyết thanh (p<0.05) [5]. Mô buồng trứng xuất hiện thoái hóa tế bào vỏ, tế bào hạt và thể vàng, kèm theo mất hạt mucin ở mô tử cung [5]. Chu kỳ động dục của chuột bị rối loạn, kéo dài các pha proestrus và diestrus, dẫn đến tác dụng ngừa thai và ức chế làm tổ [5].
Nghiên cứu năm 2008 trên chuột nhắt mang thai dùng dịch chiết vỏ ngoài của quả đu đủ (đường uống 1 mg/g trọng lượng cơ thể/ngày từ ngày thứ 10 sau thụ thai) cho thấy có 3 trong số 7 chuột dùng chiết xuất vỏ đu đủ chín và 1 trong số 6 chuột dùng thuốc phá thai misoprostol bị tiêu biến phôi (tiêu thai) [6]. Trọng lượng trung bình của chuột con sinh ra từ chuột mẹ uống chiết xuất vỏ đu đủ xanh là 1.12 g (độ lệch chuẩn 0.04 g), thấp hơn đáng kể so với nhóm uống nước là 1.38 g (độ lệch chuẩn 0.02 g) [6]. Phân tích điện di protein SDS-PAGE phát hiện các dải protein có sự khác biệt rõ rệt giữa vỏ xanh và vỏ chín ở các mức trọng lượng phân tử khoảng 8-29 kDa [6]. Do đó, vỏ đu đủ là bộ phận tuyệt đối không được sử dụng.
Những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi loại đu đủ đều nguy hiểm, dẫn đến việc nhiều bà bầu kiêng khem tiêu cực [1]. Điều này khiến mẹ bỏ lỡ một nguồn cung cấp vitamin và chất xơ mềm dễ tiêu hóa trong giai đoạn ốm nghén.
Một quan niệm sai lầm khác là cho rằng nấu chín đu đủ xanh thì sẽ an toàn tuyệt đối. Mặc dù nhiệt độ cao có thể làm biến tính một số enzyme như papain, lượng mủ và các hợp chất khác vẫn tiềm ẩn nguy cơ kích ứng tiêu hóa và gây cơn co tử cung ngoài ý muốn [1, 5]. Do đó, không nên mạo hiểm sử dụng đu đủ xanh trong các món canh hầm, gỏi hay xào khi đang ở tam cá nguyệt đầu tiên.
Ai nên thận trọng khi dùng đu đủ?
Phụ nữ mang thai có tiền sử sảy thai liên tiếp, sinh non, hở eo cổ tử cung hoặc đang có dấu hiệu dọa sảy thai (ra máu âm đạo, đau bụng dưới) cần đặc biệt cẩn trọng. Nhóm đối tượng này nên tránh ăn các loại quả còn vệt xanh hoặc quả chín bói chưa kỹ để phòng ngừa tối đa nguy cơ co thắt cơ trơn tử cung [1, 5].
Ngoài ra, những người có cơ địa dị ứng với nhựa mủ (latex tự nhiên) cũng có thể phản ứng chéo với protein trong đu đủ. Những người mắc bệnh đái tháo đường thai kỳ cần kiểm soát khẩu phần đu đủ chín vì trái cây chín chứa lượng đường tự nhiên có thể làm tăng đường huyết nếu ăn quá nhiều. Thai phụ có bệnh lý nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi thực đơn hàng ngày.
Hướng dẫn sử dụng đu đủ đúng cách
Để tận dụng dưỡng chất mà vẫn bảo vệ thai nhi tối đa, phụ nữ mang thai 3 tháng đầu cần tuân thủ các nguyên tắc lựa chọn và chế biến sau:
- Chỉ chọn quả chín hoàn toàn: Vỏ quả phải chuyển sang màu vàng hoặc cam đỏ hoàn toàn, sờ thấy mềm đều tay, không còn mủ trắng rỉ ra ở cuống [1]. Tránh ăn quả nửa xanh nửa chín (đu đủ ương) [1].
- Gọt vỏ sâu và bỏ sạch hạt: Cần gọt bỏ toàn bộ lớp vỏ ngoài và phần thịt sát vỏ, sau đó nạo bỏ hoàn toàn màng hạt và hạt đu đủ để loại trừ các hợp chất có hại [2, 8]. Rửa sạch quả dưới vòi nước chảy trước khi cắt miếng để mủ từ vỏ ngoài không dính vào phần thịt bên trong.
- Liều lượng và thời điểm: Mỗi tuần chỉ nên ăn khoảng 2-3 lần, mỗi lần một miếng vừa phải (khoảng 100-150 gram). Không nên ăn liên tục nhiều ngày hoặc ăn thay thế các bữa chính. Ăn vào các bữa phụ ban ngày, tránh ăn quá no vào buổi tối.
- Không dùng hạt hoặc các bộ phận khác: Tuyệt đối không uống các loại bài thuốc dân gian từ lá, hạt hay vỏ rễ cây đu đủ [5].
Tóm lại, đu đủ chín mềm không gây co thắt tử cung và là thực phẩm an toàn, bổ dưỡng cho mẹ bầu 3 tháng đầu [1]. Rủi ro chỉ thực sự xuất hiện khi ăn phải đu đủ xanh, đu đủ chưa chín hẳn hoặc các bộ phận chứa nhiều nhựa mủ và dịch chiết hạt [1, 8]. Lựa chọn đúng độ chín, sơ chế kỹ lưỡng và ăn với mức độ chừng mực sẽ giúp mẹ vừa an tâm giữ thai, vừa tận hưởng trọn vẹn vị ngon của loại trái cây nhiệt đới này.