Nhiều người gặp tình trạng da mặt nổi mẩn đỏ, mụn mủ hoặc bùng phát mụn viêm dữ dội chỉ sau vài ngày ăn canh rong biển hoặc dùng thực phẩm chức năng chiết xuất tảo biển. Trong dân gian, phản ứng khó chịu này thường bị quy chụp đơn giản cho hiện tượng "nóng trong người" do cơ địa không hợp. Tuy nhiên, dưới góc nhìn y học thực chứng, cơ thể con người không hề có cơ chế sinh học nào mang tên "nóng trong" để gây ra mụn mủ.
Thủ phạm y khoa thực sự đằng sau các đợt phát ban, nổi mụn sẩn mủ cấp tính sau khi ăn rong biển bắt nguồn từ hàm lượng iốt cực cao chứa trong loại thực vật biển này [1]. Khi cơ thể dung nạp một lượng lớn rong biển, iốt hấp thu vào máu sẽ tăng vọt, kích thích phản ứng viêm bài tiết và tạo nên các tổn thương da dạng mụn mủ điển hình [1, 5].
Rong biển hấp thu iốt vào cơ thể nhanh như thế nào?
Rong biển từ lâu được biết đến là nguồn cung cấp vi chất tự nhiên phong phú, đặc biệt là iốt nguyên tố cần thiết cho hoạt động tổng hợp hormone tuyến giáp [1]. Tuy nhiên, hàm lượng khoáng chất này trong rong biển đậm đặc hơn rất nhiều so với phần lớn các loại thực phẩm thông thường trên cạn [1].
Một thử nghiệm lâm sàng thực hiện năm 2014 trên phụ nữ độ tuổi sinh sản thiếu hụt iốt đã phân tích khả năng sinh khả dụng của rong biển ăn được thuộc loài Ascophyllum nodosum [1]. Phân tích cho thấy chỉ trong 1 g rong biển khô đã chứa tới 712 mcg iốt [1]. Lượng iốt từ rong biển này có độ sinh khả dụng đạt mức trung vị 33% (khoảng tứ phân vị 28-46%) so với mức 59% (khoảng tứ phân vị 46-74%) của viên uống bổ sung kali iodua (KI) [1].
Đáng chú ý, chỉ sau 2 tuần bổ sung một liều lượng rất nhỏ là 0,5 g rong biển mỗi ngày ở 42 người tham gia, lượng bài tiết iốt qua nước tiểu đã tăng vọt từ 78 mcg/l lên 140 mcg/l [1]. Nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH) trong máu cũng tăng từ 1,5 mIU/l lên 2,1 mIU/l, thậm chí có 2 trường hợp ghi nhận chỉ số TSH vượt quá ngưỡng bình thường [1]. Kết quả này chứng minh rằng việc tiêu thụ rong biển làm tăng nhanh nồng độ iốt tuần hoàn trong cơ thể chỉ sau thời gian ngắn sử dụng [1].
Cơ chế bùng phát mụn viêm do quá tải iốt
Khi một lượng lớn rong biển được nạp vào đường tiêu hóa, nồng độ iốt trong huyết thanh tăng đột biến [4, 5]. Cơ thể con người loại bỏ lượng iốt dư thừa chủ yếu qua hệ bài tiết nước tiểu, đồng thời đào thải một phần qua các tuyến ngoại tiết trên da, bao gồm tuyến mồ hôi và tuyến bã nhờn [3, 5].
Quá trình đào thải iốt qua nang lông tuyến bã đóng vai trò như một tác nhân gây kích ứng cục bộ trực tiếp. Tình trạng này kích hoạt phản ứng viêm da do dẫn xuất halogen (halogenoderma), hay cụ thể là thể bệnh iododerma [1, 7]. Các tổn thương lâm sàng thường biểu hiện dưới dạng sẩn đỏ, mụn mủ nang lông hoặc các bọng mủ rải rác rất giống mụn trứng cá viêm nặng [1, 4].
Phân tích mô bệnh học từ các ca tổn thương da liên quan đến tiếp xúc iốt cho thấy sự xuất hiện dày đặc của các ổ thâm nhiễm bạch cầu trung tính quanh mạch máu, mô kẽ và vùng quanh nang lông kèm theo sự hình thành các ổ áp xe vi thể [1, 3, 7]. Trong giai đoạn sớm trong vòng 24 giờ kể từ khi bùng phát, sinh thiết da ghi nhận hiện tượng thâm nhiễm bạch cầu trung tính cùng các cấu trúc quầng phi bào mô phỏng nấm cryptococcus (cryptococcal-like halos) [2]. Hiện tượng này khẳng định bản chất mụn bùng phát sau ăn rong biển là phản ứng viêm da vô khuẩn do hóa chất bài tiết, hoàn toàn không phải do bít tắc sừng hóa thông thường.
Bằng chứng y khoa: Các thể tổn thương da do phơi nhiễm iốt
Tác động kích thích gây viêm mủ da của iốt đã được ghi nhận qua nhiều báo cáo y khoa thực tế đối với các hợp chất chứa iốt khác nhau [1, 2, 3]. Các thể bệnh iododerma biểu hiện từ những nốt mụn sẩn mủ đơn thuần cho đến những tổn thương viêm loét, bọng mủ lan tỏa trên diện rộng [1, 3, 4].
Năm 2008, một báo cáo ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam 42 tuổi ban đầu chỉ bị viêm nang lông nhẹ với các sẩn mủ nhỏ ở cẳng chân [3]. Sau 3 ngày, bệnh nhân tự ý bôi dung dịch povidone-iodine 10% lên tổn thương khiến các vết sẩn nhanh chóng lan rộng thành nhiều bọng mủ kích thước lớn từ 2 đến 9 cm [3]. Xét nghiệm nuôi cấy vi khuẩn dịch mủ, nhuộm Gram và cấy máu đều cho kết quả âm tính, bạch cầu máu bình thường [3]. Kết quả sinh thiết da khẳng định tổn thương iododerma với thâm nhiễm bạch cầu trung tính, tăng sinh biểu mô giả và hoại tử biểu bì; các bọng mủ này chỉ thoái lui hoàn toàn và để lại dát thâm sau khi ngừng dùng dung dịch chứa iốt [3].
Tình trạng tích tụ iốt toàn thân dẫn đến mụn mủ hoặc phát ban nặng cũng xảy ra khi đưa iốt qua đường tĩnh mạch hoặc đường uống kéo dài [2, 3, 4]. Một ca bệnh công bố năm 2013 ở nữ bệnh nhân 81 tuổi ung thư phổi được chụp cắt lớp vi tính (CT) nhiều lần có sử dụng thuốc cản quang chứa iodixanol [4]. Nồng độ iốt ngẫu nhiên trong nước tiểu của bệnh nhân tăng vọt lên tới 106.767 mcg/L (trong khi ngưỡng bình thường chỉ dao động từ 26 đến 705 mcg/L) [4]. Lượng iốt bài tiết cực lớn này kích phát sốt, loét miệng và xuất hiện hàng loạt mụn sẩn, mảng hồng ban ở vùng trán, cánh tay và cẳng chân với kết quả sinh thiết da thâm nhiễm bạch cầu trung tính điển hình [4].
Các tổn thương dạng mụn sẩn mủ cũng được ghi nhận xuất hiện rất nhanh chỉ 2 ngày sau khi chụp cắt lớp mạch máu có cản quang iốt trên bệnh nhân dùng amiodarone (một loại thuốc chứa iốt) [5]. Một số trường hợp hiếm gặp khác, phản ứng với iốt thậm chí kích hoạt viêm mạch hoại tử tạo ban xuất huyết kèm suy hô hấp cấp [6], hoặc phản ứng sưng nề mủ toàn bộ một bên mặt kéo dài tới 60 ngày sau khi bơm rửa vết thương răng khôn bằng dung dịch povidone-iodine 10% [7].
Giới hạn của bằng chứng khoa học hiện có
Các tài liệu y văn cung cấp dữ liệu vững chắc về mối liên hệ giữa nồng độ iốt cao trong máu với tình trạng kích ứng thâm nhiễm bạch cầu hạt gây mụn mủ trên da [1, 3, 4]. Nghiên cứu lâm sàng cũng xác định ăn rong biển hàng ngày làm tăng đáng kể lượng iốt tuần hoàn và bài tiết [1].
Dù vậy, hầu hết bằng chứng trực tiếp về iododerma thể nặng chủ yếu được thu thập qua các báo cáo ca bệnh đơn lẻ liên quan đến thuốc cản quang chụp CT, thuốc điều trị tim mạch như amiodarone hoặc dung dịch sát trùng bôi ngoài da [1, 2, 3, 4]. Mức độ bùng phát mụn mủ sau khi ăn rong biển ở mỗi cá nhân có thể dao động rất lớn, phụ thuộc vào cơ địa nhạy cảm, lượng tiêu thụ thực tế và khả năng thanh thải của từng người chứ không phải bất kỳ ai ăn rong biển cũng gặp phản ứng viêm da [1].
Những hiểu lầm tai hại về mụn do rong biển
Hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống là cho rằng nổi mụn sau khi ăn rong biển là do "thải độc" hoặc "nóng sốt do chuyển hóa". Nhiều người tin rằng mụn đẩy lên là dấu hiệu cơ thể đang tống chất độc ra ngoài nên tiếp tục ăn thêm canh rong biển hoặc uống bột tảo. Đây là quan niệm sai lầm, bởi việc tiếp tục nạp iốt chỉ khiến nang lông bị kích ứng liên tục, làm các nốt sẩn mủ ăn sâu và dễ để lại sẹo lõm, thâm kéo dài [1, 6].
Một sai lầm nghiêm trọng khác là khi thấy da bùng phát mụn sẩn mủ do rong biển, người bệnh lại dùng cồn đỏ sát trùng povidone-iodine để chấm mụn vì nghĩ là nhiễm trùng vi khuẩn. Việc bôi thêm iốt trực tiếp lên vùng da nang lông đang bị viêm kích ứng có thể biến các mụn mủ nhỏ thành bọng mủ lớn ăn sâu lan tỏa, gây hoại tử biểu bì cục bộ [3]. Mụn do bài tiết iốt là viêm vô khuẩn, việc sát trùng bằng chế phẩm chứa iốt chỉ khiến tình trạng tổn thương trầm trọng hơn [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng với rong biển
Những người có tiền sử mụn trứng cá viêm mạn tính hoặc cơ địa dễ bị viêm da phản ứng cần hết sức thận trọng khi đưa rong biển vào khẩu phần ăn uống. Nồng độ iốt tăng nhanh trong tuyến bã nhờn có thể trở thành giọt nước tràn ly kích hoạt các đợt bùng phát mụn mủ cấp tính [5, 7].
Nhóm người mắc bệnh thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận bắt buộc phải cảnh giác cao độ [3, 4, 8]. Nghiên cứu chỉ ra rằng iododerma có xu hướng phổ biến và tiến triển nặng hơn ở bệnh nhân suy thận do khả năng thanh thải iốt qua nước tiểu bị suy giảm nghiêm trọng, dẫn đến ứ đọng iốt kéo dài trong máu [3, 4, 8].
Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc điều trị chứa iốt, chẳng hạn như thuốc tim mạch amiodarone, hoặc những người chuẩn bị và vừa mới thực hiện chụp chiếu hình ảnh có tiêm thuốc cản quang chứa iốt cũng không nên ăn rong biển [2, 3, 4]. Sự cộng dồn nồng độ iốt từ chế độ ăn và dược phẩm có thể dễ dàng làm bùng phát các phản ứng sẩn mủ cấp tính trên mặt và cổ [5]. Người có bệnh lý tuyến giáp cũng cần kiểm soát chặt chẽ do bổ sung rong biển làm tăng nồng độ TSH [1].
Hướng dẫn sử dụng rong biển an toàn cho làn da
Rong biển vẫn là một thực phẩm bổ dưỡng nếu được sử dụng đúng cách và kiểm soát liều lượng hợp lý [1]. Trong nghiên cứu can thiệp, việc chỉ tiêu thụ 0,5 g rong biển khô mỗi ngày đã đủ để cung cấp lượng lớn vi chất cho cơ thể [1]. Do đó, người dùng không nên ăn rong biển liên tục mỗi ngày, không nên tiêu thụ những bát canh rong biển nấu quá đậm đặc hoặc ăn kèm các món snack rong biển sấy khô tẩm muối với số lượng lớn trong một lần.
Khi sơ chế rong biển khô dạng thô, nên ngâm rửa kỹ với nước sạch nhiều lần và luộc trần sơ rồi đổ bỏ nước đầu để loại bỏ bớt lượng muối cũng như hàm lượng khoáng chất iốt tự do hòa tan. Nên kết hợp rong biển với nhiều loại rau xanh tươi mát, đậu phụ và uống đủ nước lọc trong ngày nhằm hỗ trợ thận bài tiết lượng iốt dư thừa một cách hiệu quả [3, 5].
Nếu phát hiện da có dấu hiệu nổi sẩn ngứa, mọc nhiều chấm mụn mủ nhỏ ở mặt, ngực hay lưng sau các bữa ăn có rong biển, bước xử trí đầu tiên là dừng ngay lập tức tất cả các món ăn, thực phẩm bổ sung từ rong biển và tảo [1, 3, 5]. Thông thường, khi nguồn nạp iốt bị ngắt bỏ, các tổn thương da dạng sẩn mủ sẽ dần dần thoái lui theo cơ chế thanh thải tự nhiên của cơ thể [1, 3]. Không tự ý nặn bóp hay bôi dung dịch povidone-iodine lên nốt mụn [3]. Nếu mụn mủ lan nhanh, sưng phù hoặc có biểu hiện toàn thân kèm theo, người bệnh cần đến khám chuyên khoa da liễu để được chẩn đoán và điều trị y khoa phù hợp [3, 6].
Rong biển là nguồn dưỡng chất quý nhưng chứa hàm lượng iốt vô cùng dồi dào, có thể kích phát phản ứng mụn viêm bài tiết vô khuẩn qua nang lông chứ không phải do cơ chế "nóng trong" dân gian truyền miệng [1, 5]. Hiểu đúng cơ chế sinh học bài tiết của cơ thể giúp chúng ta lựa chọn khẩu phần dinh dưỡng cân bằng, bảo vệ làn da khỏe mạnh và tránh được các biến chứng viêm da không đáng có [1, 3].
