Một quả táo mỗi ngày giúp giảm mỡ máu? Bằng chứng nghiên cứu nói gì

Câu ngạn ngữ phương Tây "mỗi ngày một quả táo giúp tránh xa bác sĩ" quen thuộc nhiều thế hệ. Nhiều người truyền tai nhau ăn táo hàng ngày giúp lọc sạch mỡ máu, thậm chí ngừng dùng thuốc điều trị. Thực tế khoa học phức tạp hơn lời đồn đại.

Các nghiên cứu lâm sàng ghi nhận táo hỗ trợ giảm nhẹ cholesterol toàn phần và mỡ xấu LDL-c ^[1]. Tuy nhiên, mức giảm này rất khiêm tốn, dao động vài phần trăm, hoàn toàn không thể thay thế thuốc hạ mỡ máu nhóm statin ở người bệnh.

Cơ chế tác động: Nhờ đâu táo tác động đến mỡ máu?

Tác động chuyển hóa của táo đến từ hai thành phần sinh học chính: chất xơ hòa tan (đặc biệt là pectin) và nhóm chất chống oxy hóa polyphenol ^[2], ^[3]. Các hợp chất này tập trung nhiều ở phần thịt và vỏ quả ^[4].

Chất xơ hòa tan trong táo tạo thành lớp gel trong đường tiêu hóa, cản trở sự tái hấp thu axit mật và cholesterol từ ruột ^[1]. Khi lượng axit mật bị đào thải ra ngoài theo phân, gan buộc phải huy động cholesterol từ máu để tổng hợp axit mật mới, làm giảm lượng cholesterol lưu hành.

Nghiên cứu trên động vật năm 2018 cho thấy polyphenol từ táo, đặc biệt chiết xuất từ vỏ táo (PAP), giúp cải thiện cân bằng lipid, giảm chỉ số huyết áp và kháng insulin ở chuột nuôi chế độ giàu béo, giàu fructose ^[4]. Nghiên cứu chỉ ra polyphenol ở vỏ táo có hàm lượng phenolics và flavonoids cao hơn thịt quả, mang lại tác động bảo vệ tim mạch mạnh hơn trên mô hình chuột ^[4]. Tuy nhiên, đây chỉ là kết quả thí nghiệm trên động vật, không thể xem là tác động tương đương ở người ^[4].

Các thử nghiệm lâm sàng trên người nói gì?

Khoa học tiến hành nhiều thử nghiệm lâm sàng nhằm kiểm chứng hiệu quả thực sự của táo trên chỉ số mỡ máu người. Một nghiên cứu tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 tổng hợp 17 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 793 người, chủ yếu gồm các nhóm có yếu tố nguy cơ tim mạch như rối loạn mỡ máu, béo phì, huyết áp cao ^[3]. Thời gian can thiệp kéo dài từ 1 đến 12 tuần, lượng dùng từ 1 đến 3 quả táo mỗi ngày hoặc dùng chiết xuất táo giàu polyphenol, pectin ^[3].

Thử nghiệm ngẫu nhiên chéo năm 2019 can thiệp trên 40 người lớn (23 nữ, 17 nam, độ tuổi trung bình 51) bị tăng cholesterol nhẹ ^[1]. Nhóm tham gia ăn 2 quả táo mỗi ngày (giống Renetta Canada giàu proanthocyanidins) trong 8 tuần, đối chứng bằng đồ uống có mức năng lượng và đường tương đương, cách nhau 4 tuần giải trừ ^[1]. Kết quả: nhóm ăn táo tươi giảm cholesterol toàn phần xuống 5,89 mmol/L so với 6,11 mmol/L ở nhóm đối chứng; LDL-c giảm xuống 3,72 mmol/L so với 3,86 mmol/L; chất béo trung tính triacylglycerol giảm xuống 1,17 mmol/L so với 1,30 mmol/L ^[1].

Năm 2012, thử nghiệm lâm sàng kéo dài 1 năm trên 160 phụ nữ sau mãn kinh so sánh việc dùng 75g táo sấy khô mỗi ngày với mận khô ^[5]. Kết quả ghi nhận tại thời điểm 6 tháng, nhóm dùng táo sấy có mức cholesterol toàn phần thấp hơn nhóm mận khô ^[5]. Nội bộ nhóm ăn táo sấy giảm 9% cholesterol toàn phần và 16% LDL-c so với mức ban đầu ^[5].

Nhiều nghiên cứu khác ghi nhận kết quả không đồng nhất hoặc không thấy cải thiện. Thử nghiệm năm 2010 trên 30 người tăng cholesterol máu dùng 40g táo đông khô mỗi ngày trong 4 tuần cho thấy không có thay đổi đáng kể về chỉ số mỡ máu hay chức năng giãn mạch nội mô ^[6]. Năm 2011, nghiên cứu trên 46 nam giới thừa cân, tăng mỡ máu ăn 300g táo giống Golden Delicious mỗi ngày suốt 8 tuần ghi nhận không có sự thay đổi ở chỉ số cholesterol toàn phần hay LDL-c, ngược lại chỉ số triglyceride (TG) và mỡ xấu VLDL lại tăng lên ^[2].

Nước ép táo và táo nguyên quả: Khác biệt rõ rệt

Dạng thức tiêu thụ đóng vai trò quyết định. Nghiên cứu tổng quan năm 2022 trích dẫn thử nghiệm ngẫu nhiên chéo của Hyson trên người khỏe mạnh dùng 375 mL nước ép táo hoặc 340g thịt táo mỗi ngày trong 6 tuần, kết quả không thấy thay đổi có ý nghĩa thống kê về cholesterol toàn phần, LDL-C hay HDL-C, trong khi triglyceride huyết tương có xu hướng tăng nhẹ ^[7].

Thử nghiệm năm 1998 can thiệp trên 110 người tăng cholesterol máu cho uống 720 mL nước ép táo mỗi ngày (bổ sung chất xơ hòa tan gồm gum arabic và pectin) trong 12 tuần ^[8]. Kết quả cho thấy nồng độ cholesterol toàn phần tăng 3,5% và triglyceride tăng vọt tới 28,5% ở giai đoạn can thiệp ^[8]. Khi ngừng uống nước ép ở giai đoạn kiểm tra 6 tuần tiếp theo, cholesterol toàn phần tăng thêm 2,4%, cho thấy chính nước ép táo dùng làm dung môi đã gây tác động bất lợi đến bộ mỡ máu ^[8].

Nguyên nhân do nước ép táo loại bỏ hầu hết chất xơ không hòa tan, làm mất cấu trúc chất xơ tự nhiên, khiến lượng đường hấp thu nhanh vào máu ^[8]. Nạp lượng lớn đường dạng lỏng thúc đẩy gan tổng hợp triglyceride nội sinh, làm tăng chỉ số mỡ máu nguy hại ^[2], ^[8].

Hiểu lầm thường gặp: Táo có thể thay thế thuốc statin?

Nhiều bệnh nhân tự ý ngưng thuốc hạ mỡ máu chỉ vì tin ăn táo mỗi ngày đủ làm sạch lòng mạch. Đây là hiểu lầm y khoa tai hại.

Thuốc nhóm statin có khả năng hạ LDL-c mạnh mẽ từ 30% đến trên 50%, bảo vệ người có nguy cơ tim mạch cao khỏi đột quỵ và nhồi máu cơ tim. Trong khi đó, các thử nghiệm lâm sàng cho thấy táo chỉ tạo mức giảm nhẹ từ 0,14 mmol/L mỡ xấu LDL-c ^[1], hoặc giảm trong phạm vi vài phần trăm tùy đối tượng ^[5], hoàn toàn không đạt ngưỡng điều trị bệnh lý.

Hơn nữa, một số nghiên cứu trên bệnh nhân tăng lipid máu còn ghi nhận nồng độ triglyceride và VLDL tăng khi ăn 300g táo ngọt mỗi ngày ^[2]. Tự ý bỏ thuốc để ăn táo làm tăng nguy cơ biến cố xơ vữa động mạch và đột quỵ tim.

Lợi ích tim mạch và những điểm hạn chế của bằng chứng

Ngoài việc giảm nhẹ mỡ máu, việc ăn 2 quả táo mỗi ngày ghi nhận làm giảm chất kết dính tế bào ICAM-1 (từ 159,4 ng/mL xuống 153,9 ng/mL) và cải thiện đáp ứng giãn mạch vi mạch nội mô phụ thuộc nội mạc (từ 760 PU lên 853 PU) ^[1]. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2019 này cũng ghi nhận lượng axit uric trong huyết thanh tăng nhẹ (từ 330 lên 341,4 µmol/L) và không ghi nhận thay đổi trên huyết áp ^[1].

Dữ liệu khoa học hiện hành về tác động của táo lên các dấu ấn viêm nhiễm mạch máu vẫn chưa nhất quán. Nghiên cứu của Soriano-Maldonado sử dụng nước ép táo đục giàu polyphenol hoặc vitamin C trong 4 tuần không tìm thấy tác động rõ rệt lên các interleukin huyết tương ^[7]. Thử nghiệm của Barth ghi nhận nước ép táo đục chỉ hỗ trợ giảm tỷ lệ mỡ cơ thể ở nhóm người mang biến thể gen IL-6 cụ thể (alen C đồng hợp tử), không áp dụng đồng đều cho đại chúng ^[7].

Đa số nghiên cứu quy mô nhỏ, từ vài chục đến hơn trăm người, thời gian theo dõi ngắn hạn từ 1 đến 12 tuần ^[2], ^[3], ^[1], ^[6]. Cần thêm nhiều thử nghiệm lâm sàng dài hạn để xác lập hiệu quả bền vững trên hệ tim mạch ^[2].

Ai nên thận trọng khi ăn táo?

Người mắc chứng tăng triglyceride máu nặng cần kiểm soát lượng tiêu thụ vì nạp lượng đường fructose từ táo ngọt có thể làm tăng triglyceride và VLDL ^[2]. Nghiên cứu năm 2011 xác nhận nam giới thừa cân tăng mỡ máu ăn 300g táo mỗi ngày bị tăng chỉ số triglyceride rõ rệt ^[2].

Người có tiền sử tăng axit uric máu hoặc bệnh gút cần lưu ý, thử nghiệm ghi nhận việc ăn 2 quả táo mỗi ngày làm tăng nồng độ axit uric huyết thanh từ 330 lên 341,4 µmol/L ^[1].

Bệnh nhân tim mạch, người có chỉ số LDL-c rất cao bắt buộc tuân thủ phác đồ thuốc kê đơn của bác sĩ; không dùng táo như biện pháp điều trị đơn độc thay thế thuốc.

Hướng dẫn áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả

Để thu nạp lợi ích cho chuyển hóa lipid, người dùng nên ăn táo tươi nguyên quả, rửa sạch và ăn cả vỏ thay vì gọt bỏ, do vỏ táo tập trung hàm lượng chất xơ và polyphenol chống oxy hóa cao ^[4]. Nghiên cứu lâm sàng ghi nhận hiệu quả giảm lipid xuất hiện ở mức dùng từ 1 đến 2 quả táo tươi cỡ vừa mỗi ngày (tương đương nghiên cứu dùng 2 quả Renetta Canada ^[1] hoặc 75g táo sấy khô ^[5]).

Tránh sử dụng nước ép táo đóng hộp hay nước ép táo tươi lọc bỏ bã, kể cả loại không thêm đường, vì dạng lỏng làm tăng đường huyết nhanh và làm tăng triglyceride máu ^[7], ^[8]. Nên ăn táo như món tráng miệng hoặc bữa phụ trong ngày, kết hợp cùng chế độ ăn giàu rau xanh ít nhất 5 phần mỗi ngày ^[2].

Người có bệnh lý nền về chuyển hóa mỡ máu, đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc điều trị cần tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ để điều chỉnh thực đơn phù hợp, đảm bảo an toàn sức khỏe.