Xông hơi bằng các loại thảo dược tự nhiên là kinh nghiệm dân gian quen thuộc mỗi khi thời tiết giao mùa, cơ thể mỏi mệt hay cảm cúm. Trong số các loại lá xông truyền thống, ngải cứu luôn chiếm vị trí ưu tiên nhờ mùi thơm đặc trưng, cảm giác ấm áp và khả năng làm thông mũi họng nhanh chóng. Tuy nhiên, không ít người sau khi bước ra khỏi chăn xông lại gặp phải tình trạng hoa mắt, xây xẩm mặt mày, tim đập nhanh hoặc thậm chí ngất xỉu do tụt huyết áp đột ngột.

Hiện tượng này bắt nguồn từ việc kết hợp nhiệt độ cao kéo dài gây giãn mạch ngoại vi, thoát mồ hôi ồ ạt dẫn đến mất dịch tuần hoàn, kết hợp với các phản ứng sinh học từ tinh chất thảo mộc. Để xông lá ngải cứu an toàn mà không làm tụt huyết áp, người dùng cần hiểu rõ cơ chế tác động của nhiệt, dược tính thực vật, kiểm soát thời gian xông ngắn dưới 15 phút và chủ động bù nước trước lẫn sau khi xông.

Cơ chế giãn mạch và mất nước khi xông hơi quá lâu

Khi xông hơi toàn thân hoặc trùm kín chăn kín gió, nhiệt độ môi trường xung quanh tăng vọt khiến nhiệt độ bề mặt da tăng theo. Cơ thể phản ứng bằng cơ chế tự làm mát thông qua việc mở rộng toàn bộ hệ thống mao mạch dưới da và tăng tiết mồ hôi. Sự giãn nở mạch máu trên diện rộng làm giảm áp lực cản trở dòng máu ngoại vi, khiến thể tích máu lưu thông tập trung lớn ở các lớp biểu bì.

Nếu quá trình xông kéo dài quá 15-20 phút, lượng dịch cơ thể mất qua đường mồ hôi sẽ làm sụt giảm khối lượng tuần hoàn hiệu dụng. Máu dồn về tim giảm, huyết áp tâm thu và tâm trương tụt dốc, đặc biệt rõ rệt khi người xông đột ngột đứng dậy. Thêm vào đó, việc thiếu hụt oxy cục bộ trong không gian chăn xông ngột ngạt càng khiến não bộ thiếu tưới máu, trực tiếp gây ra cảm giác choáng váng, tối sầm mặt và ngất xỉu.

Lợi ích hô hấp từ hơi xông chi ngải cứu

Dù ngải cứu thường được dùng để giải cảm theo thói quen, các cơ chế tác động lên đường thở của cây thuộc chi ngải cũng đã được khoa học ghi nhận. Một nghiên cứu công bố năm 2013 trên mô hình phổi cô lập đã đánh giá hiệu quả hô hấp của việc hít hơi nước từ cây Artemisia afra (một loài cùng chi ngải với ngải cứu), dịch chiết khí dung và hoạt chất luteolin [1]. Kết quả cho thấy hơi nước xông từ lá chi ngải này giúp cải thiện chức năng thông khí của phổi phụ thuộc theo liều lượng [1].

Nghiên cứu năm 2013 cũng chỉ ra rằng dịch chiết dạng khí dung mang lại hiệu quả giãn phế quản cao nhất, trong đó hoạt chất luteolin đóng góp đáng kể vào tác dụng này [1]. Điều này phần nào lý giải vì sao việc hít thở làn hơi chứa tinh chất ngải cứu ấm nóng mang lại cảm giác nhẹ nhõm, thông thoáng đường thở tức thì cho người đang ngạt mũi, cảm lạnh. Tuy nhiên, tác dụng giãn cơ trơn đường thở này chỉ phát huy tối đa khi hơi nước vừa đủ ấm, không bị ngộp và không biến thành gánh nặng nhiệt cho hệ tim mạch.

Nguy cơ dị ứng và phản ứng chéo từ ngải cứu

Bên cạnh vấn đề nhiệt độ làm tụt huyết áp, người xông lá ngải cứu còn phải đối mặt với nguy cơ mẫn cảm đường hô hấp và phản ứng dị ứng. Cây ngải cứu (Artemisia vulgaris) từ lâu đã được ghi nhận là một chất gây dị ứng mạnh qua đường hít [2]. Một báo cáo ca bệnh năm 2003 đã ghi nhận trường hợp một người bán hoa có tiền sử dị ứng hoa hướng dương bị phù thanh môn đe dọa tính mạng sau khi tiếp xúc nghề nghiệp với cây ngải cứu [2]. Người này có kháng thể IgE đặc hiệu tăng cao đối với ngải cứu cùng nhiều loại thực vật họ hoa cúc và gia vị họ hoa tán [2].

Dị ứng ngải cứu còn có tỷ lệ phản ứng chéo rất cao với các loài thực vật gây dị ứng khác. Một nghiên cứu dịch tễ quy mô lớn tại Thụy Sĩ theo dõi trên 5.823 người có mẫu máu hợp lệ từ năm 1991 đến năm 2002 (thuộc nghiên cứu SAPALDIA) đã phân tích mức độ mẫn cảm phấn hoa [3]. Kết quả công bố năm 2009 cho thấy có 7,9% số người tham gia dương tính với kháng thể IgE đặc hiệu chống lại phấn hoa cúc dại Ambrosia [3]. Đáng chú ý, trong số những người mẫn cảm với Ambrosia, có tới 82% đồng thời mang kháng thể IgE đặc hiệu chống lại ngải cứu Artemisia, cho thấy tỷ lệ phản ứng chéo rất cao giữa các loài này [3]. Trong khi đó, chỉ có 1,3% mẫn cảm đơn thuần với Ambrosia [3].

Phản ứng quá mẫn với ngải cứu thậm chí có thể gây sốc phản vệ toàn thân. Một báo cáo y khoa năm 1996 ghi nhận nam bệnh nhân 32 tuổi có cơ địa dị ứng bị sốc phản vệ nghiêm trọng chỉ vài phút sau khi dùng chế phẩm thảo mộc chứa phấn hoa [4]. Người bệnh xuất hiện ngứa toàn thân, ban đỏ rải rác, phù mặt, ho, khàn tiếng và phải cấp cứu bằng tiêm dưới da epinephrine cùng methylprednisolone tĩnh mạch [4]. Xét nghiệm lẩy da và đo kháng thể CAP sau đó cho thấy bệnh nhân mẫn cảm độ 3 với ngải cứu Artemisia vulgaris (chế phẩm thảo dược được phân tích có chứa 5% phấn ngải cứu) [4]. Khi hít phải hơi nước nóng chứa nồng độ đậm đặc các protein và phấn hoa ngải cứu, người có cơ địa dị ứng hô hấp có thể bị co thắt phế quản, khó thở và sụt huyết áp do phản vệ.

Giới hạn an toàn và độc tính tế bào cần lưu ý

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên càng đun đậm đặc thì xông càng nhanh khỏi bệnh. Tuy nhiên, các nghiên cứu trong ống nghiệm cảnh báo việc sử dụng nồng độ quá cao có thể tiềm ẩn rủi ro độc tính. Một nghiên cứu trong ống nghiệm công bố năm 2022 đã so sánh hoạt tính gây độc di truyền giữa chiết xuất ngải cứu Artemisia vulgaris và Artemisia alba trên tế bào lympho máu ngoại vi người [5].

Thử nghiệm vi nhân (CBMN) trong nghiên cứu năm 2022 cho thấy dịch chiết nước của ngải cứu Artemisia vulgaris làm tăng đáng kể tần số vi nhân ở tất cả các nồng độ thử nghiệm (10, 50, 100 và 250 microg/mL) [5]. Hơn nữa, cả dịch chiết axeton và dịch chiết nước của Artemisia vulgaris đều làm ảnh hưởng đến chỉ số phân chia nhân (NDI) và thể hiện độc tính di truyền in vitro [5]. Dù thử nghiệm trong ống nghiệm chưa thể quy đổi tuyệt đối sang tác động khi xông hơi trên cơ thể sống, kết quả này là lời cảnh báo khoa học xác đáng: không nên lạm dụng ngải cứu với lượng quá đậm đặc, xông nhiều lần liên tục trong ngày hoặc hít dịch đậm đặc quá lâu.

Mặt khác, cần phân định rõ ràng giữa phản ứng dị ứng thảo dược thô với các dẫn xuất y học tinh chế. Một nghiên cứu năm 2015 tiến hành thử nghiệm lẩy da trên 531 trẻ em nhằm đánh giá mối liên quan giữa dị ứng ngải cứu Artemisia vulgaris và thuốc artesunate (dẫn xuất bán tổng hợp trị sốt rét từ thanh hao Artemisia annua) [6]. Kết quả cho thấy trong 59 bệnh nhân có phản ứng lẩy da dương tính với Artemisia vulgaris, chỉ có đúng 1 trẻ dương tính với artesunate, và nhóm âm tính với ngải cứu thì không có trẻ nào dương tính với thuốc [6]. Nghiên cứu kết luận dị ứng ngải cứu không đồng nghĩa với việc dị ứng với dẫn xuất artesunate tinh chế [6].

Những hiểu lầm thường gặp khi xông hơi giải cảm

Quan niệm sai lầm phổ biến nhất là "xông càng toát nhiều mồ hôi thì càng nhanh hết bệnh". Việc trùm chăn quá kín, ép bản thân ngồi chịu đựng hơi nóng hầm hập đến khi áo ướt sũng thực chất chỉ rút cạn nguồn nước và điện giải trong lòng mạch máu. Lượng mồ hôi tuôn ra quá mức không đồng nghĩa với việc độc tố hay virus cúm bị đẩy lùi, mà chỉ khiến trụy mạch, mệt lả và tụt huyết áp nghiêm trọng hơn.

Hiểu lầm thứ hai là vừa xông hơi xong liền đi tắm ngay bằng nước mát để "làm sạch mồ hôi và se khít lỗ chân lông". Nhiệt độ da đang rất cao, các mao mạch đang giãn nở cực đại; nếu tiếp xúc ngay với nước mát sẽ gây phản xạ co mạch đột ngột, cản trở tuần hoàn ngoại vi, huyết áp dao động thất thường, cực kỳ nguy hiểm cho hệ thần kinh và tim mạch.

Những ai tuyệt đối không nên xông hơi ngải cứu?

Xông hơi là liệu pháp thúc đẩy trao đổi nhiệt mạnh mẽ, do đó không phải ai cũng phù hợp để thực hiện:

  • Người có tiền sử huyết áp thấp, suy tim, bệnh mạch vành hoặc rối loạn nhịp tim. Quá trình giãn mạch ngoại vi do hơi nóng sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu máu cơ tim và tụt huyết áp tư thế.
  • Người có cơ địa dị ứng nặng, hen suyễn, viêm mũi dị ứng theo mùa hoặc từng dị ứng với phấn hoa [4], [2]. Tinh chất và phấn hoa từ lá ngải cứu bốc theo hơi nước có thể kích phát cơn hen cấp, phù nề thanh quản [2].
  • Người đang bị sốt cao mất nước, người già yếu suy kiệt hoặc trẻ nhỏ. Hệ thống điều nhiệt của nhóm này hoạt động kém linh hoạt, nguy cơ sốc nhiệt và mất nước diễn biến rất nhanh.
  • Phụ nữ mang thai không nên xông trùm kín toàn thân do nhiệt độ cơ thể tăng cao ảnh hưởng không tốt đến thai nhi.

Hướng dẫn xông ngải cứu an toàn, phòng ngừa tụt huyết áp

Để tận dụng cảm giác sảng khoái của ngải cứu mà vẫn giữ huyết áp ổn định, bạn cần tuân thủ nghiêm ngặt các bước thực hành sau:

  1. Chuẩn bị nguyên liệu vừa đủ: Dùng khoảng một nắm nhỏ lá ngải cứu tươi (khoảng 30-50g), rửa sạch bụi bẩn, có thể kết hợp thêm vài nhánh sả hoặc lá bưởi. Không dùng lượng lá quá nhiều gây nồng gắt hoặc kích ứng niêm mạc [5]. Đun sôi nồi nước rồi hạ nhỏ lửa tầm 3-5 phút để tinh dầu hòa tan vào hơi nước.
  2. Uống nước trước khi xông: Trước khi bắt đầu, hãy uống 1 ly nước ấm (khoảng 200-300ml) hoặc nước gừng ấm pha chút muối loãng. Việc này giúp chủ động bù đắp thể tích tuần hoàn dự trữ, ngăn chặn tụt huyết áp khi mồ hôi bài tiết.
  3. Kiểm soát thời gian và không gian: Chỉ xông tối đa từ 10 đến 15 phút. Tuyệt đối không trùm kín chăn kín mít từ đầu đến chân một cách ngột ngạt. Tốt nhất chỉ nên xông vùng mặt và ngực, hé mở chăn hoặc khăn trùm định kỳ để luồng không khí mát lưu thông, tránh hít phải khí yếm khí nghèo oxy.
  4. Xử trí sau khi xông: Khi kết thúc, mở chăn từ từ, ngồi yên tại chỗ khoảng 2-3 phút cho cơ thể thích nghi với nhiệt độ phòng rồi mới đứng dậy chậm rãi để tránh tụt huyết áp tư thế. Dùng khăn bông khô mềm lau sạch mồ hôi, thay quần áo khô thoáng, ngồi ở nơi kín gió. Tuyệt đối không tắm ngay, chỉ nên tắm lại sau ít nhất 1-2 giờ bằng nước ấm. Uống thêm một cốc nước ấm hoặc ăn bát cháo nóng để phục hồi sinh lực.

Xông hơi ngải cứu giải cảm là biện pháp hỗ trợ dễ chịu giúp làm dịu đường hô hấp nếu được thực hiện đúng cách và chừng mực. Bằng cách giới hạn thời gian dưới 15 phút, luôn bù đủ nước và tôn trọng các phản xạ sinh lý của cơ thể, bạn hoàn toàn có thể thư giãn an toàn mà không lo gặp phải sự cố tụt huyết áp. Khi có các triệu chứng bệnh lý kéo dài hoặc nghi ngờ dị ứng, việc thăm khám y tế chuyên khoa luôn là giải pháp cần thiết nhất.