Men tiêu hóa có thay thế được chế độ ăn low-FODMAP không?

Bối cảnh và trắc trở từ chế độ ăn kiêng

Nhiều người gặp phải tình trạng chướng bụng, đầy hơi hoặc tiêu chảy sau khi ăn một bát phở nhiều hành tỏi, đĩa đậu xào hay uống ly sữa tươi. Khi đi khám các hội chứng về tiêu hóa như ruột kích thích, giải pháp thường được đưa ra là chế độ ăn cắt giảm các loại đường lên men, hay còn gọi là chế độ ăn low-FODMAP.

Tuy nhiên, việc theo đuổi thực đơn này đòi hỏi sự kiêng khem khắt khe nhiều loại thực phẩm bổ dưỡng thường ngày, gây bất tiện lớn cho người bệnh trong sinh hoạt xã hội. Từ đây, không ít người đặt câu hỏi liệu có thể dùng men tiêu hóa bổ sung như lactase hay alpha-galactosidase để ăn uống thoải mái mà không cần kiêng khem hay không.

Câu trả lời thẳng thắn là men tiêu hóa không thể thay thế hoàn toàn chế độ ăn low-FODMAP. Các loại enzym hiện có chỉ xử lý được từng phân nhóm đường cụ thể như đường sữa hay các carbohydrate trong đậu đỗ, đóng vai trò hỗ trợ từng bữa ăn chứ không thể hóa giải toàn bộ các nhóm FODMAP phức tạp khác.

Bản chất FODMAP và cơ chế gây rối loạn đường ruột

FODMAP là từ viết tắt của nhóm các carbohydrate chuỗi ngắn kém hấp thu tại ruột non, bao gồm oligosaccharide (fructan, galacto-oligosaccharide hay GOS), disaccharide (lactose), monosaccharide dư thừa (fructose) và polyol (sorbitol, mannitol) ^[1]. Ở người bình thường, việc nạp các chất này không gây ra triệu chứng bất thường ^[1]. Nhưng ở những người có đường ruột nhạy cảm hoặc mắc hội chứng ruột kích thích (IBS), chúng lại trở thành tác nhân khởi phát sự khó chịu [1, 7].

Nguyên nhân là do ruột non thiếu các enzym thủy phân thích hợp hoặc khả năng hấp thu không hoàn toàn, khiến các loại đường này tồn đọng lại ^[2]. Chúng có tính thẩm thấu cao, kéo nước vào lòng ruột làm tăng thể tích chất lỏng [6, 7]. Khi di chuyển xuống đại tràng, các carbohydrate này bị hệ vi sinh vật lên men mạnh mẽ, sinh ra nhiều khí gas và các axit béo chuỗi ngắn [6, 7].

Sự kết hợp giữa lượng dịch lỏng tăng cao và lượng khí sinh ra gây giãn nở lòng ruột, kích hoạt các triệu chứng đau bụng, tiêu chảy, đầy bụng và khó tiêu [6, 7]. Đặc biệt, những bệnh nhân IBS thường có tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng, khiến cảm giác đau đớn và căng trướng trở nên trầm trọng hơn bình thường ^[1].

Hiệu quả của enzym phân giải theo từng nghiên cứu

Các enzym tiêu hóa nhắm đến mục tiêu phân cắt chuỗi đường phức tạp ngay từ đầu để ruột có thể hấp thu trước khi vi khuẩn đại tràng kịp lên men. Dữ liệu khoa học đã ghi nhận hiệu quả của một số enzym đối với từng nhóm chất riêng biệt:

Thử nghiệm lâm sàng năm 2018 trên bệnh nhân hội chứng ruột kích thích: Đây là nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược theo thiết kế bắt chéo trên 31 bệnh nhân IBS (gồm 20 thể tiêu chảy IBS-D, 4 thể táo bón IBS-C, 7 thể hỗn hợp IBS-M) ^[3]. Sau 3 ngày chạy đà với chế độ ăn low-FODMAP, bệnh nhân dùng bữa ăn giàu GOS kèm theo liều đầy đủ (300 GALU alpha-galactosidase), nửa liều (150 GALU) hoặc giả dược bằng đường glucose trong 3 ngày ^[3]. Kết quả cho thấy trong số 21 người nhạy cảm với GOS, việc uống liều đầy đủ 300 GALU enzym alpha-galactosidase giúp giảm điểm triệu chứng chung từ trung vị 24,5 mm xuống 5,5 mm và giảm triệu chứng đầy hơi từ 20,5 mm xuống 6,5 mm so với giả dược ^[3]. Tuy nhiên, lượng khí hydro đo qua hơi thở không cho thấy sự khác biệt giữa liều đầy đủ và giả dược ^[3]. Nghiên cứu kết luận enzym này hữu ích trong việc cải thiện dung nạp thực phẩm giàu GOS nhưng chỉ mang tính chất bổ trợ cho chế độ ăn ^[3].

Thử nghiệm mô phỏng hệ tiêu hóa (SHIME) năm 2023 về enzym phân giải fructan: Nghiên cứu in vitro đánh giá chế phẩm enzym chứa fructan-hydrolase (hoạt tính inulinase cao) trong việc xử lý 3 g inulin ^[4]. Kết quả ghi nhận liều 1,125 g enzym đã chuyển hóa 90% inulin thành fructose trong vòng 30 phút ^[4]. Khoảng 70% lượng fructose giải phóng được hấp thu trong giai đoạn mô phỏng ruột non, giúp giảm lượng khí sinh ra từ vi sinh vật ^[4]. Dù vậy, việc giảm lên men cũng dẫn đến sự sụt giảm nhẹ lượng axit béo chuỗi ngắn và butyrate trong mô hình đại tràng ^[4].

Nghiên cứu in vitro năm 2023 về hỗn hợp enzym và HMO: Nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm hỗn hợp enzym gồm 2500 SU invertase, 2400 GalU alpha-galactosidase và 10.000 ALU beta-galactosidase (lactase) trên mẫu vi sinh phân của bệnh nhân IBS thể tiêu chảy ^[5]. Kết quả cho thấy mẫu FODMAP được tiêu hóa trước bằng enzym giúp phục hồi độ đa dạng vi sinh và giảm áp lực khí gas so với mẫu không tiêu hóa ^[5]. Tuy nhiên, sự sản sinh axit béo chuỗi ngắn (SCFA) bị sụt giảm ^[5]. Khi kết hợp thêm thành phần oligosaccharide sữa mẹ (HMO), lượng SCFA và nồng độ vi khuẩn Lachnospiraceae mới được khôi phục ^[5].

Bằng chứng về chế độ ăn kiêng và những giới hạn

Chế độ ăn low-FODMAP thực tế đem lại tỷ lệ cải thiện triệu chứng ở 50% đến 80% bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích ^[4]. Bằng chứng tổng hợp từ 4 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên với 248 bệnh nhân IBS cho thấy xu hướng cải thiện triệu chứng chung khi ăn kiêng (RR = 0,67) ^[2]. Một can thiệp kéo dài 1 tuần trên người trưởng thành khỏe mạnh cũng cho thấy chế độ ăn low-FODMAP làm giảm đáng kể lượng khí hydro thở ra (chênh lệch 27 ppm) ^[6]. Ngoài ra, ở những người mắc bệnh hiếm như bệnh Fabry bị biến chứng tiêu hóa, việc loại bỏ và tái nạp dần FODMAP cũng giúp cải thiện tiêu chảy, táo bón và khó tiêu ở 7 bệnh nhân hoàn thành quy trình ^[7].

Mặc dù có hiệu quả giảm đau bụng và chướng hơi, các bằng chứng cũng chỉ ra hạn chế của chế độ ăn này. Phân tích GRADE cho thấy nhiều nghiên cứu có nguy cơ sai lệch cao và thiếu tính đồng nhất ^[2]. Hơn nữa, việc kiêng khem làm giảm lượng vi khuẩn có lợi Bifidobacterium, làm suy giảm tổng lượng vi khuẩn đường ruột và có thể ảnh hưởng đến nồng độ SCFA bảo vệ ruột [1, 8]. Việc loại bỏ carbohydrate lên men cũng không làm thay đổi thể tích đại tràng trên chẩn đoán hình ảnh MRI ^[6]. Do đó, việc kiêng khem nghiêm ngặt không được khuyến nghị duy trì suốt đời vì nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng [5, 7].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng men tiêu hóa

Rất nhiều người lầm tưởng rằng uống một viên men trước bữa tiệc là có thể thoải mái ăn mọi món yêu thích. Đây là sai lầm phổ biến. Không có một loại men tổng hợp nào có thể bẻ gãy mọi nhóm chất FODMAP. Enzym lactase chỉ có tác dụng bẻ gãy lactose trong sữa, còn alpha-galactosidase chỉ tác động lên các liên kết trong GOS của đậu đỗ [1, 3]. Các loại đường như polyol (sorbitol, mannitol) hoàn toàn không bị ảnh hưởng bởi những enzym này.

Một hiểu lầm khác là men tiêu hóa có thể thay thế hoàn toàn bác sĩ dinh dưỡng. Chế độ ăn low-FODMAP chuẩn mực vốn gồm ba giai đoạn: kiêng nghiêm ngặt ngắn hạn, tái nạp từng nhóm để dò ngưỡng dung nạp và cá nhân hóa thực đơn lâu dài [2, 7]. Men tiêu hóa không giúp giải quyết căn nguyên của chứng tăng nhạy cảm nội tạng hay tình trạng rò rỉ ruột [4, 7].

Việc lạm dụng enzym để phân giải hoàn toàn FODMAP ở ruột non đôi khi làm giảm sinh các chất chuyển hóa quan trọng như butyrate và SCFA – những chất nuôi dưỡng tế bào biểu mô ruột và điều hòa miễn dịch [4, 5]. Do đó, triệt tiêu hoàn toàn sự lên men của vi khuẩn bằng cách phụ thuộc vào men chưa hẳn là lựa chọn tối ưu cho hệ sinh thái đường ruột [1, 5].

Ai nên thận trọng khi can thiệp

Những người có tiền sử dị ứng hoặc mẫn cảm với thành phần của các chế phẩm men cần hết sức cẩn thận, đọc kỹ nguồn gốc lên men của sản phẩm. Người bệnh không nên tự ý mua enzym về uống thay thế thuốc điều trị mà cần có sự thăm khám của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để loại trừ các bệnh lý thực thể nguy hiểm khác.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý áp dụng chế độ ăn kiêng hay dùng các chế phẩm enzym liều cao khi chưa có hướng dẫn y tế. Đối với những bệnh nhân có bệnh lý nền phối hợp hoặc đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa đặc thù, việc can thiệp vào chế độ ăn hay uống thêm enzym cần được theo dõi sát sao để tránh tương tác bất lợi ^[7].

Cách ứng dụng trong đời sống

Để vừa kiểm soát triệu chứng đường ruột vừa đảm bảo sự thoải mái trong ăn uống, người bệnh nên xây dựng kế hoạch cân bằng giữa chế độ ăn và enzym hỗ trợ:

Thực hiện quy trình ăn uống khoa học: Hãy bắt đầu bằng việc tuân thủ chế độ ăn giảm FODMAP trong thời gian ngắn (từ 2 đến 4 tuần) dưới sự hướng dẫn chuyên môn để ruột ổn định ^[1]. Sau đó, tiến hành thử nghiệm nạp lại từng nhóm thực phẩm để xác định bản thân nhạy cảm với chất nào [2, 7].

Sử dụng enzym đúng thời điểm: Enzym chỉ nên dùng cùng lúc với miếng cắn đầu tiên của bữa ăn có chứa chất kích thích tương ứng ^[3]. Ví dụ, dùng alpha-galactosidase khi ăn các món họ đậu, dùng enzym phân giải inulin khi ăn các món giàu fructan [3, 5]. Tuyệt đối không dùng khi bữa ăn không chứa nhóm chất đó.

Bảo vệ hệ vi sinh vật: Tránh kiêng khem triệt để kéo dài để không làm cạn kiệt nguồn nuôi vi khuẩn có lợi như Bifidobacterium ^[6]. Kết hợp chất xơ hòa tan hoặc các dạng prebiotic phù hợp khi cơ thể đã dung nạp tốt hơn [1, 4].

Tóm lại, men tiêu hóa không thể thay thế cho chế độ ăn low-FODMAP mà chỉ là một công cụ hỗ trợ hữu ích ^[3]. Thay vì lạm dụng thuốc hay kiêng khem quá mức, người bệnh nên tìm ra ngưỡng dung nạp của chính mình và thảo luận với bác sĩ chuyên khoa để có phác đồ chăm sóc hệ tiêu hóa an toàn, bền vững.