Mùi tây là loại rau thơm quen thuộc trong nhiều món ăn gia đình, vừa tạo hương vị hấp dẫn vừa được nhiều người ép lấy nước uống để bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, nhiều người từng mắc sỏi thận lại lo ngại hàm lượng oxalate cao trong loại rau này có thể làm tái phát sỏi [1]. Băn khoăn này hoàn toàn có cơ sở khoa học bởi oxalate từ thực vật là một trong những yếu tố tham gia trực tiếp vào quá trình hình thành sỏi tiết niệu [2].
Người có tiền sử sỏi thận chỉ nên dùng rau mùi tây với lượng vừa phải như một loại rau gia vị, tuyệt đối không lạm dụng uống nước ép đậm đặc hàng ngày. Do các nghiên cứu hiện nay chưa đưa ra con số gram chính xác tuyệt đối cho riêng rau mùi tây, việc kiểm soát oxalate cần dựa trên tổng khẩu phần ăn và sự phối hợp cân bằng với canxi trong từng bữa [3, 8].
Tác động của oxalate đối với hệ bài tiết
Cơ chế tạo sỏi bắt đầu khi oxalate kết hợp với canxi trong nước tiểu, tạo thành tinh thể canxi oxalat khó tan [1, 5]. Sự gia tăng nồng độ oxalate trong nước tiểu có thể làm tăng nguy cơ bão hòa canxi oxalat cao hơn nhiều so với việc tăng canxi, bởi nồng độ oxalate sinh lý bình thường chỉ bằng khoảng một phần mười đến một phần năm nồng độ canxi nước tiểu [2].
Oxalate trong nước tiểu xuất phát từ hai nguồn chính: chuyển hóa nội sinh trong cơ thể và hấp thu từ thức ăn qua đường tiêu hóa [4, 5]. Khoảng 40% đến 50% lượng oxalate đào thải qua nước tiểu có nguồn gốc trực tiếp từ chế độ ăn uống hàng ngày [2]. Do đó, khi nạp một lượng lớn thực phẩm chứa nhiều oxalate cùng lúc, nồng độ chất này trong nước tiểu sẽ tăng vọt, tạo điều kiện thuận lợi cho tinh thể sỏi kết tụ [4, 5].
Bằng chứng khoa học về thành phần sỏi và chuyển hóa oxalate
Các dữ liệu lâm sàng quy mô lớn đều ghi nhận sỏi canxi oxalat chiếm tỷ lệ cao nhất trong các loại sỏi đường tiết niệu [3, 7]. Một khảo sát trên 1.392 bệnh nhân sỏi thận ghi nhận 74,8% trường hợp (1.041 người) mang sỏi có thành phần canxi oxalat [3]. Tương tự, nghiên cứu trên 135 bệnh nhi mắc sỏi đường tiết niệu trên cũng chỉ ra sỏi canxi oxalat chiếm tới 73% [4]. Kết quả phân tích nước tiểu 24 giờ ở nhóm bệnh nhi này cho thấy sự bài tiết canxi, oxalate và độ toan nước tiểu có mối liên hệ mật thiết nhất với hàm lượng canxi oxalat trong sỏi [4].
Mức độ oxalate tiêu thụ từ bữa ăn tác động trực tiếp đến nguy cơ mắc sỏi theo các nghiên cứu dịch tễ lớn [1]. Phân tích từ các đoàn hệ nghiên cứu NHS I, NHS II và HPFS cho thấy nhóm nam giới và phụ nữ lớn tuổi có mức tiêu thụ oxalate cao nhất (trung vị 287-328 mg/ngày) tăng 21-22% nguy cơ hình thành sỏi thận [1]. Đáng chú ý, nam giới có chế độ ăn ít canxi đối mặt với nguy cơ sỏi thận cao nhất, với nguy cơ tương đối tăng lên 1,46 lần [1].
Quá trình hấp thu oxalate tại đường ruột chịu ảnh hưởng rất lớn từ sự hiện diện của canxi trong bữa ăn [4, 8]. Một thử nghiệm lâm sàng trên 10 người trưởng thành tiêu thụ chế độ ăn có 1.000 mg canxi và 750 mg oxalate mỗi ngày cho thấy: việc nạp lượng oxalate lớn không làm thay đổi đáng kể chỉ số bão hòa canxi oxalat nếu cơ thể được cung cấp đủ lượng canxi khuyến nghị hàng ngày [5].
Mối nguy hiểm của việc kiêng khem canxi sai lầm cũng được phản ánh qua một báo cáo lâm sàng về người phụ nữ 56 tuổi bị tái phát sỏi và tăng oxalate niệu nghiêm trọng do thực hiện chế độ ăn cắt giảm hoàn toàn canxi [6]. Sau khi được điều chỉnh khẩu phần bổ sung đầy đủ canxi, nồng độ oxalate bài tiết trong nước tiểu đã trở về mức bình thường và tình trạng bệnh sỏi thận duy trì ổn định suốt 5 năm theo dõi [6].
Lợi ích và giới hạn từ các dữ liệu nghiên cứu
Các bằng chứng khoa học cho thấy việc tiết chế oxalate trong khẩu phần ăn là biện pháp hữu ích để kiểm soát nguy cơ tái phát sỏi, đặc biệt ở nhóm bệnh nhân có hiện tượng tăng oxalate niệu [4, 5]. Hướng dẫn của Hiệp hội Tiết niệu Hoa Kỳ cũng khuyến cáo nhân viên y tế cần tư vấn cho bệnh nhân có sỏi canxi oxalat và nồng độ oxalate niệu cao hạn chế thức ăn giàu oxalate, đồng thời duy trì lượng canxi bình thường trong bữa ăn [6].
Tuy nhiên, các dữ liệu hiện có vẫn tồn tại những ranh giới nhất định. Hàm lượng oxalate trong cùng một loại thực vật có thể biến thiên từ 2 đến 15 lần tùy thuộc vào giống cây và điều kiện gieo trồng [2]. Việc đo lường chính xác lượng oxalate ăn vào rất khó khăn do sự khác biệt giữa oxalate hòa tan và không hòa tan [1]. Ngoài ra, ở người không tạo sỏi, tỷ lệ hấp thu oxalate từ thực phẩm chỉ dao động từ 3% đến 8%, nhưng có một nhóm bệnh nhân thuộc diện "hấp thu quá mức" khiến nguy cơ tăng cao rõ rệt [2].
Hiểu lầm phổ biến khi phòng ngừa sỏi thận
Một hiểu lầm rất phổ biến là người bệnh thường loại bỏ hoàn toàn canxi khỏi thực đơn vì nghĩ canxi làm sỏi to hơn [6]. Ngược lại, việc thiếu canxi trong ruột sẽ làm tăng lượng oxalate tự do được hấp thu vào máu, dẫn đến tăng bài tiết oxalate qua thận và kích thích tạo sỏi mạnh hơn [4, 8]. Người có tiền sử sỏi canxi oxalat cần duy trì lượng canxi từ 1.000 - 1.200 mg mỗi ngày, kèm theo giới hạn 100 mmol natri/ngày và 0,8 g đạm động vật trên mỗi kg thể trọng [6].
Nhiều người cũng tin rằng các loại sữa hạt thực vật luôn an toàn tuyệt đối cho người mắc sỏi thận [7]. Trên thực tế, sữa hạnh nhân có hàm lượng oxalate cao nhất, tiếp theo là hạt điều, hạt phỉ và đậu nành [7]. Trong khi đó, sữa yến mạch, sữa gạo, sữa hạt mắc ca lại có thông số tương đương sữa bò (canxi vừa phải, ít oxalate), còn sữa dừa và sữa hạt lanh không phát hiện thấy oxalate [7].
Những đối tượng cần thận trọng
Người từng điều trị sỏi canxi oxalat hoặc có kết quả xét nghiệm nước tiểu phát hiện tăng oxalate niệu cần hết sức cảnh giác với các loại rau lá xanh sẫm chứa nhiều oxalate như mùi tây [4, 5, 8]. Nhóm bệnh nhân có hội chứng tiêu chảy mạn tính cũng là đối tượng liên quan mật thiết đến sỏi canxi oxalat và sỏi axit uric, đòi hỏi chế độ kiểm soát dinh dưỡng thận trọng [3].
Người mắc bệnh thận mạn tính cũng cần chú ý theo dõi tổng lượng natri, kali và oxalate trong khẩu phần ăn hàng ngày [7]. Những đối tượng này không nên tự ý sử dụng các loại nước ép thanh lọc đậm đặc từ mùi tây khi chưa tham khảo ý kiến nhân viên y tế [2, 8].
Cách sử dụng mùi tây và ăn uống hợp lý
Để sử dụng rau mùi tây an toàn, người bệnh chỉ nên dùng một lượng nhỏ như gia vị nêm nếm, trang trí món ăn thay vì chế biến thành các ly sinh tố hoặc nước ép dung lượng lớn mỗi ngày [4, 8]. Không dùng nước ép mùi tây đậm đặc khi cơ thể đang thiếu nước, bởi thể tích nước tiểu giảm sẽ đẩy nồng độ bão hòa khoáng chất lên cao [4].
Trong các bữa ăn có sử dụng thực phẩm chứa oxalate, hãy kết hợp cùng thực phẩm giàu canxi để chúng liên kết với nhau ngay trong ruột non và đào thải qua phân, giảm lượng oxalate hấp thu vào thận [3, 8]. Uống đủ nước để duy trì thể tích nước tiểu đều đặn mỗi ngày là nguyên tắc nền tảng hỗ trợ hòa loãng các chất tan [4]. Người bệnh có thể áp dụng thêm chế độ ăn DASH (nhiều rau quả thích hợp, tăng bài tiết magie, citrat và tăng pH nước tiểu) để hạn chế bão hòa canxi oxalat [1].
Tóm lại, người có tiền sử sỏi thận không nhất thiết phải loại bỏ hoàn toàn rau mùi tây khỏi bữa ăn thường nhật. Việc dùng lượng vừa phải dưới dạng gia vị, kết hợp cân đối nguồn canxi và duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày sẽ giúp bạn yên tâm thưởng thức món ăn mà vẫn bảo vệ tốt hệ tiết niệu. Khi có bệnh nền hoặc triệu chứng bất thường, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn chính xác.
