Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để tẩy giun sán thay vì dùng thuốc Tây vì sợ hóa chất độc hại. Trong số các mẹo dân gian được truyền tai, ngải đắng (wormwood, tên khoa học là Artemisia absinthium) thường được ca tụng như một "thần dược" diệt sạch ký sinh trùng đường ruột một cách an toàn. Tuy nhiên, liệu các kinh nghiệm dân gian này có cơ sở khoa học vững chắc hay chỉ là lời đồn thổi chưa được kiểm chứng?
Câu trả lời ngắn gọn là: Ngải đắng không thể thay thế thuốc tẩy giun y tế trên người. Các dữ liệu về khả năng ức chế ký sinh trùng của loại cây này hiện chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm hoặc trên động vật, hoàn toàn thiếu vắng thử nghiệm lâm sàng trên người; việc tự ý sử dụng còn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cấp tính và tổn hại thần kinh nghiêm trọng.
Cơ chế tác động và những hoạt chất sinh học tiềm năng
Ngải đắng (Artemisia absinthium L.) là loài cây bụi lâu năm thuộc họ Cúc (Asteraceae), có nguồn gốc từ châu Á, Trung Đông, châu Âu và Bắc Phi [1]. Từ thời cổ đại, loài thực vật này đã được sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền của nhiều nền văn hóa để hỗ trợ cải thiện các chứng bệnh tiêu hóa như khó tiêu, đầy hơi, đau dạ dày, viêm dạ dày và diệt ký sinh trùng [2], [1].
Về mặt hóa học, tinh dầu và các dịch chiết của ngải đắng chứa nhiều hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học cao [1]. Tinh dầu ngải đắng chứa các thành phần chính như alpha-thujone, beta-thujone, myrcene, trans-sabinyl acetate và beta-pinene [3]. Ngoài ra, các nhà khoa học còn phân lập được nhiều hoạt chất khác như trans-caryophyllene, dihydrochamazulene, camphor, terpineol, các flavone và acid béo [4], [3].
Trong các phản ứng sinh học, một số hoạt chất trong ngải đắng thể hiện đặc tính kháng khuẩn, chống oxy hóa, kháng nấm và ức chế sự phát triển của một số vi sinh vật gây hại [1]. Các thành phần tan trong cồn được cho là có khả năng thẩm thấu nhanh qua lớp vỏ của giun, từ đó tác động trực tiếp lên hệ cơ hoặc quá trình sinh tồn của ký sinh trùng [5].
Kết quả trong ống nghiệm và nghiên cứu trên động vật
Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã ghi nhận hoạt tính kháng ký sinh trùng của ngải đắng trên các mô hình thử nghiệm hạn chế. Cụ thể, một nghiên cứu thực nghiệm trong ống nghiệm công bố năm 2022 đã so sánh tác động của dịch chiết ngải đắng cùng một số thực vật khác lên quá trình phát triển phôi của trứng giun đũa lợn (Ascaris suum) [6]. Kết quả cho thấy dịch chiết ngải đắng thể hiện hoạt tính kháng ký sinh trùng mạnh thông qua việc ức chế sự phát triển của trứng giun, mở ra triển vọng bổ sung vào thức ăn chăn nuôi nhằm kiểm soát ký sinh trùng ở vật nuôi [6].
Ở một nghiên cứu khác công bố năm 2015 trên mô hình ống nghiệm, tinh dầu ngải đắng và các phân đoạn chứa trans-caryophyllene cùng dihydrochamazulene đã cho thấy khả năng ức chế hai loại đơn bào ký sinh là Trypanosoma cruzi và Trichomonas vaginalis ở nồng độ cao [3]. Các báo cáo tổng hợp cũng ghi nhận tác dụng kháng đơn bào của ngải đắng chống lại các loài Leishmania [3].
Đối với động vật, một nghiên cứu năm 2009 thực hiện trên cừu nhiễm giun tròn đường tiêu hóa (Haemonchus contortus) đã thử nghiệm dịch chiết nước thô (CAE) và dịch chiết cồn thô (CEE) của ngải đắng so sánh với thuốc tẩy giun albendazole [5]. Thử nghiệm ức chế vận động giun trong ống nghiệm cho thấy cả hai dịch chiết đều làm tê liệt hoặc làm chết giun trưởng thành [5]. Khi dùng đường uống trên cừu sống, dịch chiết cồn ở liều 2,0 g/kg thể trọng giúp giảm 90,46% lượng trứng giun trong phân sau 15 ngày, tương đương hiệu quả của thuốc đối chứng albendazole, trong khi dịch chiết nước đạt mức giảm tối đa 80,49% [5].
Tuy nhiên, hiệu quả này không hề đồng nhất trên mọi mô hình động vật. Một nghiên cứu công bố năm 2011 trên chuột cát (Meriones unguiculatus) bị nhiễm 600 ấu trùng giun Haemonchus contortus giai đoạn 3 đã mang lại kết quả hoàn toàn trái ngược [7]. Khi chuột được cho uống dịch chiết cồn ngải đắng với liều 1.000 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 5 ngày liên tiếp (từ ngày 4 đến ngày 8 sau nhiễm trùng), các nhà nghiên cứu không ghi nhận bất kỳ tác dụng điều trị đáng kể nào đối với giun ký sinh [7].
Khoảng cách quá lớn giữa ống nghiệm và cơ thể người
Mặc dù có hoạt tính nhất định trong phòng thí nghiệm và trên một số vật nuôi, các kết quả trên hoàn toàn chưa thể chứng minh ngải đắng là giải pháp an toàn và hiệu quả cho con người. Cần nhấn mạnh rằng, cho đến nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng nào trên người chứng minh dịch chiết ngải đắng có thể tẩy sạch giun sán an toàn thay thế thuốc y tế.
Đĩa nuôi cấy trong ống nghiệm hay đường tiêu hóa của cừu, chuột có môi trường sinh học, khả năng hấp thu và hệ vi sinh vật hoàn toàn khác biệt so với cơ thể người. Nồng độ dịch chiết có thể tiêu diệt giun trong ống nghiệm thường rất cao. Khi đưa vào cơ thể người, nồng độ hoạt chất trong máu và ruột có thể không đạt được mức trị liệu hoặc sẽ chạm ngưỡng gây độc cho các cơ quan nội tạng trước khi kịp tiêu diệt ký sinh trùng.
Hơn nữa, trong khi thuốc tẩy giun tiêu chuẩn như albendazole đã được tinh chế, kiểm định liều lượng chính xác đến từng miligram, dịch chiết thực vật tự nhiên lại có thành phần hóa học biến động rất lớn phụ thuộc vào thổ nhưỡng, mùa vụ và cách điều chế [3]. Việc dùng một dược liệu chưa rõ liều tối ưu và hiệu quả lâm sàng để trị bệnh giun sán trên người là hành động hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học.
Nguy cơ ngộ độc cấp tính và tổn hại thần kinh
Tự ý sử dụng ngải đắng không qua chỉ định y tế có thể dẫn đến hậu quả sức khỏe nghiêm trọng do độc tính nội tại của loài thực vật này. Tinh dầu ngải đắng chứa thujone – một hợp chất gây độc thần kinh được ghi nhận rộng rãi [1], [3]. Việc sử dụng tinh dầu ngải đắng kéo dài ở người có thể gây ra rối loạn tâm thần và ngộ độc thần kinh với các biểu hiện lâm sàng như co giật, mất ngủ và ảo giác [1].
Đặc biệt, ngải đắng có thể gây độc tính cấp đe dọa tính mạng ở nhóm đối tượng nhạy cảm. Y văn năm 2014 đã ghi nhận một ca ngộ độc nghiêm trọng ở bé trai 10 tháng tuổi sau khi được gia đình cho uống dịch chiết ngải đắng tự chế tại nhà để trị cảm lạnh thông thường [2]. Sau khi uống, bệnh nhi bị tiêu chảy dữ dội và rơi vào tình trạng toan chuyển hóa kéo dài – một cấp cứu nội khoa nguy hiểm [2].
Bên cạnh độc tính trên chuyển hóa và thần kinh, nhiều nghiên cứu còn cho thấy dịch chiết ngải đắng thể hiện độc tính tế bào mạnh phụ thuộc vào liều lượng [4], [3], [8]. Trong một nghiên cứu năm 2024, dịch chiết ngải đắng ở nồng độ 10 microM đã làm giảm tới 99% khả năng sống của dòng tế bào ung thư biểu mô lưỡi người HSC-3 sau 24 giờ nuôi cấy thông qua việc kích hoạt các men caspase 3 và caspase 9 [8]. Tính chất hủy hoại tế bào ở nồng độ cao là hồi chuông cảnh báo về việc không kiểm soát được liều lượng khi dùng tại nhà.
Hiểu lầm thường gặp về tẩy giun bằng thảo dược
Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "cứ là thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Rất nhiều chất độc nguy hiểm nhất thế giới có nguồn gốc từ thực vật tự nhiên. Trường hợp ngộ độc toan chuyển hóa ở trẻ nhỏ nêu trên là minh chứng rõ ràng cho thấy thảo mộc tự nhiên hoàn toàn có thể gây ngộ độc nặng nếu dùng sai cách [2].
Một hiểu lầm tai hại khác là việc tin rằng các kết quả trên vật nuôi có thể áp dụng nguyên vẹn cho con người. Trong thú y, tình trạng giun sán kháng thuốc phát triển mạnh do việc dùng thuốc không hợp lý, điều trị dự phòng hàng loạt, dùng liều dưới mức chuẩn hoặc thiếu xét nghiệm phân trước điều trị [6]. Điều này buộc các nhà khoa học nông nghiệp phải tìm kiếm các biện pháp hữu cơ bổ sung vào thức ăn gia súc [6], [5]. Việc này hoàn toàn khác với việc điều trị y tế cá thể hóa trên con người.
Nghiêm trọng nhất là suy nghĩ có thể bỏ qua thuốc tẩy giun thông thường để dùng ngải đắng "thanh lọc cơ thể". Các loại thuốc giun y tế hiện đại đã được chứng minh an toàn, hiệu quả cao qua vô số thử nghiệm lâm sàng và chỉ cần dùng liều ngắn ngày, trong khi ngải đắng không đảm bảo diệt được giun mà còn tích lũy độc tố vào cơ thể nếu dùng dài ngày [1].
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng đầu tiên tuyệt đối không được sử dụng các chế phẩm ngải đắng tự chế dưới bất kỳ hình thức nào do chức năng gan thận chưa hoàn thiện, nguy cơ tiêu chảy cấp và toan chuyển hóa đe dọa tính mạng [2].
Phụ nữ mang thai và cho con bú cần tránh xa ngải đắng do dữ liệu an toàn trên nhóm này hoàn toàn chưa được thiết lập, trong khi nguy cơ độc tính tế bào và co bóp tử cung từ các thành phần thảo dược là rất lớn.
Những người có tiền sử bệnh lý động kinh, rối loạn thần kinh hoặc mất ngủ không nên tiếp xúc với các chế phẩm ngải đắng hoặc tinh dầu của cây vì nguy cơ khởi phát cơn co giật và ảo giác [1]. Bệnh nhân mắc bệnh gan, suy thận hoặc các bệnh lý mạn tính đang điều trị bằng thuốc cũng cần tránh tự ý uống ngải đắng để phòng ngừa tương tác bất lợi.
Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn
Đối với việc điều trị và phòng ngừa giun sán ở người, nguyên tắc hàng đầu là tuân thủ phác đồ y tế chuẩn mực. Khi nghi ngờ nhiễm ký sinh trùng (với các biểu hiện như ngứa hậu môn, đau bụng quanh rốn, rối loạn tiêu hóa, sụt cân), người dân cần đến cơ sở y tế để được xét nghiệm phân, xét nghiệm máu và nhận chỉ định thuốc tẩy giun phù hợp từ bác sĩ.
Không tự ý mua các loại trà khô, bột thảo dược, cồn thuốc hay tinh dầu ngải đắng trôi nổi trên mạng để "uống tẩy giun định kỳ". Nếu sử dụng các sản phẩm thực phẩm hoặc trà thảo mộc có chứa thành phần ngải đắng thương mại, chỉ nên dùng với lượng vừa phải theo khuyến nghị của nhà sản xuất có đăng ký lưu hành và tuyệt đối không dùng kéo dài [1]. Khi có bất kỳ bệnh lý nền nào hoặc đang sử dụng thuốc điều trị, người dùng bắt buộc phải tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung nào từ ngải đắng.
Tóm lại, dù ngải đắng chứa đựng nhiều hoạt chất sinh học tiềm năng cho các nghiên cứu thú y và dược liệu tương lai, việc coi loại cây này là giải pháp thay thế thuốc tẩy giun y tế trên người là một sai lầm nguy hiểm. Một lối sống ăn chín uống sôi, giữ vệ sinh tay sạch sẽ và dùng thuốc định kỳ theo hướng dẫn y tế vẫn là biện pháp an toàn và hiệu quả nhất để bảo vệ bạn khỏi ký sinh trùng.
