Nhiều người Việt có thói quen ngâm các loại rễ, vỏ cây dược liệu vào rượu trắng để uống hàng ngày nhằm bồi bổ sức khỏe và giảm đau nhức xương khớp. Trong số các thảo dược quen thuộc, ngũ gia bì hương (thuộc chi Acanthopanax) rất được ưa chuộng nhờ mùi thơm đặc trưng và tính ấm [1]. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm rượu thảo dược uống mỗi ngày liệu có đem lại lợi ích thực sự hay tiềm ẩn rủi ro khôn lường cho gan và thận?

Câu trả lời thẳng thắn từ góc nhìn y học: việc uống rượu ngâm ngũ gia bì hương mỗi ngày mang lại nhiều rủi ro hơn là lợi ích. Dù dược liệu này chứa nhiều hoạt chất sinh học quý, việc dùng cồn làm dung môi ngâm uống dài ngày sẽ biến rượu thuốc thành gánh nặng chuyển hóa độc hại cho gan và thận, khác xa với các phương pháp chiết xuất chuẩn hóa bằng nước trong y học truyền thống.

Ngũ gia bì hương chứa những hoạt chất gì?

Ngũ gia bì hương có tên khoa học thuộc chi Acanthopanax, là phần rễ, thân hoặc thân rễ phơi khô của cây [1]. Theo y học cổ truyền, vị thuốc này có tính ấm, vị hơi đắng và cay [1]. Các phân tích hóa thực vật cho thấy thành phần hóa học chính của thảo dược bao gồm các hợp chất eleutheroside (Acanthopanax senticosus), polysaccharide, flavonoid, axit phenolic cùng một số nguyên tố vi lượng và axit amin [1, 4].

Nghiên cứu cho thấy các hợp chất tự nhiên trong ngũ gia bì có tác dụng sinh học phong phú [1]. Hoạt chất chiisanogenin phân lập từ loài thảo dược này được ghi nhận có khả năng kháng viêm, kháng khuẩn và chống kết tập tiểu cầu [2]. Bên cạnh đó, các phân đoạn polysaccharide và flavonoid chiết xuất từ thân hoặc quả cây có đặc tính dọn dẹp các gốc tự do, thể hiện hoạt tính chống oxy hóa rõ rệt trong các thử nghiệm phòng thí nghiệm [1, 3, 6].

Nhờ những đặc tính này, ngũ gia bì từ lâu đã được ứng dụng trong y học cổ truyền hỗ trợ nhiều chứng bệnh suy nhược, tim mạch, điều hòa miễn dịch và chống mệt mỏi [1].

Nguy cơ tiềm ẩn từ dung môi cồn khi tự ngâm rượu

Trong nghiên cứu bào chế, cồn (ethanol) thường được dùng làm dung môi chiết xuất kỹ thuật [1]. Điển hình, một nghiên cứu tối ưu hóa công nghệ chiết xuất flavonoid từ ngũ gia bì hương cho thấy nồng độ ethanol 75% ở nhiệt độ 70 độ C trong thời gian 2,5 giờ đem lại hàm lượng flavonoid tổng số cao nhất [1]. Tuy nhiên, đây là quy trình chiết xuất kỹ thuật công nghiệp để thu hồi hoạt chất, loại bỏ cồn rồi phối trộn thành dạng cốm hạt dễ uống (kết hợp với mật ong keo, dextrin, tinh bột, đường theo tỷ lệ 3:4:8), hoàn toàn không phải chỉ dẫn để uống trực tiếp cồn ethanol nồng độ cao vào cơ thể [1].

Khi tự ngâm rượu tại nhà, người dân thường dùng rượu gạo có nồng độ cồn từ 35 đến 45 độ ngâm trong nhiều tháng. Uống rượu ngâm mỗi ngày đồng nghĩa với việc đưa một lượng ethanol liên tục vào đường tiêu hóa. Ethanol sau khi hấp thu sẽ chuyển hóa trực tiếp tại gan thành acetaldehyde – một chất chuyển hóa độc hại gây tổn thương tế bào gan và kích hoạt phản ứng viêm.

Hơn nữa, nồng độ cồn và thời gian ngâm tại nhà hoàn toàn không được kiểm soát. Dược chất hòa tan vào rượu không đồng đều, dẫn đến tình trạng quá liều hoạt chất hoặc ngược lại chỉ uống phải cồn độc hại mà không thu được lợi ích điều trị.

Sắc nước chuẩn liều: Phương pháp chính quy được khoa học kiểm chứng

Khác với thói quen ngâm rượu dân gian, các quy chuẩn dược điển và nghiên cứu thực nghiệm đều ưu tiên dạng chiết xuất bằng nước. Theo Dược điển Trung Quốc, phương pháp điều chế dịch chiết ngũ gia bì chuẩn hóa quy định lấy 1.000 g dược liệu tán nhỏ đun sôi trong nước trong 3 giờ mỗi lần (thực hiện 2 lần), sau đó gộp dịch chiết lọc, cô đặc chân không và sấy phun sương thành bột khô [3].

Phương pháp chiết nước không chỉ hòa tan tốt các nhóm polysaccharide có hoạt tính miễn dịch mà còn hạn chế tối đa độc tính của dung môi cồn [4]. Một nghiên cứu đã tối ưu hóa chiết xuất polysaccharide hỗ trợ bởi enzyme từ ngũ gia bì cho thấy tỷ lệ thu hồi polysaccharide đạt 10,53%, cao gấp khoảng 2,5 lần so với phương pháp chiết nước nóng truyền thống [4]. Bằng các thử nghiệm hóa lý, các nhà khoa học xác định các polysaccharide này có cấu trúc xoắn ba với nhiều chuỗi nhánh dài và thể hiện hoạt tính chống oxy hóa in vitro phụ thuộc vào cấu trúc chuỗi [4].

Tương tự, chiết xuất polysaccharide từ thân ngũ gia bì hương bằng sóng siêu âm ở 80 độ C với tỷ lệ nước/dược liệu là 50 ml/g cũng cho hiệu suất thu hồi 10,9 mg/g chất có khả năng dọn gốc tự do DPPH, superoxide và hydroxyl [5]. Toàn bộ các quy trình chuẩn này đều sử dụng nước làm dung môi vận chuyển, không đưa cồn vào sản phẩm cuối cùng.

Bằng chứng khoa học về tác dụng bảo vệ gan từ dịch chiết nước

Một trong những bằng chứng rõ ràng nhất về lợi ích của dạng sắc nước đến từ nghiên cứu thực nghiệm trên động vật công bố năm 2010 [6]. Nghiên cứu tiến hành đánh giá dịch chiết nước từ ngũ gia bì hương (Acanthopanax senticosus Harms) trên mô hình chuột bị gây tổn thương gan và stress oxy hóa bằng tert-butyl hydroperoxide (t-BHP) [6].

Các nhà nghiên cứu chia chuột thí nghiệm dùng dịch chiết nước ở ba mức liều: 75 mg/kg, 150 mg/kg và 300 mg/kg trọng lượng cơ thể [6]. Kết quả mô bệnh học cho thấy dịch chiết nước làm giảm rõ rệt tổn thương hình thái ở tế bào gan do độc chất gây ra [6]. Đồng thời, dịch chiết làm tăng hoạt tính của các enzyme chống oxy hóa và cải thiện tỷ lệ glutathione khử trên glutathione oxy hóa (GSH/GSSG) trong huyết thanh và dịch đồng nhất mô gan [6].

Ở mức liều trung bình và cao, dịch chiết nước làm tăng biểu hiện gen và protein của Nrf2 (yếu tố nhân tố điều hòa chống oxy hóa tế bào) cũng như kích hoạt các enzyme bảo vệ nội sinh [6]. Giới hạn quan trọng là nghiên cứu này được thực hiện trên chuột với tổn thương oxy hóa cấp tính, dùng dịch chiết nước tinh khiết chứ không dùng cồn. Nếu thay nước bằng rượu ngâm, tác dụng kích thích ethanol sẽ trực tiếp triệt tiêu cơ chế bảo vệ Nrf2 này và làm trầm trọng thêm tổn thương gan.

Rủi ro nhiễm kim loại nặng và độc tính thận từ thảo dược trôi nổi

Một nguy cơ nghiêm trọng khác ít người để ý khi tự ngâm rượu là vấn đề tồn dư kim loại nặng trong dược liệu [7]. Ngũ gia bì hương thu hái ngoài tự nhiên hoặc canh tác không chuẩn hóa có nguy cơ tích lũy các kim loại độc hại vượt ngưỡng an toàn [7].

Nghiên cứu xử lý tạp chất cho thấy nguyên liệu ngũ gia bì thô có thể chứa hàm lượng dư thừa các kim loại nặng nguy hiểm như chì (Pb), cadmium (Cd), thủy ngân (Hg) và đồng (Cu) [7]. Các nhà khoa học đã phải nghiên cứu vật liệu silica biến tính alkyl thiourea chuyên biệt để hấp phụ loại bỏ từ 81,77% đến 93,04% các kim loại độc này ra khỏi dịch chiết mà vẫn bảo tồn được hoạt chất Acanthopanax B và E [7].

Các kim loại nặng này có độc tính rõ rệt với quá trình chuyển hóa, phá hủy chức năng sinh lý bình thường của cơ thể, gây độc mạn tính cho hệ thần kinh, hệ tạo máu và gây suy thoái chức năng lọc cầu thận [7]. Khi ngâm rượu kéo dài tại nhà mà không qua quy trình kiểm nghiệm loại bỏ tạp chất công nghiệp, người dùng đối mặt với nguy cơ chiết xuất luôn cả độc chất kim loại nặng vào rượu, gây suy thận và nhiễm độc gan mạn tính.

Dược động học phức tạp và nguy cơ tương tác chất

Một nghiên cứu dược động học trên huyết tương chuột sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng siêu cao áp ghép khối phổ (UPLC-MS/MS) cho thấy quá trình hấp thu hoạt chất của ngũ gia bì diễn ra rất phức tạp [2]. Nghiên cứu xác định hoạt chất chiisanogenin sau khi uống chiết xuất từ quả thảo dược bị ảnh hưởng chuyển hóa mạnh mẽ bởi các thành phần khác cùng tồn tại trong cây [2].

Sự tương tác giữa các hoạt chất đa thành phần trong ngũ gia bì có thể làm thay đổi đáng kể nồng độ đỉnh và thời gian đào thải của từng chất trong cơ thể [2]. Khi ngâm chung với ethanol – một chất ức chế và cảm ứng mạnh men gan cytochrome P450, tốc độ chuyển hóa các hoạt chất này bị biến đổi khó lường, tiềm ẩn nguy cơ tích tụ độc tính hoặc triệt tiêu tác dụng sinh học.

Hơn nữa, các nghiên cứu định lượng trên lá ngũ gia bì cho thấy hàm lượng các hợp chất flavonoid và phenolic dao động rất lớn giữa 24 mẫu thu thập từ các loài và vị trí địa lý khác nhau [8]. Do đó, rượu thuốc tự ngâm hoàn toàn không có hàm lượng chuẩn hóa, người uống không thể biết mình đang nạp bao nhiêu miligram dược chất vào cơ thể mỗi lần uống.

Hiểu lầm phổ biến và đối tượng cần thận trọng

Nhiều người lầm tưởng "rượu thuốc càng ngâm lâu càng bổ" hoặc "ngũ gia bì tính ấm nên uống rượu ngâm sẽ trị dứt điểm viêm khớp". Đây là những quan niệm sai lệch. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên người chứng minh việc uống rượu ngâm ngũ gia bì mỗi ngày có thể chữa khỏi bệnh viêm khớp hay tăng cường sinh lực an toàn. Bằng chứng khoa học về khả năng chống oxy hóa hiện chỉ dừng lại ở các nghiên cứu in vitro và thí nghiệm trên chuột [3, 6, 8].

Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tuyệt đối không tự ý dùng rượu ngâm ngũ gia bì:

  • Người có bệnh lý về gan (viêm gan B, xơ gan, men gan cao): Cồn trong rượu làm tăng hoại tử tế bào gan, cản trở hồi phục.
  • Người suy giảm chức năng thận: Nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng và cặn chuyển hóa không thể đào thải [7].
  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Dược liệu chưa có dữ liệu an toàn lâm sàng trên thai kỳ, ethanol gây hại nghiêm trọng cho thai nhi.
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Ethanol và chiisanogenin có thể gây tương tác thuốc nguy hiểm qua gan [2].

Áp dụng thực tế đúng cách

Để tận dụng giá trị dược liệu của ngũ gia bì hương mà không rước bệnh vào thân, người dân nên từ bỏ thói quen uống rượu ngâm mỗi ngày. Thay vào đó, hãy ưu tiên các phương pháp an toàn:

  • Tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền: Chỉ sử dụng dược liệu đã được kiểm nghiệm chất lượng, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng để đảm bảo không nhiễm dư lượng kim loại chì, thủy ngân hay thuốc bảo vệ thực vật [7].
  • Dùng dạng sắc nước: Đun sôi dược liệu với nước sạch theo đúng liều lượng thang thuốc được kê đơn, giúp hòa tan các hoạt chất có lợi mà không gây độc hại [2, 8].
  • Dùng dạng chế phẩm chuẩn hóa: Ưu tiên các dạng cốm hòa tan hoặc viên nang đã qua tinh chế, loại bỏ tạp chất và cồn, được cơ quan y tế cấp phép lưu hành [1].
  • Tuyệt đối không lạm dụng rượu: Không coi rượu thuốc là thức uống giải trí hay thuốc bổ uống thường quy sau mỗi bữa ăn.

Ngũ gia bì hương là một vị thuốc quý với tiềm năng chống oxy hóa và bồi bổ sức khỏe đã được khoa học ghi nhận [1, 8]. Tuy nhiên, việc tự ý ngâm dược liệu vào rượu để uống mỗi ngày là con đường ngắn nhất đưa độc chất cồn và kim loại nặng vào gan thận, biến một vị thuốc bổ thành mối nguy hại khôn lường cho sức khỏe.