Thói quen nêm nếm đậm đà khiến nhiều gia đình tiêu thụ lượng natri vượt xa mức khuyến nghị mỗi ngày. Khi biết natri làm tăng huyết áp, không ít người tìm đến các loại muối kali hoặc muối giảm natri để thay thế trong gian bếp [1].
Dù vậy, muối chứa kali không hoàn toàn vô hại cho mọi đối tượng. Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc đang dùng một số nhóm thuốc điều trị tim mạch tuyệt đối không nên tự ý đổi loại gia vị này vì nguy cơ tăng kali máu dẫn đến ngừng tim [2], [3].
Muối chứa kali là gì và cơ chế tác động ra sao?
Muối ăn thông thường chứa 100% natri clorua, yếu tố giữ nước trong lòng mạch và làm tăng áp lực máu lên thành động mạch [4]. Trái lại, muối thay thế thường được pha trộn giữa natri clorua và kali clorua, cắt giảm từ 25% đến 30% hàm lượng natri và bổ sung lượng kali tương ứng [1], [4].
Ăn quá nhiều natri kèm theo lượng kali nạp vào không đủ từ lâu đã được xác định là hai yếu tố nguy cơ dẫn tới tăng huyết áp [1]. Khi sử dụng muối thay thế, người dùng vừa hạ bớt gánh nặng natri, vừa gia tăng lượng kali đưa vào cơ thể qua từng bữa ăn [1].
Cơ chế của kali giúp cơ thể bài tiết bớt natri và hỗ trợ giãn thành mạch, từ đó cải thiện các chỉ số đo áp lực tuần hoàn [4]. Bình thường, một người có chức năng thận khỏe mạnh cần khoảng 2.000 đến 3.500 mg kali mỗi ngày (tương đương 50-90 mEq) để phục vụ các phản ứng tế bào và nhịp đập tim [3].
Tuy nhiên, nồng độ kali trong máu cần giữ ở mức ổn định rất hẹp. Nếu quả thận mất khả năng lọc, lượng khoáng chất này dồn ứ lại trong máu sẽ làm rối loạn dẫn truyền điện thế tại tim, gây loạn nhịp nguy hiểm tính mạng [2], [3].
Nghiên cứu chứng minh hiệu quả giảm huyết áp
Các bằng chứng thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng gần đây ghi nhận muối giảm natri, giàu kali là lựa chọn hiệu quả nhằm cải thiện huyết áp, giảm biến cố tim mạch và tỷ lệ tử vong [1].
Một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng năm 2021 tại 7 ngôi làng ở vùng nông thôn Ấn Độ đã kiểm chứng tác động của loại muối này [4]. Nghiên cứu tuyển chọn 502 người tham gia bị tăng huyết áp (độ tuổi trung bình 61,6 ± 12,0 tuổi; 58,8% là nữ giới) [4].
Họ được chỉ định ngẫu nhiên dùng muối thường (100% natri clorua) hoặc muối thay thế (gồm 70% natri clorua phối trộn cùng 30% kali clorua) và được khuyên thay thế toàn bộ muối ăn tại gia đình [4]. Sau 3 tháng theo dõi với 476 người hoàn thành (chiếm 95%), huyết áp tâm thu trung bình ở nhóm dùng muối kali giảm 4,6 mmHg và huyết áp tâm trương giảm 1,1 mmHg so với nhóm dùng muối thường [4]. Lượng kali bài tiết qua nước tiểu 24 giờ của họ tăng thêm 0,24 g/ngày, chứng minh sự hấp thụ kali từ loại muối mới này [4]. Đa số người tham gia dùng loại muối nghiên cứu này gần như tất cả các ngày trong tuần (trung bình 6,3 ngày) và đánh giá mùi vị tương tự muối ăn truyền thống [4].
Một đánh giá hệ thống và phân tích gộp năm 2022 cũng khẳng định việc thay thế muối ăn thông thường có tác động mạnh mẽ đến việc hạ huyết áp và làm giảm tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng đây là công cụ can thiệp hữu hiệu, đặc biệt tại các quốc gia châu Á có nền tảng di truyền nhạy cảm với muối và thói quen tiêu thụ natri cao [5].
Tuy nhiên, các chuyên gia của phân tích gộp này lưu ý một giới hạn quan trọng: các thử nghiệm lâm sàng được đưa vào phân tích đều loại trừ người có tình trạng suy giảm chức năng thận [5]. Các đối tượng tham gia thử nghiệm thường thiếu các bệnh lý nền đi kèm thường gặp ở đời thực như đái tháo đường, suy thận, hoặc tai biến mạch máu não [5]. Do đó, người bệnh có độ lọc cầu thận sụt giảm có thể đối mặt với nguy cơ tăng kali máu trầm trọng khi tự ý áp dụng chế độ ăn với muối thay thế [5].
Nguy cơ tăng kali máu và những ca bệnh thực tế
Tăng kali máu là tình trạng rối loạn điện giải nghiêm trọng, đòi hỏi phải được phát hiện và xử trí sớm để tránh nguy cơ ngừng tim và loạn nhịp đe dọa mạng sống [3]. Các triệu chứng ban đầu rất mơ hồ và khó nhận diện, bao gồm yếu cơ, mệt mỏi và cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực [3].
Nhiều ca bệnh thực tế đã chứng minh nguy cơ đến từ việc sử dụng các sản phẩm gia vị giàu kali không kiểm soát [2], [3], [6]:
Năm 2025, các bác sĩ ghi nhận trường hợp một cụ ông 88 tuổi mắc bệnh thận mạn tính nhập viện vì viêm tủy xương [2]. Bệnh nhân xuất hiện mức tăng kali máu rõ rệt lên đến 7,5 mEq/L dù không biểu hiện triệu chứng ra bên ngoài [2]. Nguyên nhân do gia đình mang vào bệnh viện một loại muối giàu kali để tăng mùi vị cho khẩu phần ăn mà không biết bệnh nhân từng bị tổn thương thận cấp tính trước đó [2]. Bệnh nhân sau đó phải cấp cứu hồi sức tích cực bằng dung dịch glucose kèm insulin, truyền dịch tĩnh mạch, thuốc lợi tiểu và natri polystyrene sulfonate để đưa kali máu về mức bình thường [2].
Một trường hợp khác được công bố năm 2016 ghi nhận người đàn ông 68 tuổi mắc bệnh cơ tim không do thiếu máu cục bộ, bệnh thận mạn tính giai đoạn 2, đái tháo đường phụ thuộc insulin và tăng huyết áp [3]. Bệnh nhân đã nhập viện đến 3 lần trong vòng một tháng vì tình trạng tăng kali máu tái diễn [3]. Ở đợt đầu tiên, kali huyết thanh của ông đo được là 6,7 mmol/L khi đang dùng thuốc điều trị tim mạch [3]. Các tác giả cảnh báo muối thay thế và thực phẩm bổ sung chứa kali là mối nguy hại thực sự ở bệnh nhân thận mạn nhưng lại thường bị bỏ sót trong khai thác bệnh sử [3].
Đáng chú ý, tăng kali máu nguy hiểm tính mạng vẫn có thể xảy ra ngay cả ở người có chức năng thận bình thường [6]. Một báo cáo năm 2013 mô tả bệnh nhân nữ 72 tuổi có chức năng thận hoàn toàn bình thường, tiền sử đái tháo đường tuýp 2, tăng huyết áp điều trị bằng thuốc ức chế men chuyển (ACE) kết hợp thuốc chẹn beta [6]. Do sử dụng liên tục muối thay thế chứa kali clorua trong thời gian dài, bệnh nhân đã rơi vào tình trạng tăng kali máu đe dọa mạng sống sau một thủ thuật ngoại trú nhỏ [6].
Dù vậy, khi xét trên toàn bộ dân số, một số mô hình toán học ghi nhận lợi ích tim mạch nhìn chung vẫn lớn hơn rủi ro. Một nghiên cứu mô hình năm 2020 tại Trung Quốc cho thấy hầu hết các trường hợp ngộ độc kali chỉ được mô tả trong các báo cáo ca bệnh riêng lẻ khi người bệnh tiêu thụ muối có hàm lượng kali clorua rất cao trên 40% [7]. Nhóm tác giả ước tính ngay cả trên nhóm người suy thận, lợi ích phòng ngừa bệnh tim mạch của muối kali vẫn có thể bù đắp rủi ro nếu hệ thống y tế tăng cường tầm soát và theo dõi nồng độ kali máu [7].
Tương tự, nghiên cứu mô hình hóa năm 2022 tại Ấn Độ ước tính việc thay thế muối trên toàn quốc có thể ngăn chặn 214.000 ca tử vong do huyết áp ở kịch bản thận trọng và lên đến 351.000 ca ở kịch bản lạc quan [8]. Dù có thể dẫn đến khoảng 9.000 đến 22.000 ca tử vong liên quan đến tăng kali máu ở nhóm người suy thận tiến triển, các phân tích độ nhạy vẫn chỉ ra lợi ích ròng tích cực trên bình diện toàn dân [8].
Dẫu lợi ích cộng đồng rất lớn, ở cấp độ từng cá nhân, sự chủ quan khi dùng muối kali vẫn có thể dẫn tới hậu quả chết người [2], [7].
Ai không nên tự ý đổi sang muối chứa kali?
Tự ý chuyển đổi muối ăn khi chưa có hướng dẫn của nhân viên y tế có thể gây rủi ro khôn lường cho các nhóm đối tượng sau:
Người mắc bệnh thận mạn tính, đặc biệt là bệnh thận ở giai đoạn tiến triển hoặc có tình trạng toan hóa ống thận [1], [5]. Khi tốc độ lọc của cầu thận suy giảm, kali không thể đào thải qua nước tiểu mà tích tụ dần trong tuần hoàn [5].
Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc tim mạch giữ kali, bao gồm thuốc ức chế men chuyển (ACE inhibitors), thuốc ức chế thụ thể thụ cảm thể angiotensin (ARB), thuốc chẹn beta hoặc thuốc lợi tiểu giữ kali [1], [3], [6]. Các loại thuốc này can thiệp vào quá trình xử lý bài tiết kali tại thận, làm kali tích tụ nhanh chóng [3], [6].
Bệnh nhân cao tuổi, người có bệnh đái tháo đường kết hợp suy tim [3]. Nhóm này vốn có cơ chế cân bằng điện giải mong manh và dễ rơi vào biến cố tim mạch khi nạp kali đột ngột [3], [6].
Những người đang sử dụng các chế phẩm bổ sung kali dạng viên uống, thực phẩm chức năng hoặc có các chống chỉ định y khoa khác [1].
Một đánh giá về các hướng dẫn quản lý lâm sàng cho thấy, trong số 32 hướng dẫn về tăng huyết áp và 14 hướng dẫn về bệnh thận được khảo sát, các khuyến cáo về muối giàu kali vẫn chưa đầy đủ và chưa đồng nhất [1]. Các chuyên gia khuyến nghị loại muối pha trộn 75% natri clorua và 25% kali clorua chỉ nên chỉ định rộng rãi cho người tăng huyết áp khi họ không mắc bệnh thận tiến triển, không dùng thuốc lợi tiểu giữ kali hoặc chế phẩm bổ sung kali [1].
Hiểu lầm thường gặp về muối kali
Nhiều người lầm tưởng muối kali là sản phẩm hoàn toàn từ thảo dược hay khoáng chất tự nhiên nên có thể ăn thoải mái mà không lo tăng huyết áp. Thực chất, muối này vẫn chứa tới 70% đến 75% natri clorua [1], [4]. Nếu sử dụng gấp đôi hoặc gấp ba liều lượng thông thường vì thấy vị muối nhạt hơn, lượng natri nạp vào cơ thể vẫn ở mức cao.
Một hiểu lầm phổ biến khác là chỉ những người có biểu hiện suy thận nặng mới bị ngộ độc khi ăn muối kali. Trên thực tế, ngay cả người có creatinin huyết thanh ổn định hoặc chức năng thận bình thường nhưng mắc bệnh tiểu đường và dùng thuốc điều hòa huyết áp vẫn có thể bị tăng kali máu nguy hiểm [3], [6].
Ngoài ra, dấu hiệu tăng kali máu thường không xuất hiện rầm rộ mà diễn tiến âm thầm cho tới khi xuất hiện rối loạn nhịp tim hoặc ngừng tim đột ngột [2], [3]. Do đó, việc cảm thấy cơ thể hoàn toàn khỏe mạnh không đồng nghĩa với việc nồng độ kali trong máu đang an toàn [2].
Hướng dẫn áp dụng an toàn trong đời sống
Người trưởng thành khỏe mạnh hoặc người có tăng huyết áp đơn thuần chưa có biến chứng thận muốn cắt giảm natri có thể tìm hiểu các loại muối pha 70-75% natri clorua và 25-30% kali clorua [1], [4].
Trước khi quyết định mua và sử dụng bất kỳ loại gia vị giảm natri nào, người bệnh cần kiểm tra danh sách thuốc đang sử dụng hằng ngày và xét nghiệm chức năng thận (chỉ số eGFR, creatinin) cũng như điện giải đồ máu định kỳ [5], [7].
Khi chế biến thức ăn, không nên tăng lượng muối nêm để bù trừ cho vị mặn giảm bớt. Thay vào đó, hãy tập thói quen cảm nhận hương vị nguyên bản của thực phẩm hoặc kết hợp thêm các loại thảo mộc, gia vị tự nhiên như hạt tiêu, tỏi, gừng để món ăn thêm đậm đà mà không phụ thuộc vào độ mặn.
Đặc biệt, người bệnh đang nằm viện hoặc đang điều trị các bệnh cấp tính cần tuân thủ nghiêm ngặt chế độ dinh dưỡng do bệnh viện cung cấp, tuyệt đối không tự mang thêm muối hay gia vị chức năng bên ngoài vào dùng [2].
Kết luận
Muối thay thế giàu kali là giải pháp dinh dưỡng tiến bộ giúp cải thiện huyết áp và phòng ngừa các biến cố tim mạch cho cộng đồng [1], [5]. Tuy nhiên, loại muối này chỉ an toàn khi dùng cho đúng người, đúng cách và không thể áp dụng tùy tiện cho bệnh nhân suy thận hay người đang uống thuốc giữ kali [1], [3]. Để bảo vệ sức khỏe tim mạch một cách an toàn nhất, người dân cần trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị trước khi thực hiện bất kỳ thay đổi nào liên quan đến các loại muối ăn hằng ngày [1], [5].
