Đeo tai nghe, bật danh sách nhạc cổ điển hoặc âm thanh tiếng ồn trắng để át tiếng bàn phím và tiếng trò chuyện nơi công sở đã trở thành thói quen của nhiều dân văn phòng. Nhiều người tin rằng âm thanh không lời giúp não bộ tập trung tốt hơn, nhưng không ít người lại thấy mỏi mệt và làm việc chậm đi.

Thực tế, nhạc cổ điển và tiếng ồn trắng có thể làm tăng hoặc giảm sự tập trung tùy thuộc vào loại nhiệm vụ nhận thức, cường độ âm thanh và đặc điểm thần kinh của từng người. Không có một công thức âm thanh chung giúp tăng hiệu suất cho mọi đối tượng trong mọi hoàn cảnh [1].

Cơ chế âm thanh không lời tác động lên não bộ

Khi làm việc, não bộ sử dụng trí nhớ làm việc (working memory) để lưu trữ và xử lý thông tin tạm thời [2]. Các kích thích âm thanh từ môi trường có thể cạnh tranh nguồn lực chú ý với công việc đang làm, gây ra sự xao nhãng và giảm hiệu suất [3], [4]. Tuy nhiên, ở điều kiện phù hợp, âm thanh nền lại giúp che lấp các tạp âm gây nhiễu từ môi trường xung quanh [5].

Đối với nhạc cổ điển, tác động lên trí nhớ và sự chú ý thường được giải thích qua giả thuyết "hưng phấn và tâm trạng" (arousal-and-mood hypothesis) [6]. Các bản nhạc có tiết tấu nhanh ở giọng trưởng như nhạc Mozart giúp tạo tâm trạng vui vẻ và mức độ tỉnh táo cao, trong khi nhạc tiết tấu chậm ở giọng thứ như giao hưởng Mahler lại gợi cảm xúc buồn và mức độ hưng phấn thấp [3].

Đối với tiếng ồn trắng (white noise), đây là tín hiệu âm thanh liên tục bao gồm mọi tần số trong ngưỡng nghe của con người từ 20 Hz đến 20 kHz được phát ở cùng một cường độ [3], [1]. Cơ chế chính của tiếng ồn trắng là hiện tượng "cộng hưởng ngẫu nhiên" (stochastic resonance) [1], [2]. Ở mức độ vừa phải, tạp âm ngẫu nhiên này giúp tăng cường truyền tải thông tin, cải thiện sự đồng bộ thần kinh giữa các vùng não như hồi trán trên và vỏ não đai sau [1].

Mối quan hệ giữa cường độ tiếng ồn trắng và hiệu suất làm việc tuân theo đồ thị hình chữ U ngược [2]. Tức là mức ồn vừa phải sẽ mang lại lợi ích cho nhận thức, trong khi tiếng ồn quá nhỏ hoặc quá lớn đều làm suy giảm hiệu suất hoạt động của não [2].

Thực hư "hiệu ứng Mozart" và nhạc cổ điển với trí nhớ

Niềm tin rằng nghe nhạc cổ điển giúp thông minh và làm việc tốt hơn bắt nguồn từ các giả thuyết về lợi ích của nhạc Mozart lên nhận thức [5]. Tuy nhiên, dữ liệu thực nghiệm cho thấy kết quả rất khác nhau giữa các nhóm đối tượng và thời điểm nghe [5], [6].

Một nghiên cứu công bố năm 1997 đã khảo sát tác động của nhạc piano Mozart, tiếng ồn trắng, nhịp điệu đơn giản và sự im lặng lên trí nhớ làm việc của khỉ qua bài kiểm tra phản hồi trì hoãn [5]. Âm thanh được phát trong 15 phút trước hoặc trong khi làm bài kiểm tra [5]. Kết quả cho thấy việc nghe nhạc trước khi kiểm tra không mang lại bất kỳ ảnh hưởng nào [5]. Ngược lại, phát nhạc piano Mozart trong lúc làm bài lại gây suy giảm đáng kể hiệu suất do âm nhạc trở thành yếu tố gây xao nhãng quá trình xử lý thần kinh, trong khi tiếng ồn trắng lại giúp cải thiện điểm số nhờ bảo vệ khỏi tạp âm môi trường [5].

Ở người lớn tuổi khỏe mạnh, nhạc cổ điển lại cho thấy tín hiệu tích cực hơn [3], [6]. Một nghiên cứu năm 2007 sử dụng thiết kế đo lường lặp lại để đánh giá tác động của trích đoạn bản "Bốn mùa" (Four Seasons) của Vivaldi so với tiếng ồn trắng và im lặng [6]. Khi thực hiện bài kiểm tra nhớ chuỗi số xuôi và độ lưu loát ngữ âm, người lớn tuổi nghe nhạc cổ điển đã tăng đáng kể hiệu suất trí nhớ làm việc so với khi im lặng, còn tiếng ồn trắng không tạo ra hiệu ứng này [6]. Một tổng quan năm 2014 cũng ghi nhận ở người lớn tuổi, nhạc nền tiết tấu nhanh giúp cải thiện tốc độ xử lý, trong khi trí nhớ được hưởng lợi từ cả nhạc vui lẫn nhạc buồn [3].

Tại môi trường làm việc đặc thù, một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên (RCT) năm 2020 trên 240 lao động mắc bệnh tâm thần phân liệt mạn tính đã đo khả năng chú ý trong bốn điều kiện: không nhạc, nhạc nhanh, nhạc chậm và tiếng ồn trắng [7]. Kết quả chỉ ra rằng người lao động đạt điểm chú ý cao hơn khi có nhạc nền so với môi trường im lặng, và nhạc tiết tấu chậm mang lại sự tập trung tốt hơn nhạc tiết tấu nhanh [7].

Tiếng ồn trắng: Lợi ích phụ thuộc vào công việc và người nghe

Khác với âm nhạc có giai điệu, tiếng ồn trắng tác động trực tiếp vào mạng lưới thần kinh thông qua cường độ âm thanh và đặc điểm chú ý sẵn có của người nghe [1], [4].

Một nghiên cứu chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) năm 2019 trên 20 người trẻ khỏe mạnh đã kiểm tra trí nhớ làm việc thính giác (nhớ lại từ theo thứ tự ngược) dưới bốn mức tỷ lệ tín hiệu trên nhiễu (SNR): 15, 10, 5 và 0 dB [2]. Kết quả cho thấy hiệu suất làm bài và hoạt động ở vỏ não trán, vỏ não thính giác sơ cấp và vỏ não đai trước tăng lên ở mọi mức ồn, trừ mức 0 dB SNR (khi tiếng ồn quá lớn ngang bằng âm thanh mục tiêu) làm giảm cả hoạt động não lẫn điểm số [2]. Mức tối ưu để tăng cường trí nhớ làm việc thính giác được xác định nằm trong khoảng từ 10 đến 5 dB SNR, với sự tham gia chiến lược của hồi trán trên bên phải [2].

Tuy nhiên, mức độ dễ chịu chủ quan của người nghe đóng vai trò quyết định đến hiệu quả công việc trí óc [8]. Năm 2018, một nghiên cứu sử dụng quang phổ cận hồng ngoại chức năng (fNIRS) đã đo lưu lượng máu não của 29 người khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 21,9 ± 1,4) khi làm bài tập nhớ số trong môi trường im lặng và có tiếng ồn trắng [8]. Các nhà khoa học phát hiện ra ba nhóm phản ứng hoàn toàn khác nhau [8]:

  • Nhóm cảm thấy tiếng ồn trắng dễ chịu: Kết nối chức năng hai bán cầu não tại các vùng liên quan đến trí nhớ được củng cố, giúp tăng hiệu suất làm bài [8].
  • Nhóm cảm thấy không thoải mái: Vùng trán liên quan đến kiểm soát chú ý phải kích hoạt mạnh hơn để duy trì kết quả công việc không bị tụt giảm trong môi trường ồn [8].
  • Nhóm cảm thấy tiếng ồn trắng khó chịu: Lưu lượng máu não giảm xuống, kéo theo sự sụt giảm rõ rệt về hiệu suất làm việc [8].

Bên cạnh cảm giác chủ quan, khả năng tập trung nền tảng của mỗi người cũng làm đảo ngược tác dụng của tiếng ồn trắng [4]. Nghiên cứu năm 2010 trên 51 học sinh trung học thực hiện bài kiểm tra trí nhớ từ vựng trong điều kiện im lặng và có tiếng ồn trắng ở mức 78 dB [4]. Kết quả cho thấy tiếng ồn trắng 78 dB giúp cải thiện trí nhớ ở nhóm học sinh hay mất tập trung (trạng thái thiếu hụt dopamine), nhưng lại làm giảm kết quả của nhóm học sinh vốn có khả năng tập trung tốt [4].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Tổng hợp các nghiên cứu thần kinh học đến năm 2022 cho thấy một bức tranh toàn diện hơn về giới hạn của tiếng ồn trắng [1]. Ở mức độ thấp (50-60 dB) và trung bình (70-80 dB), tiếng ồn trắng cải thiện được trí nhớ làm việc thính giác và trí nhớ ngữ nghĩa [1]. Thế nhưng, ở các lĩnh vực nhận thức khác như trí nhớ làm việc thị giác, khả năng chuyển đổi nhiệm vụ (set-shifting) và độ lưu loát ngữ âm, tiếng ồn trắng hoàn toàn không mang lại lợi ích, thậm chí còn làm suy giảm hiệu quả [1].

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng nghe nhạc cổ điển trước giờ làm việc sẽ giúp "khởi động" trí não thông minh hơn, trong khi thực nghiệm cho thấy nghe nhạc 15 phút trước khi làm nhiệm vụ không tạo ra thay đổi nào [5]. Một hiểu lầm khác là bật tiếng ồn trắng cho tất cả mọi người cùng nghe để tăng năng suất, mà bỏ qua thực tế rằng những người vốn đã có sự tập trung tốt hoặc nhạy cảm thấy khó chịu với âm thanh này sẽ bị giảm lưu lượng máu não và tụt giảm hiệu suất [8], [4].

Ngoài ra, nhiều nghiên cứu hiện nay mới dừng lại ở quy mô mẫu nhỏ từ 20 đến 51 người [8], [4], [2], hoặc thực hiện trên động vật [5] và các nhóm bệnh lý đặc thù [7]. Bản thân các nhà nghiên cứu cũng nhấn mạnh kết quả cần được lặp lại trên quy mô mẫu lớn hơn với nhiều mức cường độ ồn khác nhau trước khi ứng dụng rộng rãi [4].

Ai nên thận trọng khi dùng âm thanh nền lúc làm việc?

Dựa trên các dữ kiện khoa học, một số nhóm đối tượng cần thận trọng vì âm thanh nền có thể gây tác dụng ngược:

  • Người vốn có khả năng tập trung cao: Việc thêm tiếng ồn trắng (như mức 78 dB) có thể gây dư thừa kích thích, cạnh tranh tài nguyên nhận thức và làm giảm điểm số công việc [3], [4].
  • Người cảm thấy căng thẳng, khó chịu khi nghe tiếng xì xào của tiếng ồn trắng: Tiếp xúc với âm thanh gây khó chịu làm giảm lưu lượng máu não và trực tiếp làm hỏng hiệu suất lao động trí óc [8].
  • Người đang thực hiện các công việc đòi hỏi trí nhớ thị giác hoặc phải liên tục chuyển đổi giữa nhiều đầu việc khác nhau: Tiếng ồn trắng không hỗ trợ và có thể làm suy giảm các kỹ năng này [1].
  • Người có vấn đề sức khỏe tâm thần hoặc thần kinh (như rối loạn tăng động giảm chú ý ADHD hoặc tâm thần phân liệt): Dù âm thanh nền có tiềm năng hỗ trợ trong môi trường y tế và phục hồi chức năng [7], [1], người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để chọn loại âm thanh và nhịp điệu phù hợp thay vì tự ý áp dụng.

Cách áp dụng thực tế để tối ưu sự tập trung

Để biến âm thanh không lời thành công cụ hỗ trợ công việc hiệu quả, người làm việc có thể điều chỉnh theo các nguyên tắc thực tế sau:

  • Chọn âm thanh theo độ khó và bản chất công việc: Khi làm việc ở môi trường có nhiều tạp âm gây xao nhãng hoặc cần ghi nhớ thông tin dạng âm thanh, từ ngữ, có thể dùng tiếng ồn trắng để che chắn tạp âm [5], [1], [2]. Khi cần cải thiện tâm trạng và tốc độ xử lý, người lớn tuổi có thể chọn nhạc cổ điển như Vivaldi hoặc Mozart [3], [6]. Nếu cần duy trì sự chú ý ổn định trong thời gian dài, nhạc không lời tiết tấu chậm sẽ an toàn hơn nhạc tiết tấu nhanh [7].
  • Điều chỉnh âm lượng ở mức vừa phải: Tuân thủ quy luật hình chữ U ngược, chỉ nên mở tiếng ồn trắng ở cường độ thấp (50-60 dB) đến trung bình (70-80 dB), hoặc giữ tỷ lệ tín hiệu trên nhiễu (SNR) ở mức 10 đến 5 dB [1], [2]. Tuyệt đối không mở quá to (như mức 0 dB SNR) vì sẽ làm ức chế hoạt động vỏ não [2].
  • Lắng nghe phản ứng của cơ thể: Nếu bật tiếng ồn trắng hoặc nhạc Mozart mà thấy dễ chịu, đầu óc tỉnh táo thì nên duy trì [3], [8]. Ngược lại, nếu thấy chói tai, căng thẳng vùng trán hoặc phải gồng mình để đọc hiểu văn bản, hãy tắt ngay lập tức và quay về môi trường im lặng [5], [8].

Nhạc cổ điển và tiếng ồn trắng không phải là "thuốc bổ não" vạn năng cho mọi dân văn phòng, mà chỉ phát huy tác dụng khi khớp đúng với nhu cầu thần kinh và loại hình công việc [8], [1]. Hiểu rõ giới hạn của bản thân, giữ âm lượng vừa phải và sẵn sàng tắt âm thanh khi làm các tác vụ phức tạp là chìa khóa để bảo vệ sự tập trung bền vững.