Ngải đắng (Artemisia absinthium) từ lâu đã được biết đến như một loại thảo dược truyền thống và là thành phần cốt lõi tạo nên hương vị đặc trưng của rượu absinthe [1, 4]. Tuy nhiên, nhiều người dùng hiện nay vẫn băn khoăn về mức độ an toàn khi uống các chế phẩm từ loại cây này, đặc biệt là mối lo ngại về hoạt chất thujone có khả năng gây ngộ độc hệ thần kinh [1]. Uống bao nhiêu thì bắt đầu gây hại não và ranh giới nào được các cơ quan y tế quốc tế công nhận là ngưỡng an toàn?

Theo quy định chuyên khảo về Artemisia absinthium của Cơ quan Dược phẩm Châu Âu (EMA), lượng thujone tiêu thụ hàng ngày của một người không được vượt quá 3 mg và chỉ được dùng trong thời gian tối đa là 2 tuần [1]. Vượt qua ngưỡng phơi nhiễm này, hoặc sử dụng ngải đắng liều cao và kéo dài, độc tố thujone có thể tích tụ và kích thích thần kinh quá mức, dẫn đến các phản ứng bất lợi nghiêm trọng như run rẩy, co cứng hoặc co giật kiểu động kinh [1, 3, 4].

Cơ chế thujone gây tổn thương và kích thích thần kinh

Thujone là một monoterpene tự nhiên tồn tại dưới hai dạng đồng phân chính là alpha-thujone và beta-thujone [1]. Cả hai dạng đồng phân này đều có hoạt tính sinh học, nhưng đồng phân alpha-thujone được xác định có độc tính và khả năng kích thích co giật mạnh gấp 2 đến 3 lần so với beta-thujone [1, 3, 6]. Phân tử thujone có trọng lượng nhỏ và đặc tính ưa mỡ (lipophilic), cho phép nó hấp thu cực kỳ nhanh chóng vào cơ thể người dùng [1].

Khi đi vào hệ tuần hoàn, thujone tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương thông qua việc điều hòa và ức chế các kênh chloride gắn thụ thể gamma-aminobutyric acid (GABA-gated hay GABAA) [1, 3]. GABA vốn là chất dẫn truyền thần kinh ức chế chính của não bộ, giúp kiểm soát các xung điện và duy trì trạng thái thư giãn của tế bào thần kinh. Khi thujone khóa các thụ thể này, sự ức chế bị dập tắt, dẫn đến tình trạng kích thích thần kinh phụ thuộc vào liều lượng tiêu thụ và dễ phát triển thành các cơn co giật tăng trương lực [2].

Ngoài hệ thụ thể GABA, các thử nghiệm sinh học cho thấy thujone còn gắn kết lên các thụ thể cannabinoid CB1 và thụ thể serotonin 5-HT3 [1]. Mặc dù quá trình chuyển hóa thujone diễn ra nhanh chóng để tạo ra chất chuyển hóa chính là 7-hydroxy-alpha-thujone và các nghiên cứu chỉ ra tổn thương tế bào thần kinh có thể phục hồi hoàn toàn sau đó, việc đưa vào cơ thể lượng lớn vẫn gây ra phản ứng quá tải cấp tính cho não bộ [1].

Ngưỡng hàm lượng an toàn theo Cơ quan Dược phẩm Châu Âu (EMA)

Do tính chất độc hại với hệ thần kinh được ghi nhận từ thế kỷ 19, việc kiểm soát hàm lượng thujone trong thảo mộc và thực phẩm đã trở thành quy chuẩn bắt buộc ở nhiều khu vực trên thế giới [3]. Cơ quan Dược phẩm Châu Âu (EMA) đưa ra khuyến cáo giới hạn mức tiêu thụ thujone từ ngải đắng tối đa là 3 mg/người/ngày và tuyệt đối không kéo dài quá 2 tuần điều trị [1]. Khuyến cáo này được thiết kế để phòng ngừa tình trạng nhiễm độc thần kinh tích lũy khi người bệnh dùng dược liệu tự nhiên [1, 4].

Bên cạnh ngưỡng dược dụng của EMA, các tổ chức quản lý thực phẩm cũng đặt ra rào cản nghiêm ngặt đối với đồ uống và thực phẩm thương mại. Cụ thể, Liên minh Châu Âu (EU) giới hạn nồng độ thujone chiết xuất từ các loài Artemisia tối đa là 35 mg/kg sản phẩm [4]. Trong khi đó, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) yêu cầu mức thujone phải dưới 10 ppm mới được công nhận là sản phẩm "không chứa thujone" (thujone-free) để cấp phép lưu hành [4].

Sự biến động tự nhiên của hoạt chất trong cây ngải đắng là nguyên nhân khiến các nhà quản lý phải thận trọng. Tùy thuộc vào xuất xứ địa lý, thổ nhưỡng và bộ phận thu hái, tỷ lệ thujone trong tinh dầu ngải đắng có thể dao động rất lớn, từ những mẫu chứa hàm lượng cis-thujone (alpha-thujone) lên đến hơn 50% cho đến các cá thể thực vật gần như không chứa hoạt chất này [2, 3]. Điều này cho thấy nếu người dân tự ý ngâm sắc thảo mộc tươi mà không qua kiểm nghiệm, nguy cơ vượt ngưỡng 3 mg an toàn của EMA là rất cao [1, 3].

Dữ liệu từ các nghiên cứu khoa học thực nghiệm

Để làm rõ mức độ tác động của thujone lên não bộ, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu chuyên sâu trên mô hình tế bào và động vật trong suốt những năm qua [1, 8].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 về độc tính của các hợp chất monoterpene trên các mô hình động vật, nuôi cấy tế bào thần kinh và các thụ thể biểu hiện đã làm sáng tỏ cơ chế ức chế kênh GABA của thujone [1]. Kết quả thử nghiệm khẳng định alpha-thujone có hiệu lực gây ức chế và dẫn truyền độc tính thần kinh mạnh hơn 2 đến 3 lần so với beta-thujone [1]. Dù vậy, dữ liệu từ nghiên cứu này cũng mang lại điểm sáng khi chỉ ra tác động ức chế tế bào thần kinh do monoterpene này gây ra có tính chất đảo ngược hoàn toàn sau khi đào thải [1].

Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 đã kiểm tra hành vi và độc tính của tinh dầu ngải đắng (Artemisia absinthium) cùng ba loại thực vật chứa thujone khác (Salvia officinalis, Thuja occidentalis, Tanacetum vulgare) trên chuột cống trắng [5]. Các tác giả đã áp dụng 3 bài kiểm tra thần kinh dược lý in vivo trên chuột gồm: thử nghiệm trường mở (open field), thử nghiệm sáng - tối (light-dark) và thử nghiệm giấc ngủ gây bởi diazepam, kết hợp đo độc tính trên ấu trùng tôm tôm ngâm muối (brine shrimp) và vi sinh vật [5]. Phân tích thống kê đa biến từ nghiên cứu này phát hiện ra rằng, các tác động biến đổi hành vi và độc tính không chỉ do riêng thujone gây ra, mà còn có sự đóng góp rõ rệt từ hàng trăm hợp chất thành phần khác có trong tinh dầu [5].

Về mặt lâm sàng trên người, một đánh giá công bố năm 2023 chỉ ra rằng các dữ liệu xác định mối quan hệ trực tiếp giữa liều lượng - nồng độ thujone và hiệu ứng lâm sàng trên người vẫn còn hạn chế và chưa được nghiên cứu đầy đủ [2]. Báo cáo năm 2020 về dược lý của Artemisia absinthium xác nhận việc dùng liều cao ngải đắng trên thực tế dẫn tới các rối loạn thần kinh trung ương nghiêm trọng, bao gồm đau đầu, chóng mặt, co thắt đường ruột và nôn mửa [6].

Hiểu lầm phổ biến: Hội chứng Absinthism và "động kinh ngải đắng"

Trong lịch sử thế kỷ 19, ngải đắng từng bị mang tiếng xấu vì liên quan đến hội chứng "absinthism" – một bệnh cảnh được mô tả bởi các cơn co giật, mù lòa, ảo giác và suy nhược tinh thần nghiêm trọng ở những người nghiện rượu absinthe [1, 5]. Suốt nhiều thập kỷ, hiện tượng này được gọi là chứng "động kinh do ngải đắng" và thujone bị coi là thủ phạm duy nhất hủy hoại tế bào não của người uống [2].

Tuy nhiên, các nghiên cứu và phân tích độc chất hiện đại đã minh oan phần nào cho hoạt chất này. Rượu absinthe thương mại truyền thống vốn có nồng độ cồn cực kỳ cao, thường vượt ngưỡng 45% đến hơn 50% độ cồn theo thể tích [3, 5]. Các nhà nghiên cứu phát hiện rằng các triệu chứng suy thoái thần kinh đặc trưng của hội chứng absinthism thực chất không thể tách biệt rõ ràng với bệnh cảnh nghiện rượu mãn tính [3, 6].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu kiểm định chất lượng đồ uống công nghiệp hiện nay chỉ ra rằng lượng thujone hòa tan trong rượu absinthe đạt chuẩn thực tế rất thấp và các thành phần phụ thêm không đủ để gây hại độc lập [2]. Rối loạn hành vi, ảo giác ban đầu hay trạng thái trầm cảm sau đó chủ yếu bắt nguồn từ tác động phá hủy trực tiếp của chính ethanol nồng độ cao lên hệ thần kinh trung ương [3, 6].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mặc dù Cơ quan An toàn Thực phẩm Châu Âu (EFSA) từng đánh giá ngải đắng có thể được sử dụng như một chất cơ bản an toàn nếu kiểm soát tốt liều dùng, thảo mộc này không phù hợp với tất cả mọi người [7]. Bất kỳ ai có ý định sử dụng các chế phẩm chứa ngải đắng cần lưu ý các cảnh báo nghiêm ngặt về sức khỏe [4, 6]:

  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Tinh dầu và chiết xuất ngải đắng được chống chỉ định tuyệt đối cho nhóm đối tượng này do độc tính tiềm ẩn và nguy cơ ảnh hưởng thai kỳ [4, 6].
  • Người mắc bệnh đường tiêu hóa: Bệnh nhân bị loét dạ dày, loét tá tràng hoặc tình trạng tăng tiết axit dịch vị không được khuyến cáo sử dụng vì ngải đắng có thể gây kích ứng và co thắt ruột [4, 6].
  • Người có bệnh lý gan mật: Những người bị tắc nghẽn đường mật hoặc mắc các bệnh lý về gan cần tránh xa thảo mộc này để phòng ngừa nguy cơ suy giảm chuyển hóa độc chất [7].
  • Người có cơ địa dị ứng: FDA đã liệt kê ngải đắng vào danh sách các loài thực vật có khả năng gây dị ứng cao [7]. Những người có tiền sử mẫn cảm với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) tuyệt đối không nên dùng chiết xuất từ thảo mộc này do phấn hoa lẫn trong dịch chiết có thể kích hoạt phản ứng dị ứng nghiêm trọng [7].

Cách dùng thảo mộc an toàn và phòng tránh nguy cơ hại não

Để khai thác các hoạt tính sinh học có lợi như kháng khuẩn, chống oxy hóa của ngải đắng mà không rước độc tố vào người, người tiêu dùng cần tuân thủ nghiêm ngặt các nguyên tắc khoa học [2, 4]:

  • Tuân thủ đúng ngưỡng liều lượng: Luôn kiểm soát mức phơi nhiễm thujone dưới mức 3 mg mỗi ngày theo tiêu chuẩn y tế của EMA [1]. Không tự ý tăng liều các loại trà thảo mộc hay cồn thuốc chế từ ngải đắng [1, 4].
  • Giới hạn thời gian sử dụng: Tuyệt đối không uống các chế phẩm ngải đắng liên tục quá 2 tuần [1]. Việc sử dụng kéo dài là nguyên nhân hàng đầu khiến thujone tích lũy và bộc lộ độc tính thần kinh [1, 4].
  • Lựa chọn sản phẩm đã tiêu chuẩn hóa: Tránh sử dụng các loại cây ngải đắng mọc hoang dã hoặc tinh dầu tự chưng cất thủ công do hàm lượng độc chất cis-thujone có thể biến thiên rất cao và mất kiểm soát [3]. Nên chọn những sản phẩm thương mại đã loại bỏ thujone hoặc kiểm định nồng độ thujone dưới ngưỡng cho phép [3, 7].
  • Theo dõi phản ứng bất thường: Nếu xuất hiện các dấu hiệu kích thích thần kinh như run tay chân, đau đầu, chóng mặt hoặc buồn nôn khi sử dụng, cần ngừng ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra [3, 4].

Tóm lại, thujone trong ngải đắng là một độc tố thần kinh có khả năng gây co giật thông qua việc ức chế thụ thể GABA, nhưng tác động này phụ thuộc chặt chẽ vào liều lượng và có thể hồi phục [1, 3]. Việc tuân thủ ngưỡng an toàn dưới 3 mg/ngày trong thời gian tối đa 2 tuần theo khuyến cáo của EMA là biện pháp cốt lõi để bảo vệ não bộ khỏi những nguy cơ tổn thương không mong muốn [1]. Người có bệnh lý nền cần luôn tham khảo ý kiến chuyên môn của bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ thảo dược nào [7].