Chế độ ăn ketogenic (keto) giàu chất béo và rất ít tinh bột đang thu hút nhiều sự quan tâm từ các bậc phụ huynh. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ này cho trẻ nhỏ tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe, đặc biệt là hạ đường huyết cấp tính.

Theo các nghiên cứu lâm sàng trên trẻ điều trị động kinh, hạ đường huyết là biến chứng phổ biến khi khởi đầu chế độ keto, đặc biệt nghiêm trọng hơn ở nhóm dưới 5 tuổi [1]. Các dữ liệu y khoa hiện tại chỉ đánh giá việc can thiệp ăn keto dưới sự giám sát chặt chẽ tại bệnh viện, chưa có bằng chứng an toàn cho việc tự áp dụng tại nhà [1].

Rủi ro hạ đường huyết ở trẻ nhỏ khi ăn keto

Một nghiên cứu hồi cứu trên 158 trẻ em (độ tuổi trung bình 4,6 tuổi) cho thấy 80% trẻ gặp phản ứng bất lợi trong giai đoạn đầu nhập viện để ăn keto [1]. Tụt đường huyết cùng với nôn mửa và chán ăn là các biến chứng xuất hiện nhiều nhất [1].

Độ tuổi của trẻ có liên quan trực tiếp đến mức độ nghiêm trọng của biến chứng [1]. Nhóm trẻ nhỏ tuổi hơn (trung bình 3,6 tuổi) có nguy cơ tái phát hạ đường huyết và gặp phản ứng mức độ vừa đến nặng cao hơn nhóm lớn tuổi (trung bình 4,9 tuổi) [1]. Khoảng 46% trẻ phải can thiệp y tế trong thời gian này, trong đó giải pháp cho uống nước trái cây chiếm 24% [1].

Biểu hiện hạ đường huyết và tác động của nhịn ăn

Giai đoạn nhịn ăn để bắt đầu chế độ keto khiến trẻ dễ rơi vào trạng thái ngủ lơ mơ, li bì [1]. Lượng đường trong máu của trẻ trong thời điểm này có thể giảm xuống ngưỡng 30 đến 40 mg/dL [1]. Do đó, việc nhịn ăn để khởi động chế độ keto được khuyến cáo nên tránh đối với trẻ nhỏ tuổi [1].

Ngoài việc hạ đường huyết, chế độ ăn hạn chế carbohydrate còn có thể gây mệt mỏi, đau đầu, buồn nôn, táo bón và nhiễm toan chuyển hóa trong những ngày đầu [2]. Trẻ cũng có thể gặp các phản ứng bất lợi khác như chậm phát triển chiều cao hoặc thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng [3].

Dữ liệu hạ đường huyết từ thiết bị theo dõi liên tục

Theo dõi đường huyết ở một bé gái 3 tuổi mắc hội chứng Dravet ăn keto ghi nhận 293 đợt hạ đường huyết ở mức vừa, với chỉ số thấp nhất là 45 mg/dL [4]. Báo cáo ghi nhận một cơn co giật ở trẻ có liên quan trực tiếp đến tình trạng tụt đường huyết này [4]. Tỷ lệ xuất hiện hạ đường huyết ở bệnh nhi này có xu hướng giảm từ 24,5% xuống 11,8% tổng số lần đo theo thời gian điều trị [4].

Một nghiên cứu trên trẻ dùng thiết bị quét đường huyết liên tục (FGM) cũng ghi nhận biến chứng hạ đường huyết (dưới 65 mg/dL) giảm rõ rệt sau 3 tháng [5]. Việc kiểm soát đường huyết giúp ngăn ngừa nguy cơ co giật do tụt đường huyết ở trẻ nhỏ ăn keto [4].

Tác dụng phụ và nguy cơ tương tác thuốc cần lưu ý

Một nghiên cứu theo dõi 52 trẻ ăn keto ghi nhận 10% trường hợp gặp biến chứng nghiêm trọng sau khi bắt đầu ăn [6]. Đáng chú ý, 80% các ca gặp biến chứng nặng này có phối hợp dùng thuốc chống động kinh valproate [6]. Các biến chứng ghi nhận gồm giảm protein máu nặng, toan hóa ống thận và tăng men gan [6].

Ngoài hạ đường huyết, trẻ dùng chế độ keto dài ngày để điều trị co giật còn có nguy cơ gặp sỏi thận, rối loạn lipid máu, nhiễm trùng tụ cầu và bệnh lý thần kinh thị giác [7]. Trẻ ăn keto do đó cần được làm xét nghiệm định kỳ chức năng gan, thận và đánh giá chuyển hóa [6].

Điều chưa biết về hạ đường huyết ở trẻ ăn keto

Các trích đoạn nghiên cứu hiện có không cung cấp dữ liệu chứng minh lượng dự trữ glycogen ở gan của trẻ dưới 5 tuổi là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hạ đường huyết khi ăn keto.

Bên cạnh đó, các nghiên cứu chưa xác định được mức độ an toàn của chế độ keto đối với trẻ em phát triển bình thường không mắc động kinh. Hiệu quả của việc dùng keto cho các rối loạn hành vi như tự kỷ hay tăng động giảm chú ý ở trẻ nhỏ vẫn còn thiếu hướng dẫn lâm sàng rõ ràng [3].

Ai nên thận trọng khi áp dụng keto cho trẻ?

Trẻ dưới 5 tuổi là nhóm đối tượng có nguy cơ cao bị tái phát hạ đường huyết khi ăn keto [1]. Trẻ đang điều trị bệnh bằng thuốc chống động kinh, đặc biệt là valproate, cần được theo dõi chuyên khoa sát sao do nguy cơ tương tác bất lợi [6].

Phụ huynh không tự ý áp dụng chế độ keto cho trẻ tại nhà nếu không có chỉ định từ bác sĩ [1]. Mọi quy trình bắt đầu chế độ ăn này cho trẻ nhỏ nên được thực hiện nội trú tại cơ sở y tế để kịp thời xử trí hạ đường huyết và các biến chứng chuyển hóa [1].