Nhiều phụ huynh có con nhỏ mắc chứng tự kỷ hoặc rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) thường tìm kiếm các giải pháp dinh dưỡng với hy vọng cải thiện hành vi của trẻ. Trong đó, trào lưu áp dụng chế độ ăn keto (ketogenic diet) đang được lan truyền như một biện pháp can thiệp giàu tiềm năng.

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại khẳng định chế độ ăn keto không thể chữa khỏi chứng tự kỷ hay tăng động [1]. Dữ liệu nghiên cứu về tác động của chế độ ăn này trên rối loạn phát triển thần kinh vẫn còn ở giai đoạn sơ khai, kết quả không đồng nhất và chưa có đủ cơ sở tin cậy để khuyến nghị cho trẻ nhỏ, đặc biệt là lứa tuổi dưới 5 tuổi [1] [2].

Bằng chứng khoa học về keto đối với tự kỷ và tăng động

Chế độ ăn keto vốn có lịch sử ứng dụng trong việc hỗ trợ điều trị động kinh kháng thuốc ở trẻ em và thanh thiếu niên [1]. Từ mối liên hệ này, các nhà khoa học đã bắt đầu tìm hiểu tiềm năng của thể ceton và chế độ keto đối với các rối loạn phát triển thần kinh như tự kỷ và ADHD [1].

Một tổng quan tài liệu năm 2024 ghi nhận 14 nghiên cứu tiền lâm sàng và 10 nghiên cứu lâm sàng về can thiệp keto cho nhóm bệnh này [1]. Kết quả thu được rất trái chiều, đồng thời thiết kế nghiên cứu, mô hình thử nghiệm và các tiêu chí đánh giá có độ không đồng nhất rất cao [1]. Báo cáo kết luận các nghiên cứu vẫn đang ở giai đoạn sơ khai cả về chiều sâu lẫn phạm vi [1].

Đối với riêng chứng tự kỷ, một tổng quan hệ thống năm 2023 rà soát 55 bài báo đủ tiêu chuẩn từ 4.580 tài liệu đã chỉ ra rằng các thử nghiệm lâm sàng hiện có quy mô mẫu rất nhỏ, thời gian can thiệp và thang đo khác nhau [2]. Kết quả về hiệu quả của chế độ ăn keto trong việc giảm các vấn đề tiêu hóa, hành vi hay giấc ngủ ở trẻ tự kỷ là hoàn toàn mâu thuẫn [2]. Do đó, các chuyên gia khẳng định chưa thể khuyến nghị chế độ ăn keto cho trẻ tự kỷ dựa trên các bằng chứng hiện có [2].

Các thử nghiệm lâm sàng quy mô nhỏ nói lên điều gì?

Một số thử nghiệm lâm sàng bước đầu cho thấy cải thiện cục bộ nhưng bộc lộ nhiều hạn chế về phương pháp. Một nghiên cứu nhãn mở năm 2018 tại Mỹ thử nghiệm chế độ ăn keto biến đổi kết hợp không gluten và bổ sung MCT trên 15 trẻ từ 2 đến 17 tuổi trong 3 tháng [3]. Kết quả ghi nhận điểm số tổng thể trên thang ADOS-2 và một số hành vi bắt chước hay lo âu có cải thiện [3]. Dù vậy, nghiên cứu này không ghi nhận thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với các hành vi định hình, lặp lại (P = 0.125) [3]. Ngoài ra, có 7 trên 15 trẻ hầu như không hoặc chỉ cải thiện rất ít sau can thiệp [3].

Một nghiên cứu đối chứng đơn trung tâm năm 2017 tại Ai Cập theo dõi 45 trẻ từ 3 đến 8 tuổi chia làm 3 nhóm: ăn keto kiểu Atkins biến đổi, ăn không gluten không casein, và nhóm ăn cân bằng đối chứng trong 6 tháng [4]. Nhóm ăn keto đạt điểm đánh giá nhận thức và khả năng giao tiếp xã hội tốt hơn nhóm đối chứng [4]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh đây chỉ là thử nghiệm đơn lẻ trên quy mô mẫu nhỏ và cần các nghiên cứu tiền cứu lớn hơn nhiều để xác thực [4].

Về tổng thể, một tổng quan hệ thống năm 2018 cũng chỉ tìm thấy 1 nghiên cứu lâm sàng ghi nhận cải thiện điểm đánh giá tự kỷ khi áp dụng keto [5]. Con số này quá ít ỏi để tạo thành bằng chứng khoa học vững chắc [5].

Khoảng cách giữa thí nghiệm trên động vật và thực tế

Các kết quả khả quan nhất của chế độ ăn keto phần lớn mới dừng lại ở mô hình động vật. Một nghiên cứu năm 2018 trên chuột EL (mô hình mang đặc điểm tự kỷ kèm động kinh) cho thấy chế độ ăn keto giúp cải thiện tương tác xã hội và giảm hành vi lặp lại [6]. Đáng chú ý, hiệu quả này có tính phụ thuộc giới tính rõ rệt khi biểu hiện tốt ở chuột cái nhưng rất hạn chế ở chuột đực [6].

Nghiên cứu trên tế bào và động vật gợi ý keto có thể tác động đến chuyển hóa thần kinh và hệ vi sinh đường ruột [7]. Dù hệ vi sinh đường ruột và các chỉ số viêm hệ thống như IL-1B hay TNF-alpha có mối liên quan mật thiết đến sinh lý bệnh của tự kỷ, những phản ứng này trong phòng thí nghiệm chưa thể suy diễn trực tiếp thành hiệu quả điều trị trên cơ thể trẻ nhỏ [7].

Những điều khoa học chưa thể trả lời

Các tài liệu nghiên cứu hiện có vẫn để lại những khoảng trống lớn:

  • Chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt, đầy đủ cho nhóm trẻ dưới 5 tuổi [3] [4].
  • Chưa có hướng dẫn lâm sàng chính thức nào xác nhận chế độ ăn keto an toàn và hiệu quả cho trẻ tự kỷ hoặc tăng động [8].
  • Bằng chứng can thiệp keto trên hội chứng tăng động giảm chú ý (ADHD) còn rất khan hiếm, hầu như chưa có thử nghiệm lâm sàng đủ mạnh [1] [8].
  • Chưa rõ hiệu quả quan sát được (nếu có) duy trì được bao lâu sau khi trẻ dừng chế độ ăn [3].

Nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng và nhóm cần thận trọng

Trẻ dưới 5 tuổi là đối tượng có tốc độ phát triển thể chất và não bộ vượt trội. Việc cắt giảm tinh bột ngặt nghèo và nâng cao tỷ lệ chất béo kéo theo nhiều rủi ro sức khỏe đáng lo ngại.

Một tài liệu công bố năm 2024 cảnh báo rằng chế độ ăn sinh ceton ở trẻ em tiềm ẩn nguy cơ làm chậm phát triển chiều cao và gây thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng thiết yếu [8]. Nghiên cứu năm 2023 cũng nhấn mạnh những can thiệp ăn kiêng ngặt nghèo ở trẻ tự kỷ dễ dẫn đến thiếu dinh dưỡng trầm trọng, từ đó tác động tiêu cực ngược trở lại các triệu chứng hành vi [2].

Vì vậy, tuyệt đối không tự ý áp dụng chế độ ăn keto cho trẻ nhỏ, đặc biệt là nhóm dưới 5 tuổi, trẻ chậm tăng trưởng hoặc trẻ có bệnh lý chuyển hóa mà không có chỉ định và giám sát trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa [2] [8].

Hướng chăm sóc thực tế cho trẻ nhỏ

Mục tiêu dinh dưỡng cốt lõi cho trẻ có biểu hiện tự kỷ hoặc tăng động là bảo đảm sự tăng trưởng thể chất bình thường theo đúng lứa tuổi [2]. Thay vì chạy theo các trào lưu ăn kiêng cực đoan thiếu bằng chứng, cha mẹ nên xây dựng một chế độ ăn cân bằng, giàu dưỡng chất để ngăn ngừa thiếu hụt chất dinh dưỡng [2].

Mọi can thiệp điều chỉnh khẩu phần ăn liên quan đến hành vi thần kinh của trẻ cần được trao đổi kỹ lưỡng với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng lâm sàng trước khi thực hiện [2] [8].