Hợp chất chống oxy hóa từ mâm xôi đen bảo vệ da trước tia UV thế nào?

Tia tử ngoại (UV) từ ánh nắng mặt trời là tác nhân chính tàn phá làn da, khiến da nhanh chóng xuất hiện nếp nhăn, sạm nám và chảy xệ. Nhiều người thường thắc mắc liệu việc bổ sung các loại quả mọng giàu hoạt chất chống oxy hóa tự nhiên có thực sự giúp tăng sức chống chịu của làn da trước ánh nắng gay gắt hay không.

Câu trả lời là có, ở cấp độ hỗ trợ bảo vệ tế bào và cấu trúc nền của da. Các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy chiết xuất quả mâm xôi đen (blackberry) có khả năng giảm stress oxy hóa, ức chế các enzyme phá hủy cấu trúc collagen và làm dịu phản ứng viêm do tia cực tím gây ra.

Cơ chế phá hủy collagen của tia cực tím

Khi da tiếp xúc thường xuyên với tia UVB trong ánh nắng mặt trời, các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) sẽ tăng sinh ồ ạt ^[1]. Tình trạng này kích hoạt các con đường truyền tín hiệu nội bào như MAPK (mitogen-activated protein kinase) và yếu tố phiên mã NF-kappaB, dẫn đến hiện tượng viêm da và lão hóa do ánh sáng ^[1].

Hệ quả nghiêm trọng nhất của quá trình này là kích hoạt các enzyme phân hủy chất nền ngoại bào mang tên matrix metalloproteinase, điển hình là MMP-1 và MMP-2 ^[1]. Các enzyme này trực tiếp cắt đứt và phá hủy mạng lưới collagen loại 1 – yếu tố quyết định độ đàn hồi, săn chắc của da – đồng thời ức chế quá trình tổng hợp chuỗi tiền collagen mới ^[1]. Khi mật độ collagen suy giảm, bề mặt da mất đi độ nâng đỡ tự nhiên và nếp nhăn bắt đầu hình thành ^[1].

Mâm xôi đen lên men bảo vệ nguyên bào sợi người

Một nghiên cứu công bố năm 2019 đã khảo sát tác dụng của quả mâm xôi đen lên men bởi khuẩn Lactobacillus plantarum JBMI F5 đối với tổn thương da do tia UVB ^[1]. Thí nghiệm được thực hiện trên dòng tế bào nguyên bào sợi da người (Hs68) ^[1].

Kết quả cho thấy việc tiền xử lý tế bào bằng chiết xuất mâm xôi đen lên men đã ức chế sự phân hủy procollagen loại 1 do UVB gây ra ^[1]. Đồng thời, chiết xuất này ngăn chặn rõ rệt sự biểu hiện của các enzyme phá hủy collagen là MMP-1 và MMP-2 ^[1]. Quá trình này diễn ra nhờ khả năng ức chế sự hoạt hóa của NF-kappaB và sự phosphoryl hóa của chuỗi tín hiệu MAPK bên trong tế bào da ^[1].

Ngăn ngừa nếp nhăn và dày sừng trên mô hình chuột

Cũng trong công trình nghiên cứu năm 2019, các nhà khoa học tiếp tục đánh giá tác động của mâm xôi đen lên men trên chuột không lông SKH-1 bị chiếu xạ UVB ^[1].

Dữ liệu thực nghiệm ghi nhận việc sử dụng chiết xuất mâm xôi đen lên men đã làm giảm sự hình thành nếp nhăn ở vùng da lưng và ngăn chặn hiện tượng dày sừng biểu bì do UVB ^[1]. Bên cạnh đó, việc điều trị này còn đảo ngược tình trạng suy giảm procollagen loại 1 và khôi phục hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa vốn bị tia cực tím làm bất hoạt ^[1]. Cơ chế bảo vệ đạt được nhờ việc duy trì mật độ chất nền ngoại bào ở lớp trung bì thông qua kiểm soát các gốc oxy hóa ^[1].

Giảm viêm và tổn thương DNA do ánh nắng

Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã làm sáng tỏ thêm cơ chế chống tổn thương da của chiết xuất mâm xôi đen trên chuột không lông SKH-1 ^[2]. Động vật thí nghiệm được chiếu tia UVB liều 100 mJ/cm² cách ngày liên tục trong 10 tuần, và được bôi ngoài da chiết xuất mâm xôi đen nồng độ 10% và 20% trước mỗi lần chiếu tia một ngày ^[2].

Kết quả cho thấy chiết xuất bôi ngoài giúp ức chế tình trạng tăng sản biểu bì và giảm sự xâm nhập của tế bào viêm vào da ^[2]. Chiết xuất mâm xôi đen bảo vệ da khỏi tình trạng cạn kiệt chất chống oxy hóa tự nhiên glutathione (GSH), giảm peroxy hóa lipid (LPO) và hạ thấp enzyme myeloperoxidase (MPO) ^[2]. Mức độ các cytokine gây viêm như IL-6 và TNF-alpha cũng giảm đáng kể ^[2].

Ở mức độ phân tử, chiết xuất làm giảm nồng độ các protein kinase được phosphoryl hóa gồm Erk1/2, p38, JNK1/2, MKK4, đồng thời giảm các chất trung gian gây viêm gồm COX-2, PGE2 và iNOS ^[2]. Sự dịch chuyển vào nhân tế bào của NF-kappaB và sự phân hủy IkappaBalpha cũng bị ức chế ^[2]. Đáng chú ý, phân tích hóa mô miễn dịch cho thấy chiết xuất mâm xôi đen bôi ngoài da ngăn chặn sự biểu hiện của các dấu ấn tổn thương DNA gồm 8-oxodG và CPD, cũng như các yếu tố tăng sinh PCNA và cyclin D1 ^[2].

Giá trị thực tế và giới hạn của các bằng chứng

Những dữ liệu trên chứng minh mâm xôi đen chứa các hợp chất có hoạt tính sinh học mạnh mẽ, giúp bảo vệ tế bào da trước tác động gây hại của tia tử ngoại. Việc ức chế các enzyme phân hủy cấu trúc trung bì mở ra tiềm năng ứng dụng lớn trong việc phòng ngừa lão hóa sớm do ánh nắng.

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận giới hạn của các nghiên cứu hiện tại. Các kết quả công bố năm 2016 và 2019 chủ yếu được thực hiện trên nuôi cấy tế bào trong ống nghiệm và mô hình động vật gặm nhấm [1, 2]. Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng quy mô lớn trên người về hiệu quả thực tế của việc bôi thoa hoặc ăn mâm xôi đen vẫn cần được nghiên cứu bổ sung để xác định liều lượng tối ưu.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng quả mâm xôi đen

Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống sinh tố mâm xôi đen hoặc ăn quả tươi hàng ngày là có thể thoải mái ra ngoài nắng mà không cần che chắn. Đây là quan điểm hoàn toàn sai lầm.

Các hợp chất tự nhiên đóng vai trò hỗ trợ dọn dẹp gốc tự do và giảm nhẹ tác động viêm bên trong mô tế bào, chứ không thể tạo thành lớp màng vật lý ngăn chặn tia UV chiếu vào bề mặt da. Do đó, mâm xôi đen không thể thay thế cho kem chống nắng hay các biện pháp bảo hộ vật lý.

Ai nên thận trọng khi sử dụng

Dù mâm xôi đen là thực phẩm lành tính, một số nhóm đối tượng vẫn cần cẩn trọng:

• Người có tiền sử dị ứng với các loại quả mọng họ Hoa hồng (Rosaceae).
• Người mắc các bệnh lý đường tiêu hóa nhạy cảm (như hội chứng ruột kích thích) nên theo dõi lượng ăn do lượng chất xơ và hạt nhỏ trong quả tươi có thể gây khó chịu.
• Đối với các sản phẩm chiết xuất mâm xôi đen bôi ngoài da, những người có làn da nhạy cảm cần thử phản ứng trên vùng da nhỏ ở cẳng tay trước khi sử dụng rộng rãi lên mặt để tránh kích ứng tiếp xúc.

Áp dụng vào đời sống hàng ngày

Bạn có thể đưa quả mâm xôi đen vào chế độ ăn cân bằng để tăng cường nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên:

• Dùng quả tươi hoặc đông lạnh trong bữa sáng, kết hợp cùng sữa chua, yến mạch hoặc dùng làm bữa phụ giữa ngày.
• Quả mâm xôi đen cũng có thể dùng làm nguyên liệu cho các món tráng miệng hoặc salad rau xanh.
• Nếu quan tâm đến các sản phẩm chăm sóc da chứa chiết xuất quả mọng, hãy chọn các thương hiệu uy tín có công bố rõ ràng về thành phần và hướng dẫn sử dụng.

Bảo vệ làn da trước tác hại của tia cực tím luôn đòi hỏi một chiến lược toàn diện. Việc bổ sung mâm xôi đen trong chế độ dinh dưỡng cung cấp nguồn chất chống oxy hóa quý giá từ bên trong, nhưng bôi kem chống nắng phổ rộng và che chắn vật lý khi ra nắng vẫn là nền tảng không thể thiếu. Khi gặp các vấn đề da liễu nghiêm trọng, bạn nên tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn chính xác.