Nhiều thai phụ tìm đến chế độ ăn DASH nhằm kiểm soát huyết áp và duy trì thai kỳ khỏe mạnh. Tuy nhiên, việc tự ý điều chỉnh thực đơn mà không nắm rõ cấu trúc dinh dưỡng chuẩn dễ dẫn đến hiểu lầm tai hại. Các bằng chứng quan sát cho thấy chế độ này mang lại một số lợi ích nhất định, nhưng việc thực hiện sai cách có thể gây thiếu hụt dưỡng chất cho mẹ và bé.
Chế độ ăn DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) được thiết kế dựa trên các nhóm thực phẩm: tăng cường trái cây, rau xanh, ngũ cốc nguyên hạt, sữa ít béo, thịt gia cầm, cá, trứng, các loại đậu hạt; đồng thời giảm chất béo bão hòa, đồ ngọt và lượng natri [1], [2]. Dưới đây là 5 sai lầm phổ biến thai phụ thường gặp khi tự áp dụng chế độ này dựa trên đối chiếu nghiên cứu khoa học.
Cắt bỏ hoàn toàn muối ăn vì muốn hạ huyết áp
Nhiều người lầm tưởng DASH là chế độ ăn kiêng muối hoàn toàn. Thực tế, thành phần natri trong thang điểm DASH chỉ là kiểm soát ở mức vừa phải chứ không triệt tiêu [1], [2]. Thai phụ cần lượng natri hợp lý để duy trì thể tích tuần hoàn nuôi dưỡng thai nhi.
Hơn nữa, tác động của chế độ DASH lên huyết áp thai kỳ vẫn còn nhiều dữ liệu chưa đồng nhất [3]. Một nghiên cứu can thiệp nhỏ tại Iran trên 34 phụ nữ đái tháo đường thai kỳ ghi nhận huyết áp tâm thu giảm sau 4 tuần ăn DASH [3]. Nghiên cứu tại Ireland trên 511 phụ nữ từng sinh con thừa cân cho thấy chế độ này giúp giảm huyết áp tâm trương ở đầu và cuối thai kỳ [3]. Ngược lại, một nghiên cứu trên 1.760 thai phụ tại Mỹ và nghiên cứu đoàn hệ điều chỉnh lối sống lại không thấy sự liên quan ổn định giữa điểm số DASH với huyết áp ba tháng cuối [3]. Do đó, việc tự ý kiêng muối quá mức khi huyết áp chưa ổn định là thói quen thiếu cơ sở khoa học.
Cắt tinh bột quá mức vì nhầm với chế độ giảm cân
Một sai lầm thường thấy là mẹ bầu đánh đồng DASH với các chế độ ăn cắt giảm tinh bột (low-carb). Theo cấu trúc chuẩn của DASH, ngũ cốc nguyên hạt là nhóm thực phẩm được khuyến khích tiêu thụ [4], [1], [2]. Việc loại bỏ cơm, yến mạch hay ngũ cốc làm mẹ bầu thiếu năng lượng và suy giảm hấp thu các vitamin nhóm B như B1, B9 [4].
Về chuyển hóa đường, các nghiên cứu chưa đưa ra kết luận đồng nhất [1]. Một số nghiên cứu ở tuần thai 24–29 ghi nhận điểm DASH cao gắn liền với việc giảm glucose và chỉ số kháng insulin HOMA-IR [1]. Tuy nhiên, tổng quan hệ thống trên người trưởng thành không mang thai không ghi nhận tác động rõ rệt của DASH lên đường huyết lúc đói [1]. Vì vậy, việc cắt bỏ hoàn toàn nhóm tinh bột lành mạnh không phải là cách làm đúng theo DASH.
Kiêng khem đạm và chất béo một cách cực đoan
Để giảm cân nặng hoặc giảm mỡ máu, một số mẹ bầu chỉ ăn rau quả và cắt bỏ thịt, cá, trứng, sữa. Đây là sai lầm nghiêm trọng vì cấu trúc DASH chuẩn vẫn bao gồm thịt nạc, gia cầm, cá, trứng và chất béo lành mạnh [1], [2].
Dữ liệu cho thấy thai phụ tuân thủ DASH đúng cách tiêu thụ nhiều chất xơ, vitamin C, sữa ít béo, đồng thời giảm thịt đỏ và thịt chế biến sẵn [4], [2]. Phụ nữ cho con bú ăn đúng DASH có chỉ số chất chống oxy hóa (DPPH) và nồng độ canxi trong sữa mẹ cao hơn nhóm ăn ít tuân thủ [2]. Ngược lại, việc cắt đạm làm cơ thể thiếu hụt nguyên liệu để tạo máu và phát triển tế bào thai nhi.
Tự ý dùng DASH để thay thế điều trị y khoa tiền sản giật
Một nghiên cứu bệnh chứng tại Trung Quốc trên 449 ca tiền sản giật và 449 đối chứng ghi nhận: nhóm có điểm DASH cao nhất giảm khoảng 45% đến 47% nguy cơ tiền sản giật so với nhóm thấp nhất (OR hiệu chỉnh: 0,53; khoảng tin cậy 95%: 0,36–0,78) [5].
Mặc dù có mối liên hệ nghịch giữa chế độ ăn kiểu DASH và tiền sản giật, đây chỉ là nghiên cứu quan sát bệnh chứng, chưa đủ bằng chứng để khẳng định DASH có thể ngăn ngừa hoặc thay thế thuốc điều trị [5]. Tiền sản giật là biến chứng nguy hiểm đặc thù của thai kỳ, do đó mẹ bầu không được tự ý dựa vào chế độ ăn uống mà bỏ qua hướng dẫn y tế chuyên khoa [5].
Nghĩ rằng chế độ DASH giúp trẻ tăng cân và phát triển vượt trội
Một số mẹ bầu kỳ vọng ăn DASH sẽ giúp thai nhi tăng cân nhanh. Nghiên cứu trên 601 cặp mẹ con tại Brazil cho thấy tuân thủ tốt DASH giúp giảm 49% nguy cơ sinh con quá to so với tuổi thai (LGA) [OR: 0,51; KTC 95%: 0,28–0,94], nhưng không liên quan đến nguy cơ trẻ nhẹ cân (SGA) [6].
Đến giai đoạn cho con bú, một nghiên cứu cắt ngang trên 292 bà mẹ cho thấy điểm số tuân thủ DASH không tạo ra mối liên quan có ý nghĩa thống kê nào với các chỉ số cân nặng, chiều dài hay vòng đầu của trẻ ở thời điểm sinh, 2 tháng và 4 tháng tuổi [4]. Do đó, DASH hướng đến sự cân bằng dinh dưỡng và hạn chế biến chứng chứ không phải thực đơn để thúc đẩy cân nặng của bé.
Những khía cạnh nghiên cứu chưa giải đáp
Các nghiên cứu cung cấp chưa làm rõ mức giới hạn natri cụ thể tối ưu cho từng thể trạng thai phụ khi áp dụng DASH. Dữ liệu can thiệp lâm sàng ngẫu nhiên quy mô lớn về DASH trên thai phụ tiền sản giật còn thiếu [5]. Thêm vào đó, DASH không làm thay đổi nồng độ dấu ấn viêm C-reactive protein (CRP) ở đầu và cuối thai kỳ trong nghiên cứu tại Úc trên 215 phụ nữ [7], cho thấy vẫn còn khoảng trống về cơ chế chống viêm của chế độ này trong thai kỳ.
Ai nên thận trọng khi muốn áp dụng?
Thai phụ có các bệnh lý nền như bệnh thận, đái tháo đường thai kỳ, hoặc huyết áp thấp cần thận trọng và hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đổi chế độ ăn. Những người có tiền sử nghén nặng, khó hấp thu không nên tự ý cắt giảm các nhóm thực phẩm quen thuộc.
Tự áp dụng chế độ DASH khi mang thai đòi hỏi hiểu biết đúng đắn về việc cân bằng dinh dưỡng thay vì kiêng khem mù quáng. Chế độ này có thể hỗ trợ giấc ngủ cho mẹ và bé [8] cũng như kiểm soát tỷ lệ thai quá to [6], nhưng cần được thiết kế khoa học dưới sự theo dõi của chuyên gia y tế.
