Nhiều quảng cáo mỹ phẩm hiện nay gắn mác nọc ong như một giải pháp "thay thế botox tự nhiên". Không ít người tiêu dùng kỳ vọng việc bôi các loại kem hay huyết thanh này sẽ nhanh chóng xóa mờ vết chân chim mà không cần tiêm chích.

Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng cho thấy mỹ phẩm chứa nọc ong không thể thay thế botox. Dù thành phần này có mang lại một số chuyển biến tích cực trong việc hỗ trợ cải thiện nếp nhăn và kháng viêm, cơ chế tác động và hiệu quả của nó hoàn toàn khác biệt so với kỹ thuật tiêm thẩm mỹ chuyên sâu.

Cơ chế sinh học và bản chất thực tế của nọc ong

Nọc ong thu từ ong mật (Apis mellifera) chứa hỗn hợp phức tạp gồm nhiều peptide như melittin, apamin, adolapin, peptide làm vỡ hạt tế bào mast (MCD peptide) cùng các enzyme như phospholipase A2 (PLA2) và hyaluronidase [5, 7]. Hợp chất này cũng mang các amin sinh học bao gồm histamine, dopamine và norepinephrine [5, 7]. Nhờ thành phần đa dạng, nọc ong thể hiện hoạt tính kháng khuẩn, chống viêm, kháng virus và hỗ trợ điều hòa phản ứng da [3, 5].

Hiện tượng lão hóa da đến từ cả yếu tố nội sinh lẫn ngoại sinh, dẫn đến suy giảm tổng hợp collagen, tăng sinh enzyme phân hủy collagen và làm mỏng biểu bì [1]. Trong mỹ phẩm, các chiết xuất từ nọc ong được nghiên cứu nhằm hỗ trợ bảo vệ tế bào sợi trước tia bức xạ hoặc kích thích tái tạo lớp sừng [4, 7]. Khác với botox can thiệp trực tiếp vào dẫn truyền thần kinh để làm bất hoạt khối cơ co rút dưới da, nọc ong dạng bôi chỉ tương tác ở mức độ biểu mô và các lớp tế bào nông ngoài cùng [4, 8].

Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng nói gì?

Hiệu quả giảm nhăn của nọc ong ở người đã được ghi nhận trong nghiên cứu công bố năm 2015 [1]. Nhóm tác giả đã đánh giá tác động của huyết thanh nọc ong trên các dấu hiệu lão hóa da mặt [1]. Kết quả thử nghiệm chỉ ra rằng tinh chất nọc ong giúp cải thiện nếp nhăn thông qua việc làm giảm tổng diện tích nếp nhăn, giảm tổng số lượng nếp nhăn và giảm độ sâu trung bình của rãnh nhăn [1].

Năm 2022, một nghiên cứu phát triển công thức kem dưỡng chứa 0,1% nọc ong kết hợp cùng 0,3% chiết xuất keo ong, 0,45% mật ong và 1,0% sữa ong chúa [2]. Công thức này đạt dung lượng chống oxy hóa ở mức 85,45% và tỷ lệ tế bào sống trên 70%, cho thấy không gây độc tế bào [2]. Đánh giá từ hội đồng người tham gia ghi nhận sản phẩm giúp làm mịn da, hỗ trợ cấp ẩm, làm đều màu, cải thiện độ đàn hồi và giảm độ rõ của nếp nhăn [2]. Dù vậy, nghiên cứu này chỉ mang tính chất thử nghiệm tiền lâm sàng trên một mẫu công thức mẫu và đòi hỏi thêm nhiều kiểm chứng trên nhiều loại da khác nhau [2].

Bên cạnh lĩnh vực lão hóa, tác dụng kháng viêm của nọc ong được ghi nhận qua thử nghiệm lâm sàng năm 2016 trên 136 bệnh nhân viêm da cơ địa [3]. Nghiên cứu đối chứng mù đôi, đa trung tâm này áp dụng kem làm mềm chứa nọc ong, ghi nhận điểm số EASI và tình trạng ngứa ngáy thuyên giảm rõ rệt [3]. Nọc ong ngăn ngừa sản sinh cytokine gây viêm, bảo vệ tế bào sừng khỏi tổn thương do cào gãi và không ghi nhận chênh lệch về tỷ lệ phản ứng phụ so với nhóm chứng [3].

Lợi ích kháng khuẩn và hỗ trợ phục hồi da mụn

Ngoài việc hỗ trợ nếp nhăn, nọc ong được chứng minh có đặc tính kháng vi sinh vật mạnh mẽ nhờ thành phần melittin [4]. Melittin là peptide có khả năng phá hủy thành tế bào vi khuẩn [4]. Nọc ong tinh chế ở nồng độ 0,5 mg có thể làm giảm số lượng vi khuẩn Cutibacterium acnes (tác nhân chính gây viêm trong mụn trứng cá) [4].

Thử nghiệm trên mô động vật tiêm C. acnes cho thấy bôi nọc ong ngoài da giúp hạn chế tế bào viêm, giảm lượng yếu tố hoại tử khối u (TNF)-alpha, interleukin IL-1beta và ức chế các thụ thể TLR2, CD14 [4]. Hoạt chất này cũng thể hiện tác dụng ức chế các chủng tụ cầu như Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis và vi nấm bề mặt [3, 8]. Nhờ đó, nọc ong thường xuất hiện trong các sản phẩm chăm sóc da thương tổn hoặc hỗ trợ kiểm soát mụn trứng cá [3, 4].

Hiểu lầm về khả năng "thay thế botox"

Việc so sánh mỹ phẩm nọc ong với botox là cách nói phóng đại của tiếp thị quảng cáo. Botox là thủ thuật tiêm vi điểm hoạt chất vào cơ để ức chế co cơ tạm thời, giải quyết các nếp nhăn động sâu một cách nhanh chóng. Ngược lại, nọc ong bôi ngoài da chỉ hoạt động như một chất dưỡng chống lão hóa, giảm độ sâu rãnh nhăn bề mặt theo thời gian và cải thiện độ ẩm [1, 2].

Chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học nào chứng minh bôi nọc ong ngoài da tạo ra tác động liệt cơ tương đương như thủ thuật tiêm botox. Nọc ong không làm phẳng các nếp gấp cơ học tức thì. Hiệu quả cải thiện da mặt của huyết thanh nọc ong cần thời gian chăm sóc nhất định và chỉ giới hạn ở mức độ ngoài da [1].

Nguy cơ dị ứng và những ai cần thận trọng

Dù nọc ong có tiềm năng ứng dụng cao, tính an toàn của hoạt chất này luôn là mối lưu tâm lớn [5]. Các phản ứng miễn dịch với nọc ong có thể bùng phát thành dị ứng quá mẫn toàn thân, thậm chí dẫn đến sốc phản vệ gây nguy hiểm tính mạng [4, 7]. Thành phần phospholipase A2 (PLA2) trong nọc ong được xác định là nguyên nhân chính gây ra các phản ứng phụ bất lợi này [6]. Hiện nay các nhà khoa học đang nghiên cứu phương pháp siêu lọc nhằm loại bỏ PLA2 mà vẫn giữ được khả năng ức chế enzyme thoái hóa mô (elastase, MMP-9) [6].

Thử nghiệm năm 2017 trên lợn sương đực giống Hartley dùng gel nọc ong và chiếu tia cực tím UVA (15 J/cm2) không phát hiện độc tính quang học hay hiện tượng nhạy cảm ánh sáng [7]. Nghiên cứu trên động vật khác cũng ghi nhận việc bôi nọc ong không gây kích ứng da thỏ hay dị ứng ở chuột [4, 8]. Dù vậy, đối với con người, những đối tượng có cơ địa dị ứng nghiêm trọng, người từng có tiền sử dị ứng vết ong đốt tuyệt đối không được tự ý sử dụng mỹ phẩm chứa nọc ong [2, 4].

Cách dùng an toàn trong quy trình chăm sóc da

Để dùng mỹ phẩm chứa nọc ong một cách an toàn, người dùng cần kiểm tra phản ứng của cơ thể trước khi thoa lên mặt [2]. Nên bôi thử một lượng nhỏ sản phẩm lên vùng da dưới quai hàm hoặc cổ tay và theo dõi phản ứng trong vòng 24 đến 72 giờ [7]. Nếu xuất hiện mẩn đỏ, ngứa ngáy hoặc phù nề, cần làm sạch ngay lập tức và ngưng sử dụng [7].

Chỉ nên chọn các sản phẩm từ nhà sản xuất uy tín có nồng độ kiểm định rõ ràng, ví dụ công thức kem chứa khoảng 0,1% nọc ong đã được nghiên cứu về độ ổn định [2]. Không tự ý pha chế nọc ong thô hoặc sử dụng các liệu pháp dân gian chưa qua xử lý tinh chế [4, 7]. Khi đang có vết thương hở sâu hoặc bệnh lý da liễu cấp tính, người tiêu dùng cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa da liễu trước khi bổ sung thành phần này vào chu trình dưỡng da thường ngày.

Nhìn chung, nọc ong là một thành phần tự nhiên có tiềm năng hỗ trợ cải thiện nếp nhăn và kháng viêm bề mặt da [1, 3]. Dù vậy, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất khoa học, không kỳ vọng khả năng xóa nhăn thần tốc như botox để tránh thất vọng và hạn chế rủi ro dị ứng [2, 4].