Nhiều người thường có thói quen đợi uống hết viên thuốc kháng sinh cuối cùng mới bắt đầu tìm mua men vi sinh để bồi bổ đường ruột. Thậm chí, không ít người băn khoăn liệu nên uống bổ sung men vi sinh kéo dài trong bao lâu sau khi đợt điều trị kết thúc để hệ tiêu hóa hoàn toàn ổn định. Tình trạng rối loạn tiêu hóa, đặc biệt là tiêu chảy, là phản ứng phụ rất phổ biến khiến nhiều người lo lắng sau mỗi đợt dùng kháng sinh [1], [2].

Trên thực tế, bằng chứng y khoa hiện đại chỉ ra rằng việc can thiệp men vi sinh nên bắt đầu càng sớm càng tốt ngay trong đợt dùng kháng sinh thay vì đợi đến lúc kết thúc hoàn toàn [3]. Sau khi dừng thuốc kháng sinh, các thử nghiệm lâm sàng thường duy trì uống men vi sinh thêm từ 5 đến 7 ngày, thậm chí tới 3 tuần, tùy thuộc vào chủng lợi khuẩn và phác đồ can thiệp [4], [5], [2].

Cơ chế khiến kháng sinh làm đảo lộn đường ruột

Khi đi vào cơ thể, kháng sinh không chỉ tiêu diệt các vi khuẩn gây bệnh mà còn vô tình quét sạch các vi sinh vật có lợi sống cộng sinh trong ruột. Sự thay đổi về tính cân bằng và mức độ đa dạng của quần thể vi sinh vật bình thường trong ruột là hai yếu tố then chốt dẫn tới bệnh sinh của tiêu chảy liên quan kháng sinh [2]. Tiêu chảy liên quan kháng sinh được định nghĩa là tình trạng đi ngoài phân lỏng xuất hiện từ khi bắt đầu dùng thuốc cho tới 6 đến 8 tuần sau khi đã ngừng kháng sinh [3].

Hiện tượng này có thể ảnh hưởng tiêu cực tới quá trình tuân thủ đơn thuốc của người bệnh và dẫn tới việc lạm dụng kháng sinh thế hệ hai không cần thiết [3]. Tỷ lệ mắc tiêu chảy do dùng kháng sinh ở người lớn dao động từ 5% đến 39% [3]. Một báo cáo khác ghi nhận tình trạng này xảy ra ở 5% đến 35% bệnh nhân điều trị kháng sinh, đặc biệt là người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền đi kèm [6].

Bằng chứng tổng hợp: Uống men vi sinh càng sớm càng tốt

Một phân tích tổng hợp lớn công bố năm 2020 trên 36 nghiên cứu với 9.312 người tham gia đã đánh giá hiệu quả phòng ngừa tiêu chảy liên quan kháng sinh ở người lớn [3]. Kết quả cho thấy nhóm sử dụng men vi sinh giảm được 38% nguy cơ mắc tiêu chảy liên quan kháng sinh so với nhóm dùng giả dược [3]. Tác dụng bảo vệ của men vi sinh vẫn giữ được ý nghĩa thống kê khi phân tích dưới nhóm theo lý do dùng kháng sinh, thời gian sử dụng, liều dùng probiotic và khoảng thời gian từ lúc bắt đầu kháng sinh đến lúc dùng men vi sinh [3].

Phân tích kết luận rằng việc bổ sung men vi sinh càng sớm càng tốt trong quá trình điều trị kháng sinh mang lại hiệu quả tích cực và an toàn [3]. Điều này bác bỏ quan niệm phổ biến rằng phải đợi ngừng hẳn kháng sinh mới được phép đụng tới men vi sinh.

Ở trẻ em, một tổng quan hệ thống năm 2015 cũng chỉ ra rằng việc bổ sung men vi sinh giúp giảm 50% nguy cơ mắc tiêu chảy liên quan đến kháng sinh [7]. Ngoài ra, men vi sinh giúp rút ngắn thời gian tiêu chảy cấp khoảng 1 ngày, giảm 59% nguy cơ tiêu chảy kéo dài trên 4 ngày và rút ngắn thời gian nằm viện 24 giờ ở trẻ nhỏ [7].

Các thử nghiệm lâm sàng: Nên duy trì bao lâu sau đợt thuốc?

Để trả lời câu hỏi cần uống bao lâu sau khi hết đợt kháng sinh, các thử nghiệm lâm sàng cụ thể cung cấp những mốc thời gian rõ ràng:

Nghiên cứu đa trung tâm, mù đôi có đối chứng giả dược năm 2010 thực hiện trên bệnh nhân trưởng thành dùng kháng sinh từ 3 đến 14 ngày tại Canada [2]. Tổng cộng 437 bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng men vi sinh BIO-K+ (216 người) hoặc giả dược (221 người) [2]. Men vi sinh được cho uống trong vòng 24 giờ kể từ khi bắt đầu dùng kháng sinh cho đến 5 ngày sau khi kết thúc đợt kháng sinh, sau đó bệnh nhân được theo dõi thêm 21 ngày [2]. Kết quả, số ngày bị tiêu chảy trung bình ở nhóm dùng men vi sinh là 0,67 ngày, thấp hơn đáng kể so với mức 1,19 ngày ở nhóm giả dược [2]. Hồi quy tuyến tính đa biến cho thấy men vi sinh giúp giảm 51,5% thời gian bị tiêu chảy, chứng minh việc duy trì men vi sinh 5 ngày sau khi hết thuốc mang lại hiệu quả rõ rệt [2].

Một nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược khác năm 2014 đánh giá trên 343 bệnh nhân dùng kháng sinh trong 7 ngày [5]. Bệnh nhân được can thiệp bằng chủng Bifidobacterium animalis subsp. lactis BB-12 kết hợp LA-5 trong tổng thời gian 14 ngày (tức kéo dài thêm 7 ngày sau khi ngừng đợt kháng sinh) [5]. Kết quả sau 14 ngày can thiệp cho thấy tỷ lệ mắc tiêu chảy ở nhóm dùng men vi sinh giảm xuống còn 10,8% so với 15,56% ở nhóm giả dược [5]. Thời gian kéo dài tiêu chảy ở nhóm men vi sinh chỉ là 2,32 ngày so với 4,58 ngày ở nhóm giả dược, và tỷ lệ mắc tiêu chảy nặng cũng giảm mạnh từ 96% ở nhóm giả dược xuống còn 31,6% ở nhóm dùng men vi sinh [5].

Một thử nghiệm năm 2007 trên 42 bệnh nhân nội trú từ 18 tuổi trở lên bắt đầu cho dùng men vi sinh trong vòng 24 giờ kể từ khi bắt đầu kháng sinh và kéo dài liên tục trong 3 tuần sau đó [4]. Tuy nhiên, nghiên cứu này ghi nhận tiêu chảy xảy ra ở 4 bệnh nhân (1 ca ở nhóm giả dược và 3 ca ở nhóm probiotic) [4]. Thử nghiệm kết luận men vi sinh dự phòng không cho thấy hiệu quả bảo vệ đáng kể ở nhóm bệnh nhân này, nguyên nhân chính do các vi khuẩn probiotic phân lập được rất nhạy cảm với các loại kháng sinh mà bệnh nhân đang điều trị [4].

Thách thức về chủng vi khuẩn và giới hạn bằng chứng

Không phải mọi loại men vi sinh đều mang lại tác dụng như nhau. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi ngẫu nhiên năm 2012 điều trị cho 70 bệnh nhân nội trú bị tiêu chảy trong hoặc sau 7 ngày ngừng thuốc kháng sinh [1]. Bệnh nhân được chia thành nhóm dùng Lactobacillus casei phối hợp Bifidobacterium breve (35 người) hoặc giả dược (35 người) với tần suất 3 lần mỗi ngày [1]. Kết quả cho thấy thời gian tiêu chảy trung bình giữa hai nhóm không có sự khác biệt đáng kể (4,87 ngày ở nhóm probiotic so với 4,52 ngày ở nhóm giả dược) [1]. Tỷ lệ bệnh nhân chưa khỏi tiêu chảy là 11,4% ở nhóm probiotic và 28,6% ở nhóm giả dược (p=0,13), và cả hai nhóm đều ghi nhận 7 ca gặp triệu chứng đầy hơi, đau quặn bụng hoặc nôn [1]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng hai chủng vi khuẩn này ở liều lượng thử nghiệm chưa đem lại hiệu quả điều trị tiêu chảy do kháng sinh [1].

Bên cạnh đó, hiệu quả của men vi sinh phụ thuộc rất lớn vào từng chủng cụ thể [7]. Các chủng như Lactobacillus rhamnosus GG (Lactobacillus GG) hoặc nấm men Saccharomyces boulardii đã chứng minh được hiệu quả trong việc phòng ngừa tiêu chảy liên quan kháng sinh [6], [7]. Trong một nghiên cứu mở ngẫu nhiên năm 2024 tại Ý trên 113 bệnh nhân nội trú dùng kháng sinh, việc bổ sung 1,4 g hỗn hợp Limosilactobacillus reuteri LMG P-27481 và Lacticaseibacillus rhamnosus GG ATCC 53103 hai lần mỗi ngày kết hợp với kháng sinh giúp giảm tỷ lệ tiêu chảy xuống còn 11% so với 28% ở nhóm chỉ dùng kháng sinh đơn thuần [6].

Tại châu Á, đồng thuận chuyên gia năm 2020 ghi nhận chủng vi khuẩn tạo bào tử Bacillus clausii có thể được cân nhắc để phòng ngừa tiêu chảy liên quan kháng sinh ở trẻ em [8]. Lợi thế của các chủng tạo bào tử là khả năng chống chịu tốt hơn trước các áp lực môi trường trong quá trình bảo quản [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng men vi sinh

Sai lầm phổ biến nhất là đợi khi kết thúc toàn bộ liệu trình kháng sinh mới uống men vi sinh. Kháng sinh làm tổn thương hệ vi sinh ngay từ những liều đầu tiên, và tiêu chảy có thể bùng phát rất sớm [4], [3]. Các phân tích lớn đều khuyến nghị nên bổ sung men vi sinh song hành càng sớm càng tốt cùng đợt kháng sinh [3].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm men vi sinh nào cũng giống nhau. Khả năng kháng lại kháng sinh và hiệu quả đường ruột thay đổi tùy theo từng chủng [4], [7]. Thậm chí một số sản phẩm trên thị trường bị phát hiện không đáp ứng đúng hàm lượng hoặc chủng loại vi sinh vật sống như công bố trên nhãn [8]. Vì men vi sinh là các vi sinh vật sống, số lượng tế bào có thể sụt giảm dần trong thời gian lưu hành trên kệ hàng [8].

Ai nên thận trọng khi dùng men vi sinh?

Men vi sinh nhìn chung an toàn, với các phân tích tổng hợp không ghi nhận sự gia tăng có ý nghĩa thống kê về các biến cố bất lợi so với giả dược [3]. Dẫu vậy, các nhóm đối tượng đặc biệt không nên tự ý sử dụng.

Các báo cáo y khoa ghi nhận những trường hợp nhiễm trùng xâm lấn hiếm gặp khi dùng men vi sinh ở trẻ em bị suy giảm miễn dịch hoặc những bệnh nhân có đặt ống thông tĩnh mạch trung tâm [7]. Bệnh nhân cao tuổi nằm viện mắc nhiều bệnh lý phối hợp hoặc những người đang trong tình trạng suy kiệt nặng cần được bác sĩ đánh giá kỹ lưỡng trước khi chỉ định bất kỳ chế phẩm bổ sung nào [4], [6].

Hướng dẫn sử dụng thực tế: Thời điểm và thời gian dùng

Để đạt hiệu quả phòng ngừa tiêu chảy tốt nhất khi phải dùng kháng sinh, người bệnh có thể áp dụng lộ trình dựa trên các bằng chứng khoa học:

  • Thời điểm bắt đầu: Bắt đầu dùng men vi sinh càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất là trong vòng 24 giờ kể từ cữ kháng sinh đầu tiên [4], [3], [2].
  • Thời gian duy trì sau đợt thuốc: Sau khi uống xong viên kháng sinh cuối cùng, nên tiếp tục bổ sung men vi sinh thêm ít nhất từ 5 ngày đến 7 ngày [5], [2]. Trong một số phác đồ hoặc trường hợp nhạy cảm, việc kéo dài tới 2 đến 3 tuần có thể được cân nhắc tùy theo tư vấn chuyên môn [4].
  • Cách uống trong ngày: Do vi khuẩn trong men vi sinh có thể bị kháng sinh tiêu diệt nếu gặp nhau trực tiếp [4], cần uống men vi sinh cách xa thời điểm uống kháng sinh ít nhất 2 giờ.
  • Lựa chọn chủng: Ưu tiên các sản phẩm chứa các chủng đã được chứng minh hiệu quả như Lacticaseibacillus rhamnosus GG, Saccharomyces boulardii hoặc các vi khuẩn có dạng bào tử bền vững [8], [6], [7].

Việc bảo vệ hệ tiêu hóa khi dùng kháng sinh cần sự can thiệp đúng lúc và đúng loại vi sinh vật. Men vi sinh không thay thế lời khuyên hay phác đồ điều trị của thầy thuốc, vì vậy người bệnh nên trao đổi với bác sĩ hoặc dược sĩ khi có bệnh nền hoặc triệu chứng đường ruột bất thường.