Nhiều nhân viên văn phòng chuyển đổi thực đơn sang nhiều hạt và đậu nhằm cải thiện sức khỏe, nhưng nhanh chóng gặp phải tình trạng trướng bụng, đầy hơi. Tình trạng này xuất hiện do đường tiêu hóa chưa kịp thích ứng với sự gia tăng đột ngột của các thành phần chất xơ lên men nhanh.
Các bằng chứng từ thử nghiệm can thiệp trên người và nghiên cứu quan sát lâm sàng cho thấy phản ứng đầy hơi khi ăn đậu thực tế phổ biến trong giai đoạn đầu nhưng có xu hướng bị phóng đại [1]. Dù vậy, với các loại chất xơ lên men nhanh, triệu chứng sinh khí có thể kéo dài liên tục mà không suy giảm theo thời gian ở một số người [2]. Đáng chú ý, các tài liệu được cung cấp chỉ tập trung nghiên cứu vào các loại đậu và chất xơ hòa tan bổ sung, chưa có dữ liệu riêng chứng minh cho các loại hạt hay toàn bộ chế độ ăn Địa Trung Hải.
Nghiên cứu thực tế về việc tiêu thụ đậu và cảm giác đầy hơi
Lo ngại về việc đậu gây khí đường ruột quá mức đã được kiểm chứng qua ba thử nghiệm can thiệp có đối chứng trên người tiêu thụ 1/2 cốc đậu mỗi ngày trong 8 đến 12 tuần [1]. Trong thử nghiệm chéo thứ nhất (17 người), người tham gia dùng đậu pinto, đậu mắt đen hoặc cà rốt đóng hộp đối chứng; thử nghiệm thứ hai (29 người) so sánh đậu nướng và cà rốt; thử nghiệm thứ ba (80 người) so sánh đậu pinto với súp đối chứng [1].
Kết quả ghi nhận dưới 50% số người báo cáo tăng đầy hơi trong tuần đầu tiên khi ăn đậu pinto hoặc đậu nướng, và tỷ lệ này chỉ là 19% đối với đậu mắt đen [1]. Đáng chú ý, ngay cả ở chế độ ăn đối chứng không chứa thành phần sinh khí, vẫn có 3% đến 11% người tham gia báo cáo tăng cảm giác đầy hơi [1]. Điều này cho thấy phản ứng của đường ruột đối với đậu có thể không nghiêm trọng như định kiến thông thường, đồng thời mức độ sinh khí khác nhau tùy thuộc vào từng loại đậu [1].
Chất xơ lên men nhanh và nguy cơ triệu chứng không tự thuyên giảm
Trái với quan niệm phổ biến rằng cơ thể sẽ nhanh chóng thích nghi khi tăng lượng chất xơ, một thử nghiệm ngẫu nhiên kéo dài 8 tuần trên người trẻ khỏe mạnh dùng thực phẩm bổ sung oligofructose chỉ ra điều ngược lại [2]. Oligofructose, một loại chất xơ lên men nhanh, làm gia tăng đáng kể các triệu chứng tiêu hóa, đặc biệt là trung tiện [2].
Nghiên cứu ghi nhận khoảng 1% cá nhân khỏe mạnh thuộc nhóm "rất nhạy cảm" với chất xơ lên men nhanh và phải bỏ cuộc do triệu chứng [2]. Ở những người còn lại, triệu chứng trung tiện duy trì mức độ ổn định trong suốt 8 tuần can thiệp mà không hề diễn ra sự thích nghi sinh học để làm giảm triệu chứng theo thời gian [2]. Điều này giải thích vì sao việc đột ngột nạp nhiều chất xơ hòa tan lên men có thể gây khó chịu kéo dài cho đường ruột [2].
Nhóm người dễ gặp rối loạn khi dùng các loại đậu
Nghiên cứu năm 2024 trên các bệnh nhân có rối loạn tương tác trục não - ruột được chẩn đoán theo tiêu chuẩn Rome IV cho thấy mức độ ảnh hưởng của thực phẩm không đồng đều giữa các nhóm đối tượng [3]. Đau bụng, đầy hơi và táo bón là những triệu chứng tiêu hóa thường gặp nhất ở nhóm bệnh nhân này [3].
Phân tích thống kê xác nhận có sự liên quan có ý nghĩa giữa giới tính, độ tuổi của người bệnh với mức độ nghiêm trọng của các phàn nàn đường tiêu hóa sau khi tiêu thụ các loại đậu [3]. Người lớn tuổi và những người có bệnh lý đường tiêu hóa chức năng thường nhạy cảm hơn khi xử lý các loại thực phẩm giàu tính sinh khí như đậu [3].
Khối lượng khẩu phần lớn và phản ứng đường ruột
Bên cạnh đặc tính của thực phẩm, lượng ăn trong một thời điểm cũng đóng vai trò kích hoạt triệu chứng tiêu hóa [4]. Việc dung nạp một số loại thực phẩm với số lượng quá lớn có thể thúc đẩy tình trạng tiêu chảy thẩm thấu [4].
Ở những cá nhân có mức độ no bất thường (tiêu thụ lượng calo cao trong bữa ăn tự do), cảm giác đầy bụng có thể liên quan đến sự gia tăng kích hoạt các thụ cảm nội tạng [4]. Nhóm đối tượng này cũng có nhiều khả năng gặp tình trạng đau bụng đi kèm với thay đổi tần suất đại tiện hoặc đau giảm sau khi đi tiêu, phù hợp với các tiêu chí của hội chứng ruột kích thích [4].
Ai nên thận trọng khi đột ngột tăng lượng đậu?
Những người được chẩn đoán mắc hội chứng ruột kích thích hoặc rối loạn tương tác trục não - ruột cần hết sức cẩn trọng khi thay đổi chế độ ăn [3, 6]. Sự nhạy cảm quá mức của thụ cảm thần kinh nội tạng có thể khiến cảm giác đầy bụng và đau bụng trở nên dữ dội hơn bình thường [4].
Những người thuộc nhóm nhạy cảm cao với chất xơ lên men nhanh cũng nên lưu ý, vì cơ thể họ khó tự điều chỉnh để giảm triệu chứng sau vài tuần [2]. Thay vì tự ý loại bỏ hoàn toàn các nhóm thực phẩm dẫn đến nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng, người gặp khó chịu nên tìm đến chẩn đoán y khoa chính xác và tránh các xét nghiệm không chính thống [5].
Điều các nghiên cứu chưa làm rõ
Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại chưa đánh giá tác động riêng biệt của các loại hạt dinh dưỡng (như hạnh nhân, óc chó) đối với chứng đầy bụng mà chủ yếu tập trung vào các loại đậu và chất xơ oligofructose bổ sung [1, 4]. Ngoài ra, ảnh hưởng tổng thể của chế độ ăn Địa Trung Hải khi áp dụng cho người làm việc văn phòng ít vận động vẫn chưa được phân tích trong các trích đoạn này. Khả năng thích nghi vi khuẩn đường ruột dài hạn đối với các dạng chất xơ tự nhiên nguyên bản khác nhau cũng cần thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn để kết luận [2].
Cách áp dụng an toàn tại nơi làm việc
Để giảm thiểu rủi ro đầy hơi khi bổ sung đậu vào bữa ăn hàng ngày, bạn không nên tăng khẩu phần quá nhanh trong một lần ăn [4]. Bắt đầu với lượng nhỏ vừa phải và lựa chọn các loại đậu có tỷ lệ gây sinh khí thấp hơn như đậu mắt đen thay vì dùng ngay lượng lớn đậu pinto hay đậu nướng [1].
Nếu nhận thấy triệu chứng trướng bụng kéo dài hoặc gây đau tức kèm rối loạn đại tiện, bạn nên theo dõi nhật ký thực phẩm và tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa để có lộ trình điều chỉnh phù hợp [3, 7].
