Muối hồng Himalaya có thay thế được muối i-ốt không?

Nhiều gia đình hiện nay có xu hướng thay thế toàn bộ muối ăn thông thường bằng muối hồng Himalaya vì tin rằng đây là loại gia vị nguyên bản, giàu khoáng chất tự nhiên và tốt cho sức khỏe hơn. Sự xuất hiện của loại muối màu hồng bắt mắt này trong các gian bếp hiện đại dần biến nó thành lựa chọn ưu tiên cho bữa ăn hàng ngày. Tuy nhiên, liệu loại đá muối khai thác từ mỏ tự nhiên này có thể thay thế hoàn toàn muối bổ sung i-ốt công nghiệp để phòng chống thiếu hụt vi chất hay không?

Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng khoa học là không. Muối hồng Himalaya không thể thay thế muối tăng cường i-ốt công nghiệp, bởi hàm lượng i-ốt tự nhiên trong đá muối cực kỳ thấp và không đáp ứng đủ nhu cầu sinh lý của cơ thể ^[1]. Việc loại bỏ hoàn toàn muối i-ốt để chuyển sang dùng muối hồng có thể khiến bạn và gia đình đối mặt với nguy cơ thiếu hụt i-ốt nghiêm trọng mà không hề hay biết ^[1].

Bản chất vi khoáng của muối hồng Himalaya dưới góc nhìn phân tích

Muối hồng Himalaya thực chất là một loại đá muối tự nhiên được khai thác từ các tầng địa chất cổ đại. Màu sắc đặc trưng từ hồng nhạt đến đỏ cam của loại muối này được hình thành bởi sự hiện diện của các khoáng chất vi lượng nằm xen kẽ trong mạng tinh thể natri clorua ^[2].

Theo một nghiên cứu công bố năm 2020 phân tích thành phần khoáng chất của muối hồng tại Australia, loại muối này chứa hàm lượng đáng kể các nguyên tố vi lượng bao gồm sắt, nhôm, silic, kali, titan và magie cao hơn hẳn so với một số loại muối có nguồn gốc từ Brazil ^[2]. Nghiên cứu cũng xác nhận rằng các mẫu muối có nguồn gốc trực tiếp từ dãy Himalaya ghi nhận lượng sắt, nhôm, silic, coban, bari và kali vượt trội hơn so với mẫu từ các khu vực khác, đồng thời màu hồng càng đậm thì nồng độ các khoáng chất này càng cao ^[2].

Tuy nhiên, sự có mặt của các khoáng chất trên không đồng nghĩa với việc muối hồng là nguồn cung cấp i-ốt tốt. Trắc nghiệm thành phần nguyên tố chỉ ra rằng khoáng chất chủ đạo tạo nên sự khác biệt của muối hồng là sắt, magie, canxi và các oxide kim loại, trong khi hàm lượng vi lượng i-ốt cần thiết cho hoạt động của tuyến giáp lại gần như vắng bóng [1, 2].

Muối i-ốt công nghiệp: Giải pháp phòng ngừa thiếu hụt vi chất đã được chứng minh

Khác với muối thô hoặc đá muối tự nhiên, muối i-ốt công nghiệp là muối tinh luyện hoặc muối biển đã được bổ sung i-ốt theo quy chuẩn y tế nghiêm ngặt để giải quyết các rối loạn do thiếu hụt vi chất trong cộng đồng.

Tại nhiều quốc gia, các chính sách tăng cường i-ốt toàn diện đã được triển khai qua nhiều thập kỷ nhằm bảo vệ sức khỏe người dân. Chẳng hạn, một nghiên cứu tại Chiết Giang (Trung Quốc) công bố năm 2005 đo lường nồng độ i-ốt trong muối ăn, mẫu nước và đất đã chỉ ra nồng độ i-ốt trung bình trong muối tăng cường đạt 27,9 ± 4,33 mg/kg trên 108 mẫu thử nghiệm, phù hợp với chính sách bổ sung i-ốt quốc gia ^[3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận nồng độ i-ốt tự nhiên trong đất chỉ dao động từ 0,11 đến 2,93 mg/kg và trong nguồn nước dao động 0,6 đến 84,8 microg/L, cho thấy môi trường tự nhiên ven biển cũng không cung cấp đủ i-ốt nếu không có muối tăng cường ^[3].

Tương tự, các đánh giá trước đây ở Nam Tư vào năm 1991 trên 57 mẫu muối ăn cho thấy nồng độ i-ốt dao động từ 1,8 đến 12,2 mg/kg, với các mỏ muối lớn như Tuzla hay Pag đạt chuẩn quy định, chứng minh vai trò then chốt của muối công nghiệp trong việc cung cấp i-ốt ổn định cho người tiêu dùng ^[4]. Khi sử dụng muối tăng cường, người dùng nhận được một lượng i-ốt có định lượng rõ ràng, điều mà muối hồng tự nhiên không thể mang lại [3, 5].

Các nghiên cứu khoa học nói gì về muối hồng và muối chứa i-ốt?

Để có cái nhìn khách quan, giới khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu đánh giá thực tế về hàm lượng các chất cũng như nhận thức của cộng đồng đối với các loại muối này.

Nghiên cứu công bố năm 2021 khảo sát đa trung tâm tại 6 quốc gia ở cả châu Âu và châu Á về kiến thức của sinh viên đại học cho thấy hiểu lầm về muối hồng diễn ra rất phổ biến ^[1]. Khảo sát chỉ ra chỉ có một tỷ lệ rất nhỏ người tham gia nhận biết đúng rằng muối Himalaya là nguồn cung cấp i-ốt kém hơn muối i-ốt thông thường: chỉ 31,9% sinh viên tại Đức, 8,4% tại Hy Lạp, 1,9% tại Ba Lan, 9,3% tại Slovenia và 9,2% tại Đài Loan nắm được thông tin này ^[1]. Đáng chú ý, 23,7% tổng số người tham gia khảo sát hoàn toàn không thể nhận diện được bất kỳ thực phẩm nào là nguồn cung cấp i-ốt tốt trong chế độ ăn ^[1].

Về mặt hóa học thực nghiệm, nghiên cứu năm 2020 tại Australia trên các mẫu muối hồng thương mại cho thấy thành phần dinh dưỡng thay đổi rất lớn tùy thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng và chất lượng tầng đá nơi khai thác ^[2]. Dù muối hồng giàu sắt, magie và kali, nghiên cứu cũng ghi nhận sự hiện diện của các kim loại nặng độc hại với nồng độ biến thiên tùy mẫu, cảnh báo nguy cơ tiềm ẩn cho sức khỏe nếu lạm dụng ^[2].

Một nghiên cứu khác vào năm 2020 ứng dụng kính hiển vi điện tử quét FE-SEM, nhiễu xạ tia X (XRD) và quang phổ hấp thụ nguyên tử (AAS) để so sánh các loại đá muối Himalaya, bao gồm muối đen và muối hồng ^[5]. Kết quả khẳng định dù đá muối có hoạt tính chống oxy hóa in-vitro và chứa canxi, sắt, magie, cấu trúc khoáng chất tự nhiên này không được tối ưu để cung cấp i-ốt cho nhu cầu phòng bệnh bướu cổ và suy giáp ^[5].

Bên cạnh đó, việc cung cấp i-ốt từ muối ăn cần đạt ngưỡng tối thiểu mới đem lại hiệu quả bảo vệ. Nghiên cứu năm 2012 tại Bangladesh trên phụ nữ mang thai (1.376 người ở giai đoạn đầu thai kỳ và 1.114 người ở giai đoạn cuối thai kỳ) cho thấy hơn 75% mẫu muối hộ gia đình chứa dưới 15 ppm i-ốt, dẫn tới khoảng 80% phụ nữ bị thiếu hụt i-ốt niệu (<150 microg/L) ^[6]. Nồng độ i-ốt niệu chỉ đạt ngưỡng an toàn 150 microg/L khi lượng i-ốt trong muối ăn đạt ít nhất 32 ppm ở đầu thai kỳ và 51 ppm ở cuối thai kỳ ^[6]. Dữ liệu này chứng minh hàm lượng i-ốt vi lượng tự nhiên ở mức siêu thấp trong các loại muối chưa qua bổ sung như muối hồng hoàn toàn không đủ để duy trì nồng độ bảo vệ cơ thể [4, 8].

Nguy cơ tiềm ẩn và những hiểu lầm phổ biến khi dùng muối hồng

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "muối hồng tự nhiên chứa hơn 84 khoáng chất nên tốt hơn muối ăn thông thường". Sự thật là dù chứa nhiều khoáng chất vi lượng hơn muối tinh luyện, tỷ lệ của chúng chiếm rất nhỏ, không đủ để tạo ra sự khác biệt lớn về mặt dinh dưỡng hàng ngày [1, 2].

Thêm vào đó, việc tin rằng muối hồng dồi dào i-ốt là hoàn toàn sai lệch ^[1]. Thậm chí, ngay cả muối biển tự nhiên nếu không được tăng cường công nghiệp cũng có hàm lượng i-ốt biến động mạnh và thường không đủ để bảo vệ cơ thể khỏi rối loạn thiếu i-ốt [6, 7]. Nghiên cứu năm 2002 tại Mangalore thu thập 100 mẫu muối cho thấy chỉ 39 mẫu đạt chuẩn i-ốt từ 15 ppm trở lên, và tại những nơi người dân dùng muối không được tăng cường đúng chuẩn, tỷ lệ mắc bệnh bướu cổ lưu hành vẫn ở mức cao ^[7].

Nguy cơ đáng lo ngại khác khi sử dụng muối hồng kéo dài là lượng kim loại nặng không kiểm soát. Nghiên cứu năm 2020 tại Australia cảnh báo các mẫu muối hồng chứa mức độ kim loại nặng khác nhau tùy xuất xứ địa chất, có thể góp phần gây ra các tác động bất lợi cho sức khỏe người sử dụng ^[2]. Ngoài ra, dù một số cá nhân có độ nhạy cảm muối nghịch đảo cần nồng độ natri cao hơn để ổn định huyết áp (lên tới 10 g muối mỗi ngày), sự tồn tại của các kim loại nặng trong muối hồng vẫn là một nguy cơ độc hại đối với nhóm đối tượng này ^[2].

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Việc sử dụng muối hồng thay thế muối i-ốt đặc biệt nguy hiểm đối với các nhóm đối tượng có nhu cầu vi chất cao hoặc nhạy cảm với sự thiếu hụt dinh dưỡng:

• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Đây là nhóm đối tượng có nhu cầu i-ốt tăng vọt để đảm bảo sự phát triển não bộ và hệ thần kinh của thai nhi ^[6]. Khảo sát đa quốc gia năm 2021 cho thấy chỉ có 24,2% người tham gia nhận biết phụ nữ mang thai và 15,1% nhận biết phụ nữ cho con bú là nhóm có nguy cơ cao thiếu hụt i-ốt ^[1]. Dùng muối hồng thiếu hụt i-ốt trong giai đoạn này có thể dẫn tới suy giảm chỉ số i-ốt niệu nghiêm trọng, gây ảnh hưởng xấu tới thai kỳ ^[6].
• Trẻ em đang trong giai đoạn phát triển: Thiếu hụt i-ốt trong chế độ ăn hàng ngày ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng tuyến giáp và sự phát triển trí tuệ lâu dài.
• Người ăn thuần chay (vegan): Khảo sát cho thấy chỉ 20,3% người được hỏi nhận biết người ăn chay là đối tượng nguy cơ thiếu i-ốt ^[1]. Do không tiêu thụ hải sản hoặc sữa, muối bổ sung i-ốt gần như là nguồn cung cấp i-ốt duy nhất trong chế độ ăn của họ.
• Người chuẩn bị điều trị i-ốt phóng xạ: Cần lưu ý một ngoại lệ là bệnh nhân ung thư tuyến giáp chuẩn bị xạ trị cần tuân thủ chế độ ăn kiêng i-ốt nghiêm ngặt theo hướng dẫn y tế, lúc này các loại muối chứa hàm lượng i-ốt cực thấp mới được ưu tiên lựa chọn ^[8].

Người có bệnh lý nền về tim mạch, huyết áp hoặc thận nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi thay đổi các loại muối ăn trong gia đình.

Hướng dẫn áp dụng thực tế trong gian bếp

Để vừa thưởng thức hương vị ẩm thực vừa bảo vệ sức khỏe tuyến giáp cho cả gia đình, bạn có thể áp dụng các nguyên tắc sau:

• Duy trì muối i-ốt làm nguồn muối nấu ăn chính: Sử dụng muối bổ sung i-ốt công nghiệp có nhãn mác rõ ràng cho các món canh, kho, luộc hàng ngày để đảm bảo nạp đủ vi chất phòng bệnh bướu cổ và rối loạn chuyển hóa ^[7].
• Sử dụng muối hồng đúng mục đích ẩm thực: Bạn hoàn toàn có thể dùng muối hồng Himalaya như một gia vị tạo điểm nhấn trang trí, rắc lên bề mặt món nướng, bít tết hoặc salad sau khi chế biến để tận dụng kết cấu giòn và hương vị khoáng chất nhẹ ^[2]. Không nên dùng muối hồng làm nguồn muối duy nhất trong nhà.
• Bảo quản muối đúng cách: Hoạt chất i-ốt trong muối bổ sung có thể bị suy giảm dưới tác động của nhiệt độ cao, độ ẩm và ánh sáng ^[7]. Do đó, hãy đựng muối i-ốt trong lọ kín, để nơi khô ráo, thoáng mát và tránh nêm nếm muối trực tiếp vào nồi khi đang sôi sùng sục trên lửa lớn trong thời gian dài.
• Đa dạng hóa chế độ ăn: Kết hợp muối i-ốt với các thực phẩm tự nhiên giàu vi chất để xây dựng một chế độ dinh dưỡng cân bằng, đáp ứng đầy đủ nhu cầu sinh học của cơ thể.

Lời khuyên cân bằng cho người tiêu dùng

Muối hồng Himalaya có thể là một loại gia vị thú vị giúp bàn ăn thêm màu sắc và đa dạng trải nghiệm ẩm thực, nhưng không thể thay thế cho vai trò bảo vệ sức khỏe cộng đồng của muối i-ốt công nghiệp ^[1]. Để phòng ngừa thiếu hụt vi chất và đảm bảo chức năng tuyến giáp bình thường, muối tăng cường i-ốt vẫn là lựa chọn nền tảng không thể thiếu trong mỗi bữa ăn [5, 8]. Việc hiểu đúng giá trị dinh dưỡng của từng loại muối sẽ giúp bạn đưa ra lựa chọn khoa học, an toàn và tối ưu nhất cho sức khỏe của cả gia đình.