Nhiều phụ huynh tin rằng cho trẻ ăn nhiều tinh bột hoặc bánh kẹo ngọt sẽ khiến trẻ trở nên kích động và mất tập trung. Niềm tin này khiến việc cắt giảm carb hay kiêng hoàn toàn đường trở thành một biện pháp truyền miệng phổ biến.

Quan niệm cắt giảm carb giúp trẻ bớt tăng động là sai dựa trên các bằng chứng lâm sàng hiện có. Các thử nghiệm đối chứng nghiêm ngặt trên người cho thấy đường không phải nguyên nhân chính gây ra hành vi tăng động [1]. Hơn nữa, dữ liệu hiện tại chủ yếu khảo sát đường đơn (sucrose) và nước ngọt, chưa có bằng chứng chứng minh việc cắt giảm tinh bột phức hợp mang lại lợi ích cho hành vi của trẻ.

Thử nghiệm can thiệp: Đường không kích hoạt hành vi tăng động

Nhiều thử nghiệm lâm sàng mù đôi có đối chứng đã đánh giá trực tiếp tác động của đường đối với nhận thức và hành vi trẻ nhỏ. Một thử nghiệm năm 1994 thực hiện trên 25 trẻ mầm non (3–5 tuổi) và 23 học sinh (6–10 tuổi) được phụ huynh mô tả là nhạy cảm với đường [2]. Trẻ được luân phiên áp dụng ba chế độ ăn trong ba giai đoạn kéo dài mỗi đợt 3 tuần: giàu đường sucrose, chứa chất tạo ngọt aspartame, hoặc chứa chất tạo ngọt saccharin [2].

Kết quả cho thấy nhóm trẻ mầm non tiêu thụ trung bình 5.600 mg đường sucrose/kg thể trọng mỗi ngày, vượt xa mức tiêu thụ thông thường [2]. Dù lượng đường rất cao, các nhà nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt có ý nghĩa ở 39 biến số hành vi và nhận thức ở nhóm học sinh, và chỉ 4 trên 31 chỉ số ở nhóm mầm non có sai khác nhưng không theo quy luật nhất quán [2]. Kết luận từ các can thiệp này khẳng định sucrose và aspartame không gây suy giảm nhận thức hay thay đổi hành vi tiêu cực [1], [2].

Một thử nghiệm mù đôi khác trên 30 bé trai mầm non cũng cho kết quả tương tự khi kiểm tra phản ứng với aspartame, saccharin, sucrose và glucose [3]. Các chuyên gia quan sát không ghi nhận tác động bất lợi nào của đường lên mức độ hung hăng hay hành vi của trẻ [3]. Việc đường gây rối loạn hành vi nghiêm trọng là khó xảy ra [3].

Trẻ mắc chứng tăng động giảm chú ý phản ứng thế nào với đường?

Một nghiên cứu năm 1991 so sánh phản ứng cấp tính sau khi dùng đường ở 17 trẻ mắc chứng tăng động giảm chú ý (ADDH) và 9 trẻ đối chứng khỏe mạnh cùng độ tuổi [4]. Các thử nghiệm đường hoặc giả dược được dùng kèm một bữa sáng giàu carbohydrate [4]. Kết quả cho thấy đường không làm tăng hành vi hung hăng ở cả hai nhóm trẻ [4].

Điểm số đo lường sự chú ý liên tục có suy giảm ở nhóm ADDH sau khi dùng đường, nhưng không suy giảm sau khi dùng saccharin hay aspartame [4]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhận định kết quả này có ý nghĩa lâm sàng đáng ngờ vì hành vi hung hăng không đổi, và hiện tượng trên có thể do phản ứng cộng gộp giữa đường và bữa sáng giàu carbohydrate [4]. Hiện tượng này cần nghiên cứu lặp lại trước khi đưa ra bất kỳ khuyến cáo dinh dưỡng nào [4].

Đồ uống có đường và các nghiên cứu quan sát

Các nghiên cứu quan sát cung cấp số liệu thực tế về mức tiêu thụ nước ngọt có đường (SSB), nhưng mang lại kết quả chưa đồng nhất. Khảo sát tại Trung Quốc trên 109 trường mầm non thuộc 11 thành phố ghi nhận 24,9% trẻ uống nước ngọt từ 1 lần/ngày trở lên [5]. Trẻ uống nhiều nước ngọt có nguy cơ gặp vấn đề cảm xúc và hành vi cư xử cao hơn, nhưng nghiên cứu không quan sát thấy nguy cơ tăng động gia tăng đáng kể [5].

Ngược lại, một khảo sát cắt ngang năm 2023 trên 6.541 học sinh từ 6–12 tuổi cho thấy trẻ uống đồ ngọt từ 2 lần/tuần trở lên có chỉ số tăng động cao hơn so với trẻ không uống, theo đánh giá của cả giáo viên và phụ huynh [6]. Dù vậy, thiết kế nghiên cứu cắt ngang không cho phép khẳng định quan hệ nhân quả [5]. Trẻ có xu hướng tăng động sẵn có thể tìm đến đồ uống ngọt nhiều hơn, hoặc các yếu tố giáo dục và sinh hoạt khác đóng vai trò chi phối.

Hiểu lầm từ chế độ ăn loại trừ

Một số phụ huynh nhận thấy con cải thiện khi áp dụng chế độ ăn kiêng nghiêm ngặt, từ đó cho rằng cắt đường là chìa khóa. Một nghiên cứu theo dõi 24 bé trai mầm non tăng động áp dụng chế độ ăn loại trừ rộng trong 4 tuần [7]. Chế độ này cắt giảm đường đơn, đồng thời loại bỏ màu thực phẩm nhân tạo, hương liệu, sô-cô-la, bột ngọt, chất bảo quản, caffeine và sữa bò [7].

Báo cáo từ cha mẹ ghi nhận hơn 50% trẻ có cải thiện hành vi và giảm thức giấc ban đêm [7]. Tuy nhiên, vì chế độ này cắt bỏ đồng thời hàng loạt hợp chất và phụ gia khác nhau, nghiên cứu không thể xác định việc giảm đường đơn có phải là yếu tố tạo ra kết quả hay không [7].

Điều nghiên cứu chưa làm rõ

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa giải đáp được một số vấn đề quan trọng:

  • Tác động dài hạn của việc cắt giảm hoàn toàn carbohydrate phức hợp (như cơm, yến mạch, khoai) đối với sự phát triển thần kinh của trẻ. Các nghiên cứu chủ yếu kiểm tra đường tinh luyện (sucrose) và phụ gia.
  • Cơ chế cá thể: Liệu có một nhóm nhỏ trẻ có cơ địa chuyển hóa đặc biệt khiến đường huyết dao động mạnh và gây kích thích tạm thời hay không.
  • Sự khác biệt cụ thể giữa các loại carbohydrate hấp thu chậm và carbohydrate tinh chế đối với chức năng chú ý ở trẻ mầm non.

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn của trẻ?

Carbohydrate là nguồn cung cấp năng lượng chính cho não bộ và hoạt động thể chất của trẻ nhỏ. Cha mẹ không nên tự ý áp dụng các chế độ ăn cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt (như low-carb, keto) cho trẻ mầm non nếu không có chỉ định y khoa. Việc thiếu hụt carb có thể gây hạ đường huyết, mệt mỏi và ảnh hưởng đến sự phát triển toàn diện.

Những trẻ được chẩn đoán mắc chứng tăng động giảm chú ý (ADHD) cần can thiệp y khoa và rèn luyện chức năng nhận thức bài bản. Một thử nghiệm năm 2023 cho thấy việc huấn luyện kiểm soát ức chế qua chương trình can thiệp nhận thức 10–12 buổi giúp cải thiện rõ rệt triệu chứng tăng động và bốc đồng ở trẻ mầm non mắc ADHD [8]. Chế độ ăn không thể thay thế các liệu pháp hành vi này.

Gợi ý áp dụng thực tế cho phụ huynh

Dù đường không phải nguyên nhân gây tăng động, việc hạn chế nước ngọt và bánh kẹo vẫn là khuyến nghị dinh dưỡng đúng đắn để phòng ngừa sâu răng và thừa cân [6]. Cha mẹ nên duy trì bữa ăn cân bằng, ưu tiên tinh bột phức hợp và chất xơ, giúp ổn định năng lượng cho trẻ suốt ngày dài.

Khi thấy trẻ có dấu hiệu quá hiếu động hoặc mất tập trung, phụ huynh nên xem xét lại giờ ngủ, thời lượng tiếp xúc thiết bị điện tử và môi trường vui chơi. Nếu nghi ngờ trẻ mắc chứng tăng động giảm chú ý, gia đình nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được đánh giá chuyên môn thay vì tự ý bắt trẻ ăn kiêng khắt khe.