Nhiều người truyền tai nhau mẹo ngậm mơ muối (umeboshi) mỗi khi ợ chua, nóng rát cổ họng để "cắt cơn" trào ngược tức thì. Vị chua gắt kết hợp mặn đậm của món ăn truyền thống Nhật Bản này được ca tụng như bài thuốc tự nhiên giúp trung hòa dịch vị và bảo vệ dạ dày.

Tuy nhiên, khẳng định mơ muối có thể "chữa khỏi" bệnh trào ngược dạ dày thực quản (GERD) là sai lệch về mặt y khoa. Dữ liệu thực nghiệm cho thấy món ăn này chỉ hỗ trợ cải thiện tình trạng chậm tiêu, đầy trướng bụng do rối loạn vận động đường tiêu hóa, hoàn toàn không làm giảm các cơn trào ngược axit [1].

Tính axit của mơ muối tác động thế nào lên niêm mạc?

Bản chất của trào ngược dạ dày thực quản là tình trạng dịch toan từ dạ dày tràn ngược lên thực quản, gây tổn thương niêm mạc [2]. Niêm mạc thực quản vốn mỏng manh, không có lớp màng nhầy bảo vệ dày dặn như dạ dày, nên khi tiếp xúc với dịch vị có độ pH dưới 4 sẽ nhanh chóng bị kích ứng, viêm loét [3].

Mơ muối umeboshi chứa hàm lượng axit hữu cơ tự nhiên rất cao, đặc biệt là axit citric. Khi người bệnh đang có triệu chứng ợ nóng hoặc viêm xước niêm mạc thực quản, việc nạp thêm một lượng thực phẩm có tính axit mạnh sẽ trực tiếp kích thích vùng niêm mạc đang tổn thương [1, 2].

Cảm giác dễ chịu mà một số người cảm nhận sau khi ăn mơ muối thực chất mang tính cảm quan tức thời. Vị chua đậm kích thích tuyến nước bọt tiết ra nhiều hơn. Lượng nước bọt tự nhiên mang tính kiềm nhẹ này giúp rửa trôi tạm thời một phần dịch vị đọng ở đáy thực quản. Dù vậy, tổng lượng axit trong dạ dày không hề giảm đi, thậm chí vị chua còn kích thích dạ dày tăng tiết thêm dịch vị [1, 3].

Cơ chế tác động: Giảm đầy bụng nhưng không chặn axit

Trào ngược dạ dày thực quản thường đi kèm hai nhóm biểu hiện: nhóm triệu chứng trào ngược axit (ợ chua, nóng rát xương ức) và nhóm rối loạn vận động tiêu hóa (đầy bụng, khó tiêu, ậm ạch sau ăn) [1].

Mơ muối có thể thúc đẩy nhu động dạ dày, hỗ trợ quá trình co bóp và tống xuất thức ăn xuống ruột non diễn ra nhanh hơn [1]. Khi thức ăn không bị ứ đọng, áp lực bên trong ổ dạ dày giảm xuống, từ đó người bệnh bớt cảm giác căng trướng, nặng bụng [1].

Tuy nhiên, cơ chế làm rỗng dạ dày này hoàn toàn tách biệt với cơ chế đóng mở của cơ thắt thực quản dưới. Mơ muối không thể làm tăng trương lực cơ vòng hay ngăn chặn các đợt mở giãn bất thường khiến dịch vị trào ngược lên cổ họng [1, 7].

Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu tại Nhật Bản nói gì?

Để làm rõ tác động thực tế của quả mơ Nhật Bản (Japanese apricot - nguyên liệu làm mơ muối) đối với bệnh trào ngược, một nghiên cứu quy mô lớn đã được công bố vào năm 2015 [1].

Nghiên cứu này được tiến hành tại vùng Minabe-cho, vùng trồng mơ nổi tiếng của Nhật Bản, trên 1.303 người dân địa phương tham gia khám sức khỏe định kỳ vào năm 2010 [1]. Các nhà nghiên cứu sử dụng thang đo chuẩn FSSG (gồm 7 câu hỏi về triệu chứng trào ngược axit và 5 câu hỏi về triệu chứng rối loạn vận động dạ dày) để đánh giá mức độ bệnh [1].

Các tình nguyện viên được chia làm hai nhóm rõ rệt: nhóm ăn mơ muối đều đặn hàng ngày (từ 1 quả trở lên mỗi ngày, gồm 392 người) và nhóm không ăn hoặc chỉ thỉnh thoảng ăn (dưới 1 quả mỗi ngày, gồm 911 người) [1]. Tuổi trung bình của nhóm ăn mơ hàng ngày là 60,6 ± 10,5 tuổi, cao hơn đáng kể so với nhóm đối chứng là 56,0 ± 11,0 tuổi [1].

Kết quả tổng điểm FSSG cho thấy nhóm ăn mơ hàng ngày có điểm số trung bình là 2,13 ± 3,14, thấp hơn mức 2,70 ± 3,82 của nhóm không ăn (P = 0,005) [1]. Tuy nhiên, khi tách riêng từng nhóm triệu chứng, sự thật về tác dụng của mơ muối mới bộc lộ rõ:

  • Điểm số rối loạn vận động tiêu hóa (đầy bụng, khó tiêu) ở nhóm ăn mơ hàng ngày giảm rõ rệt: 1,05 ± 1,58 so với 1,46 ± 2,11 ở nhóm không ăn (P < 0,001) [1].
  • Điểm số trào ngược axit (nóng rát, ợ chua) giữa hai nhóm lại không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê: 1,08 ± 1,90 ở nhóm ăn mơ so với 1,24 ± 2,11 ở nhóm không ăn (P = 0,177) [1].

Phân tích sâu hơn cho thấy tác dụng cải thiện tình trạng chậm tiêu của mơ muối chỉ xuất hiện rõ ở nhóm người chưa cao tuổi (1,24 ± 1,68 so với 1,62 ± 2,22, P = 0,005) và những người âm tính với vi khuẩn Helicobacter pylori (0,99 ± 1,58 so với 1,57 ± 2,06, P < 0,001) [1]. Nghiên cứu này khẳng định mơ muối chỉ hỗ trợ vận động tiêu hóa, hoàn toàn không điều trị được gốc rễ của phản xạ trào ngược axit [1].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng

Nghiên cứu dịch tễ trên cho thấy lợi ích duy nhất đã được kiểm chứng của mơ muối là cải thiện triệu chứng đầy hơi, khó tiêu cơ năng ở một nhóm đối tượng nhất định [1]. Nó giúp đường tiêu hóa co bóp nhịp nhàng hơn, giảm cảm giác tích tụ thức ăn [1].

Mặc dù vậy, bằng chứng này mang nhiều giới hạn:

  • Thiết kế nghiên cứu cắt ngang dựa trên bảng câu hỏi tự điền FSSG, phụ thuộc nhiều vào cảm nhận chủ quan của đối tượng tham gia thay vì đo đạc nồng độ axit thực tế [1].
  • Nghiên cứu không thể chứng minh mơ muối giúp phục hồi các vết trợt xước, viêm loét trên niêm mạc thực quản hay làm giảm số đợt axit trào ngược lên như các liệu pháp ức chế axit chuẩn mực [1, 2, 8].
  • Dữ liệu thu thập tại một vùng địa phương Nhật Bản với thói quen ẩm thực đặc thù, khó ngoại suy kết quả cho toàn bộ bệnh nhân trào ngược nói chung [1].

Trong y khoa hiện đại, các thuốc ức chế tiết axit như thuốc ức chế bơm proton (PPI) hoặc thuốc chẹn axit cạnh tranh kali (P-CAB) mới là liệu pháp chuẩn đầu tay giúp kiểm soát nồng độ axit dạ dày và làm lành tổn thương niêm mạc thực quản [2, 5, 8].

Những hiểu lầm tai hại thường gặp

Nhiều người lầm tưởng rằng mơ muối mang "tính kiềm sinh học", sau khi vào cơ thể sẽ giúp kiềm hóa môi trường dạ dày. Đây là quan niệm sai lầm. Dù dư lượng khoáng chất sau chuyển hóa có thể mang tính kiềm, nhưng ngay tại thời điểm tiếp xúc với niêm mạc miệng, thực quản và dạ dày, mơ muối vẫn là một khối axit mạnh có thể làm bỏng rát các mô đang viêm loét [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng "hết đầy bụng" với "khỏi bệnh trào ngược". Khi ăn mơ muối, dạ dày tống rỗng nhanh hơn làm cảm giác ậm ạch biến mất, khiến người bệnh ngộ nhận bệnh đã khỏi [1]. Trên thực tế, axit vẫn có thể âm thầm trào ngược gây viêm mạn tính mà không biểu hiện thành cơn đầy bụng rầm rộ [2, 6].

Ai tuyệt đối không nên dùng mơ muối trị bệnh?

Không phải ai cũng có thể tùy tiện đưa món ăn này vào thực đơn, đặc biệt là những nhóm đối tượng sau:

  • Người đang bị viêm loét thực quản, trợt niêm mạc dạ dày tiến triển: Tính axit cao sẽ gây xót, tăng cảm giác nóng rát và làm tổn thương chậm lành [2, 8].
  • Người có triệu chứng ợ nóng dai dẳng kháng trị: Nhóm bệnh nhân này cần được thăm khám chuyên khoa và can thiệp bằng phác đồ chuẩn như tăng liều PPI hoặc P-CAB thay vì tự chữa bằng mẹo dân gian [2, 7].
  • Người cao tuổi hoặc người dương tính với H. pylori: Nghiên cứu chỉ ra nhóm đối tượng này không nhận được sự cải thiện rõ rệt nào về triệu chứng tiêu hóa từ mơ muối [1].
  • Người mắc bệnh tăng huyết áp, suy tim, bệnh thận mạn: Lượng muối rất cao trong quy trình ngâm ủ umeboshi truyền thống có thể gây giữ nước, làm tăng gánh nặng lên hệ tuần hoàn và thận.

Hướng dẫn áp dụng an toàn và hợp lý

Nếu bạn không có tổn thương loét niêm mạc và muốn tận dụng công dụng hỗ trợ tiêu hóa của mơ muối, hãy tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Liều lượng: Chỉ nên dùng tối đa 1 quả mơ muối mỗi ngày, không lạm dụng ăn liên tục nhiều lần [1].
  • Thời điểm dùng: Ăn cùng bữa ăn hoặc ngay sau bữa ăn có nhiều chất đạm, dầu mỡ để hỗ trợ tiêu hóa. Tuyệt đối không ngậm hay ăn mơ muối khi bụng rỗng đói.
  • Cách chế biến: Nên dầm mơ muối vào một cốc nước ấm, hoặc nấu cùng cháo, canh nhạt. Cách này giúp làm loãng nồng độ axit và giảm bớt độ mặn đậm, tránh gây sốc trực tiếp cho niêm mạc dạ dày.
  • Lắng nghe cơ thể: Ngay khi xuất hiện cảm giác cồn cào, nóng rát vùng thượng vị hoặc cổ họng, cần ngưng sử dụng ngay lập tức.

Mơ muối umeboshi có thể là món gia vị hỗ trợ giảm bớt cảm giác đầy bụng, chậm tiêu sau bữa ăn cho một số người khỏe mạnh [1]. Mặc dù vậy, món ăn này hoàn toàn không có khả năng chữa khỏi hay ngăn chặn các đợt trào ngược axit dạ dày [1]. Người bệnh có các triệu chứng trào ngược kéo dài cần đi khám chuyên khoa tiêu hóa để được chẩn đoán chính xác và điều trị bằng phác đồ y học đã được chứng minh hiệu quả [2, 8].