Môi trường sống nhiều nấm mốc có phải thủ phạm ho khan âm thầm?

Nhiều người thường xuyên đối mặt với những cơn ho khan từng tràng kéo dài, ngứa cổ râm ran nhưng không kèm theo sốt hay các dấu hiệu nhiễm khuẩn hô hấp rõ rệt. Dù đã đổi nhiều loại siro ho hoặc uống kháng sinh nhưng tình trạng vẫn tái phát dai dẳng mỗi khi trở về nhà hoặc bước vào phòng làm việc. Thủ phạm đứng sau triệu chứng khó chịu này rất có thể là độ ẩm quá mức và các loại vi nấm đang âm thầm phát triển tại các góc khuất trong không gian sống.

Môi trường sống ẩm ướt, tích tụ nấm mốc chính là một nguồn căn trực tiếp gây kích ứng đường thở và dẫn tới tình trạng ho khan âm thầm thông qua các phản ứng viêm mãn tính ^[1]. Việc hít phải các cấu trúc vi thể của nấm phát tán trong không khí kích hoạt các thụ thể miễn dịch, làm niêm mạc phế quản tổn thương liên tục mà người bệnh ít khi ngờ tới ^[2].

Bào tử và mảnh sợi nấm: Tác nhân kích hoạt viêm đường hô hấp

Khi độ ẩm trong nhà vượt quá ngưỡng bình thường, các bề mặt tường, trần, thảm trải sàn hoặc vật liệu nội thất mục rỗng sẽ trở thành giá thể lý tưởng cho các quần thể nấm sinh sôi ^[1]. Nhiều người vẫn nghĩ rằng chỉ có bào tử nấm mốc bay lơ lửng mới là thứ kích hoạt cơn ho hay dị ứng hô hấp ^[2]. Tuy nhiên, các phân tích vi sinh học đã chỉ ra rằng trong không khí trong nhà, tỷ lệ các mảnh sợi nấm thậm chí còn cao hơn nhiều so với lượng bào tử nấm ^[2].

Các mảnh sợi nấm vi thể này sở hữu tiềm năng kích hoạt phản ứng tiền viêm mạnh mẽ hơn cả bào tử nấm thông thường ^[2]. Khi bay vào đường dẫn khí, các cấu trúc này đóng vai trò như các dị nguyên và chất trung gian gây viêm, đồng thời sinh ra các enzyme, độc tố nấm và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi ^[2]. Sự phơi nhiễm liên tục với những tiểu phân nấm này tạo ra một chuỗi đáp ứng tiền viêm mức độ thấp nhưng kéo dài liên tục, làm niêm mạc đường thở bị kích thích mạn tính, dẫn đến phản xạ ho khan ^[2].

Dữ liệu từ các nghiên cứu dịch tễ học và lâm sàng

Tác động của nấm mốc lên sức khỏe phế quản đã được nhiều tổ chức y tế và các nhà khoa học theo dõi chặt chẽ qua nhiều công trình nghiên cứu quy mô.

Một báo cáo tổng quan do Viện Y học Hoa Kỳ công bố đã tổng hợp các tài liệu toàn diện và đưa ra kết luận rằng có đủ bằng chứng khoa học khẳng định mối liên hệ giữa môi trường trong nhà ẩm ướt với các triệu chứng đường hô hấp trên, hiện tượng ho, thở khò khè và làm bùng phát các cơn hen ở những cá nhân nhạy cảm ^[1]. Nghiên cứu cũng lưu ý hiện tượng ẩm ướt không chỉ nuôi dưỡng nấm mốc mà còn thúc đẩy quá trình phát thải hóa chất từ vật liệu xây dựng xuống cấp ^[1].

Để lượng hóa rủi ro này, một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2013 ước tính có khoảng 21% số ca mắc hen suyễn tại Hoa Kỳ có liên quan trực tiếp đến tình trạng phơi nhiễm với ẩm ướt và nấm mốc trong nhà ^[3]. Đặc biệt, mùi ẩm mốc trong gia đình làm tăng nguy cơ phát triển bệnh hen suyễn ở trẻ nhỏ lên tới 2,4 lần ^[3]. Trong môi trường làm việc, việc tiếp xúc với nấm mốc làm tăng nguy cơ khởi phát hen mới lên đến 4,6 lần ^[3].

Về mặt lâm sàng dài hạn, một nghiên cứu theo dõi công bố năm 2011 đã tiến hành giám sát 483 bệnh nhân có các biểu hiện giống hen suyễn như ho, khó thở, thở khò khè do làm việc trong môi trường ẩm mốc nhưng chưa có chẩn đoán hen ban đầu ^[4]. Sau khoảng thời gian theo dõi từ 3 đến 12 năm, có 62 bệnh nhân (chiếm tỷ lệ 13%) đã chính thức tiến triển thành bệnh hen suyễn mạn tính ^[4]. Những người tiếp tục làm việc trong điều kiện ẩm ướt và nấm mốc có nguy cơ mắc hen cao hơn gấp 4 lần so với nhóm khác, với tỷ số chênh là 4,6 ^[4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận việc can thiệp cải tạo, xử lý triệt để ẩm ướt tại các tòa nhà giúp giảm thiểu rõ rệt nguy cơ xuất hiện bệnh lý hen suyễn ^[4].

Bên cạnh đó, các cuộc khảo sát tại thực địa cũng cho thấy mức độ phổ biến bất ngờ của nấm mốc. Một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2011 tại Buffalo, New York khảo sát môi trường sống của trẻ em đã ghi nhận hai chi nấm gây dị ứng phổ biến nhất là Cladosporium (xuất hiện ở 98% mẫu nấm sống và 87% tổng số mẫu trong các gia đình) và Penicillium (xuất hiện ở 91% mẫu nấm sống và 73% tổng số mẫu) ^[5]. Đáng chú ý, ở những trẻ em không hề có tiền sử gia đình mắc hen suyễn, nhóm trẻ phát bệnh hen lại có mức độ phơi nhiễm cao hơn đáng kể với chủng nấm Aspergillus sống trong không khí ^[5].

Cơ chế miễn dịch phức tạp: Không đơn thuần là phản ứng dị ứng thông thường

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ những ai có cơ địa dị ứng từ trước mới bị ho hay khó thở khi tiếp xúc với nấm mốc. Tuy nhiên, các phát hiện y khoa cho thấy cơ chế tác động của vi nấm phức tạp hơn phản ứng quá mẫn thông thường rất nhiều ^[3].

Nghiên cứu tổng quan năm 2013 phân tích rằng phản ứng dị ứng với nấm mốc trong nhiều trường hợp không hề qua trung gian kháng thể IgE ^[3]. Trong một nghiên cứu về bệnh hen nghề nghiệp, người ta nhận thấy chỉ có 33,1% bệnh nhân có biểu hiện cơ địa dị ứng (atopy) với bất kỳ dị nguyên môi trường nào và chỉ 20% thực sự nhạy cảm với các dị nguyên nấm mốc ^[3]. Tương tự, nghiên cứu tại Mayo Clinic phát hiện thấy nấm phát triển trong hốc mũi xuất hiện ở cả người viêm mũi xoang lẫn người khỏe mạnh, nhưng sự khác biệt bệnh lý cốt lõi lại là sự hình thành chất nhầy chứa bạch cầu ái toan chứ không qua trung gian IgE tuýp 1 ^[3].

Điều này chứng minh rằng nấm mốc và các sản phẩm chuyển hóa của chúng có thể trực tiếp gây tổn thương tế bào biểu mô đường hô hấp, kích thích giải phóng các chất trung gian gây viêm mà không cần người bệnh phải có cơ địa dị ứng từ trước ^[2]. Một khi niêm mạc phế quản bị kích thích mạn tính, đường dẫn khí trở nên nhạy cảm quá mức, dẫn đến các đợt co thắt nhẹ và kích hoạt thụ thể ho liên tục, tạo nên những cơn ho khan âm thầm kéo dài hàng tuần hoặc hàng tháng ^[2], ^[1].

Thiệt hại sức khỏe thể hiện rõ qua các ca phơi nhiễm nghiêm trọng

Mức độ ảnh hưởng của nấm mốc trong nhà không chỉ dừng lại ở cơn ho nhẹ mà có thể tàn phá sức khỏe của cả gia đình nếu không được khắc phục sớm.

Một báo cáo lâm sàng công bố năm 2021 đã ghi nhận một ca bệnh thực tế về bệnh lý liên quan đến tòa nhà (Building-related illness) ảnh hưởng đến toàn bộ 5 thành viên trong một gia đình ^[6]. Do lỗi kết cấu xây dựng từ tầng hầm, ngôi nhà bị ngấm ẩm nghiêm trọng và sau 2 năm đã bùng phát nấm mốc diện rộng ^[6]. Kiểm nghiệm phòng thí nghiệm chuyên sâu đã phân lập được hàng loạt chủng nấm như Cladosporium sphaerospermum, Chaetomium globosum, Penicillium chrysogenum, Scopularis brevicaulis, Acremonium furculum, Aspergillus versicolor cùng nhiều mảng nấm mốc đen ^[6].

Hậu quả sức khỏe ghi nhận được trên các thành viên trong gia đình này rất nặng nề: các bệnh nhi xuất hiện những đợt ho khan kịch phát về đêm đi kèm rối loạn giấc ngủ, viêm mũi nặng, mệt mỏi và tái phát các đợt chảy máu cam ban đêm ^[6]. Người mẹ tiến triển thành hội chứng mệt mỏi mạn tính, kèm theo ho khan kích ứng về đêm liên tục, đau đầu, viêm họng, khó thở và suy giảm trí nhớ ngắn hạn ^[6]. Người cha ít tiếp xúc hơn thì có triệu chứng nhẹ hơn với ho khan về đêm, viêm mũi và mệt mỏi; tình trạng sức khỏe của ông chỉ hồi phục sau khi chuyển ra khỏi ngôi nhà này vào năm 2018 ^[6].

Tại một hội thảo quốc tế năm 1999 quy tụ 15 nhà khoa học từ 8 quốc gia bàn về tác động của nấm mốc trong nhà đối với trẻ em, các chuyên gia đã thống nhất rằng việc phơi nhiễm với nấm mốc tạo ra mối đe dọa lớn đối với sức khỏe trẻ nhỏ, gây ra triệu chứng ở cả đường hô hấp trên và dưới, làm gia tăng nguy cơ nhiễm trùng và các bệnh ngoài da ^[7]. Ở mức độ phơi nhiễm rất cao với các loài nấm đặc thù, các hiện tượng nghiêm trọng như chảy máu cam, ho ra máu và xuất huyết phổi đã được ghi nhận trên lâm sàng ^[7].

Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù mối liên hệ giữa nấm mốc và các bệnh hô hấp mãn tính đã được khẳng định rõ nét qua nhiều bằng chứng dịch tễ học ^[1], ^[8], các nhà khoa học cũng chỉ ra những ranh giới cần lưu ý.

Trong thực tế môi trường sống, rất khó để tách biệt hoàn toàn tác động đơn lẻ của nấm mốc khỏi các yếu tố đi kèm khác như vi khuẩn, các hạt bụi vô cơ phi sinh học và các chất ô nhiễm hóa học thoát ra từ vật liệu ẩm ^[2]. Bên cạnh đó, việc thu thập và phân tích định lượng vi sinh vật trong không khí thường rất tốn kém và kỹ thuật phức tạp ^[8]. Nhiều nghiên cứu trước đây chủ yếu dựa vào các bảng câu hỏi tự khai hoặc quan sát trực quan bằng mắt thường và mùi ẩm mốc ^[8], ^[5]. Tuy nhiên, các công cụ quan sát bán định lượng hiện đại như DMAT (Dampness and Mold Assessment Tool) do Viện Quốc gia về An toàn và Sức khỏe Nghề nghiệp Hoa Kỳ (NIOSH) phát triển đã chứng minh rằng việc đánh giá qua thị giác và khứu giác hoàn toàn có thể phản ánh chính xác mức độ tổn hại của ẩm mốc để ưu tiên xử lý ^[8].

Những hiểu lầm phổ biến khi tiếp cận vấn đề nấm mốc

Một hiểu lầm rất lớn của nhiều gia đình là chỉ khi nào nhìn thấy các vết nấm đen sì, loang lổ trên tường thì nhà mới bị nhiễm nấm mốc. Thực tế, nấm mốc có thể phát triển ngầm sau vách thạch cao, dưới sàn gỗ, các khe nẹp chân tường, ống thông gió hoặc trong nệm mút cũ ^[8]. Thậm chí mùi ẩm mốc đặc trưng xuất hiện trong phòng dù chưa thấy vết ố rõ ràng cũng đã là tín hiệu cảnh báo nguy cơ hô hấp gia tăng ^[2], ^[3].

Hiểu lầm thứ hai là xem ho khan kéo dài do nấm mốc chỉ là cảm vặt và tự ý dùng kháng sinh để điều trị. Vì nguyên nhân gốc rễ là phản ứng kích ứng cơ học và viêm không đặc hiệu do các mảnh sợi nấm và độc tố gây ra, thuốc kháng sinh hoàn toàn không có tác dụng tiêu diệt nấm trong không khí hay ức chế phản ứng viêm phế quản dạng này ^[2], ^[3].

Nhiều người cũng cho rằng chỉ cần xịt cồn hoặc dùng thuốc tẩy lau sạch bề mặt nhìn thấy là đã giải quyết xong vấn đề. Tuy nhiên, nếu nguồn rò rỉ nước hoặc độ ẩm nền tảng của ngôi nhà không được triệt tiêu, các mầm sợi nấm nằm sâu bên trong sẽ nhanh chóng tái sinh và tiếp tục phóng thích các mảnh vi thể vào luồng khí thở ^[8], ^[7].

Nhóm đối tượng nào cần đặc biệt thận trọng?

Bất kỳ ai cũng có thể bị ảnh hưởng bởi môi trường ẩm mốc, nhưng một số nhóm người có nguy cơ tổn thương đường hô hấp cao hơn hẳn:

• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: Hệ miễn dịch và biểu mô phổi chưa hoàn thiện khiến trẻ dễ bị ho về đêm, nhiễm trùng đường thở tái phát, viêm mũi dị ứng và thậm chí chảy máu cam khi tiếp xúc với nấm mốc nồng độ cao ^[7], ^[6]. Các bác sĩ nhi khoa và dị ứng cần chủ động khai thác yếu tố ẩm mốc trong nhà khi thăm khám cho trẻ mắc bệnh hô hấp mạn tính ^[7].
• Bệnh nhân có bệnh nền hô hấp: Những người đã từng được chẩn đoán hen suyễn, viêm phế quản mạn tính hoặc bệnh phổi tắc nghẽn sẽ dễ dàng bị kích hoạt đợt cấp, thở khò khè và suy giảm chức năng thông khí khi hít phải các tiểu phân nấm ^[1], ^[8].
• Người làm việc lâu năm trong các tòa nhà ẩm thấp: Nhân viên văn phòng, công nhân làm việc trong các không gian thiếu sáng, rò rỉ nước kéo dài có nguy cơ cao khởi phát hen nghề nghiệp và ho mạn tính ^[3], ^[4].

Nếu bạn hoặc người thân gặp triệu chứng ho khan dai dẳng đi kèm khó thở, đau ngực hoặc có bệnh nền phức tạp, cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp, tuyệt đối không tự ý dùng các loại thuốc ức chế cơn ho mà chưa tìm rõ nguyên nhân.

Áp dụng thực tế: Các bước kiểm soát độ ẩm và loại trừ nấm mốc

Để bảo vệ đường thở và chấm dứt các cơn ho khan do nấm mốc, việc xử lý nguồn gốc phát sinh ẩm ướt là nguyên tắc quan trọng nhất được các nhà khoa học đồng thuận ^[1], ^[7]. Bạn có thể áp dụng các bước thực tế sau:

• Kiểm tra trực quan và khứu giác: Định kỳ rà soát các khu vực nhạy cảm theo hướng dẫn đánh giá bán định lượng (như trần nhà, chân tường, khung cửa sổ, đường ống nước, sàn nhà và hệ thống thông gió) để phát hiện sớm các vết ố nước, mùi ẩm mốc hoặc mảng nấm nhìn thấy bằng mắt thường ^[8].
• Cắt đứt nguồn ẩm: Sửa chữa ngay các vết nứt tường, các mối rò rỉ của đường ống cấp thoát nước ^[1], ^[8]. Chống thấm kỹ càng từ chân móng và tầng hầm để ngăn chặn hiện tượng ngấm ẩm ngược lên các tầng sinh hoạt ^[6].
• Kiểm soát độ ẩm không khí: Sử dụng máy hút ẩm hoặc bật chế độ làm khô của điều hòa trong những ngày thời tiết nồm ẩm hoặc mưa kéo dài, giữ cho độ ẩm trong phòng ở mức tối ưu để ức chế nấm phát triển ^[5].
• Vệ sinh và loại bỏ vật liệu hỏng: Những bề mặt cứng bị bám nấm cần được cọ rửa sạch sẽ và lau khô hoàn toàn ^[7]. Đối với các vật liệu xốp hút nước đã bị nấm xâm lấn sâu như thảm lót sàn ẩm mục, trần thạch cao rã nước, nệm mút cũ, biện pháp tốt nhất là tháo dỡ và thay thế mới ^[1], ^[8].
• Đảm bảo thông gió: Mở cửa thông thoáng vào những ngày trời khô ráo, sử dụng quạt hút mùi tại khu vực nhà bếp và phòng tắm để hơi ẩm thoát ra ngoài nhanh chóng, không đọng lại trong phòng ^[8].

Cơn ho khan âm thầm kéo dài hoàn toàn có thể là tiếng chuông cảnh báo từ hệ hô hấp trước một môi trường sống đang bị nấm mốc xâm chiếm. Nhận diện sớm các dấu hiệu ẩm ướt, chủ động cải tạo không gian sống khô thoáng và tham vấn chuyên môn y tế kịp thời là chìa khóa để bảo vệ lá phổi cho cả gia đình.