Nhiều học sinh và phụ huynh quan tâm đến chế độ ăn kiêng ngặt nghèo như ketogenic (keto) với hy vọng tăng cường sự tập trung và cải thiện kết quả học tập. Tuy nhiên, việc cắt giảm gần như hoàn toàn carbohydrate ở lứa tuổi đang phát triển có thực sự mang lại lợi ích cho trí não hay tiềm ẩn nhiều hệ lụy sức khỏe?

Hiện tại, chưa có bằng chứng khoa học cho thấy học sinh khỏe mạnh nên ăn chế độ keto để tăng khả năng tập trung hay cải thiện kết quả học tập. Các nghiên cứu hiện có về chế độ ăn này chủ yếu thực hiện trên trẻ em mắc bệnh lý thần kinh nặng (như động kinh kháng thuốc) hoặc người lớn tuổi có suy giảm nhận thức, chứ chưa chứng minh được hiệu quả tương tự ở học sinh phát triển bình thường.

Năng lượng của não bộ hoạt động thế nào khi thiếu bột đường?

Cơ thể con người chuyển hóa chất béo tạo ra các thể ketone, đóng vai trò như nguồn năng lượng thay thế cho não bộ khi lượng glucose cung cấp từ thực phẩm bị cắt giảm nghiêm trọng [1]. Một số đánh giá cho thấy các thể ketone này có thể cung cấp nhiên liệu phụ trợ khi quá trình sử dụng glucose bị trục trặc [2], [1].

Ở mô hình động vật, chế độ ăn keto làm tăng nồng độ chất dẫn truyền thần kinh ức chế GABA và giảm glutamate tại vùng hải mã, hỗ trợ giảm hưng phấn quá mức của tế bào thần kinh [2]. Dù vậy, những biến đổi sinh học này chủ yếu phục vụ mục đích kiểm soát cơn co giật ở bệnh lý động kinh [2], [1]. Chúng hoàn toàn không đồng nghĩa với việc thúc đẩy trí thông minh hay tối ưu hóa khả năng tiếp thu bài vở ở người khỏe mạnh.

Nghiên cứu khoa học nói gì về chế độ ăn keto ở lứa tuổi học đường?

Dữ liệu lâm sàng về chế độ ăn keto ở trẻ em và thanh thiếu niên hiện nay gần như chỉ tập trung vào nhóm bệnh nhân đặc thù:

  • Ở trẻ em mắc hội chứng sóng nhọn liên tục khi ngủ chậm (CSWS): Một nghiên cứu theo dõi 5 trẻ từ 8 đến 13 tuổi bị động kinh kháng thuốc áp dụng chế độ keto trong 2 năm [3]. Kết quả cho thấy chế độ này không làm thay đổi kết quả tâm lý thần kinh và điểm số chỉ số thông minh (IQ) vẫn ở mức thấp, dù có 2 trẻ ghi nhận cải thiện về khả năng chú ý và hành vi [3]. Tuy nhiên, nghiên cứu không có nhóm chứng đối đầu [3].
  • Ở thanh thiếu niên mắc động kinh kháng thuốc: Báo cáo hồi cứu trên 45 bệnh nhân từ 12 đến 19 tuổi theo dõi từ năm 1994 đến 2002 ghi nhận chế độ ăn giúp kiểm soát cơn co giật ở một số trường hợp, nhưng tỷ lệ gặp tác dụng phụ khá cao [4]. Sau 6 tháng, tỷ lệ duy trì chế độ ăn còn 62% và sau 12 tháng chỉ còn 44% [4].
  • Về tâm lý và hành vi: Một nghiên cứu trên 15 trẻ em và thanh thiếu niên trong 6 tháng ghi nhận nhận thức có xu hướng cải thiện nhẹ, nhưng mức độ thích ứng tâm lý xã hội lại có xu hướng giảm sút và xuất hiện nhiều vấn đề về tâm trạng hơn [5]. Mặt khác, một bài tổng quan ghi nhận các quan sát lâm sàng cho thấy trẻ động kinh cải thiện sự tỉnh táo, chú ý duy trì và tương tác xã hội khi kiểm soát được cơn bệnh [6].

Đối với các hội chứng phát triển thần kinh khác, hai thử nghiệm lâm sàng nhỏ kéo dài 3 và 6 tháng ghi nhận giảm triệu chứng ở 15 và 45 trẻ mắc chứng rối loạn phổ tự kỷ [2]. Với rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mới chỉ thực hiện trên 21 con chó trong 6 tháng mà hoàn toàn thiếu nghiên cứu trên người [2].

Tác động tiêu cực tiềm ẩn đối với chức năng nhận thức linh hoạt

Việc thiếu hụt carbohydrate đột ngột có thể không mang lại sự tỉnh táo như mong đợi mà ngược lại còn làm chậm xử lý tư duy. Một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên trên 21 phụ nữ thừa cân áp dụng chế độ ăn dạng lỏng rất ít năng lượng trong 28 ngày so sánh giữa nhóm keto và không keto [7].

Kết quả cho thấy khả năng chú ý đơn thuần không có sự khác biệt giữa hai nhóm [7]. Tuy nhiên, nhóm ăn keto bị suy giảm đáng kể hiệu suất thực hiện bài kiểm tra kết nối dấu vết (trail making task) – một thước đo đòi hỏi xử lý trí tuệ bậc cao và độ linh hoạt tinh thần, với sự suy giảm rõ rệt nhất xảy ra giữa thời điểm ban đầu và tuần đầu tiên [7]. Điều này cho thấy giai đoạn đầu cắt giảm carbohydrate có thể làm gián đoạn các thao tác tư duy phức tạp [7].

Nguy cơ tác dụng phụ của keto đối với thanh thiếu niên

Áp dụng chế độ ăn keto đòi hỏi sự kiêng khem rất khắt khe, dễ dẫn đến những hệ lụy sức khỏe thực thể:

  • Sụt cân ngoài ý muốn: Nghiên cứu trên 45 thanh thiếu niên cho thấy có tới 60% bệnh nhân bị sụt cân [4].
  • Rối loạn chu kỳ kinh nguyệt: Có đến 45% nữ thanh thiếu niên trong nghiên cứu gặp phải tình trạng rối loạn kinh nguyệt khi theo chế độ này [4].
  • Vấn đề tiêu hóa: Các tác dụng phụ trên đường tiêu hóa thường xuyên được ghi nhận ở trẻ nhỏ khi áp dụng chế độ ăn nhiều chất béo [2].
  • Áp lực tâm lý: Việc hạn chế thực phẩm quá mức khiến 22% thanh thiếu niên bỏ dở can thiệp do cảm thấy bị gò bó [4], đồng thời làm gia tăng các khó khăn về tâm trạng [5].

Những điều khoa học chưa làm rõ

Các dữ liệu nghiên cứu hiện tại để lại nhiều khoảng trống lớn đối với nhóm đối tượng học đường:

  • Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá tác động của chế độ ăn keto lên khả năng ghi nhớ, học tập hay điểm số của học sinh khỏe mạnh.
  • Tác động dài hạn của việc thiếu hụt carbohydrate đối với sự phát triển cấu trúc não bộ và mật độ xương ở thanh thiếu niên chưa được xác định.
  • Chưa có dữ liệu chứng minh chế độ ăn này an toàn khi áp dụng mà không có sự giám sát y tế chặt chẽ.

Lời khuyên dinh dưỡng thực tế cho lứa tuổi học sinh

Học sinh không nên tự ý áp dụng chế độ ăn keto để học tập hay ôn thi. Bộ não của lứa tuổi học đường đang trong giai đoạn phát triển và học tập căng thẳng, cần một chế độ dinh dưỡng cân bằng và bền vững:

  • Đảm bảo khẩu phần cung cấp đủ các nhóm chất thiết yếu: tinh bột chuyển hóa chậm, chất đạm, chất béo lành mạnh, vitamin và khoáng chất.
  • Duy trì việc uống đủ nước và ngủ đủ giấc, vì đây là nền tảng cốt lõi giúp duy trì sự chú ý và trí nhớ ổn định.
  • Chế độ ăn keto chỉ nên được xem xét như một liệu pháp y khoa dành riêng cho các bệnh lý đặc biệt như động kinh kháng thuốc, và bắt buộc phải được bác sĩ chuyên khoa cùng chuyên gia dinh dưỡng theo dõi sát sao [4], [2], [6].

Chế độ ăn keto không phải là phương pháp tăng cường nhận thức cho học sinh bình thường. Việc áp dụng sai mục đích có thể làm giảm độ linh hoạt của tư duy và kéo theo nhiều rủi ro sức khỏe. Hãy duy trì chế độ ăn uống điều độ, cân đối để hỗ trợ sự phát triển thể chất và tinh thần toàn diện.