Nhiều vụ ngộ độc rượu nghiêm trọng xảy ra sau các buổi tiệc tùng do uống phải rượu giả pha cồn công nghiệp. Không ít nạn nhân qua cơn nguy kịch nhưng phải chịu di chứng mù lòa suốt đời. Mất thị lực diễn ra đột ngột khiến nhiều người bàng hoàng, không hiểu vì sao loại cồn độc này lại tàn phá đôi mắt với tốc độ khủng khiếp đến vậy.
Câu trả lời nằm ở acid formic – chất chuyển hóa nguy hiểm của methanol trong cơ thể. Khi đi vào máu, chất này tấn công trực tiếp vào hệ thống tạo năng lượng của tế bào thần kinh thị giác. Quá trình ức chế hô hấp tế bào gây chết mô ồ ạt, biến đôi mắt sáng thành bóng tối vĩnh viễn chỉ trong thời gian rất ngắn.
Kẻ sát nhân giấu mặt trong rượu giả
Methanol, hay cồn công nghiệp, là hóa chất thường dùng làm dung môi hoặc nhiên liệu. Vì giá thành rẻ, kẻ gian thường lén pha methanol vào rượu trắng để thu lợi bất chính. Bản thân methanol ban đầu không có độc tính cao vượt trội, nhưng khi đi qua gan, hệ enzyme alcohol dehydrogenase sẽ oxy hóa nó thành formaldehyde, rồi tiếp tục chuyển hóa thành acid formic [1].
Ở người và các loài linh trưởng, khả năng chuyển hóa và giải độc acid formic diễn ra rất hạn chế [2]. Do đó, lượng acid formic nhanh chóng tích tụ trong máu, gây toan chuyển hóa nặng nề [3, 8]. Nồng độ acid formic trong máu càng cao thì tỷ lệ biến chứng nặng và tử vong càng lớn [1]. Độc chất này phân tán khắp cơ thể nhưng đặc biệt ưa chuộng việc tấn công các mô thần kinh nhạy cảm [2].
Cơ chế bóp nghẹt năng lượng của tế bào thị giác
Dây thần kinh thị giác và võng mạc là những cấu trúc đòi hỏi mức tiêu thụ năng lượng cực cao để truyền tín hiệu hình ảnh lên não. Để đáp ứng nhu cầu này, tế bào thần kinh thị giác ở người sở hữu hoạt tính enzyme cytochrome oxidase rất mạnh [3]. Đây là enzyme then chốt nằm trong ty thể, chịu trách nhiệm chính cho chuỗi hô hấp tế bào và quá trình tạo ra phân tử năng lượng adenosine triphosphoric acid (ATP) [5, 6].
Acid formic hoạt động như một chất ức chế trực tiếp enzyme cytochrome oxidase trong ty thể [5, 8]. Khi enzyme này bị khóa chặt, quá trình phosphoryl hóa oxy hóa bị đình trệ, dẫn đến thiếu hụt ATP nghiêm trọng [4]. Tình trạng này khiến tế bào rơi vào cảnh thiếu oxy mô cục bộ ngay trong những giờ đầu tiên tiếp xúc với độc chất [4]. Mất năng lượng đột ngột, tế bào hạch võng mạc và các sợi trục thần kinh thị giác nhanh chóng rơi vào quá trình tự hủy hoại (apoptosis) và hoại tử mô [4].
Bên cạnh đó, cấu trúc cấp máu giải phẫu cũng khiến dây thần kinh thị giác dễ bị tổn thương. Đoạn dây thần kinh thị giác nằm trong hốc mắt nhận máu dồi dào từ mạng lưới màng mềm với các nhánh vuông góc tách ra từ động mạch mắt [5]. Mạng lưới tưới máu dày đặc này vô tình đưa một lượng lớn acid formic đến tập trung tại đây, gây hoại tử trung tâm sợi trục thần kinh với ranh giới rõ rệt [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính thị giác
Nhiều nghiên cứu trên người và động vật đã làm sáng tỏ tiến trình phá hủy dây thần kinh thị giác của methanol:
Nghiên cứu mô hình động vật năm 1991 đã tạo ra tình trạng ngộ độc thị giác trên chuột bằng cách dùng nitrous oxide ức chế quá trình oxy hóa acid formic [6]. Động vật ngộ độc methanol phát triển toan chuyển hóa, tăng acid formic máu và suy giảm thị giác trong vòng 36 giờ [6]. Điện võng mạc (ERG) ghi nhận sự suy giảm chức năng tế bào ngay ở nồng độ acid formic máu thấp hơn mức gây biến đổi thị giác chung, chứng minh độc tính trực tiếp lên võng mạc [6]. Giới hạn nghiên cứu là thực hiện trên mô hình gặm nhấm phải can thiệp nhân tạo do chuột bình thường có khả năng oxy hóa formate cao hơn người [6].
Nghiên cứu năm 2000 tiếp tục phát triển mô hình chuột ức chế oxy hóa formate phụ thuộc folate để mô phỏng chính xác hội chứng ngộ độc ở người [2]. Kết quả cho thấy acid formic trong máu tăng đồng thời với sự suy giảm điện võng mạc và điện thế gợi thị giác vỏ não [2]. Phân tích mô bệnh học ghi nhận cấu trúc ty thể bị phá vỡ và tạo không bào ở biểu mô sắc tố võng mạc, đoạn trong tế bào thụ cảm ánh sáng và dây thần kinh thị giác [2]. Dữ liệu này củng cố bằng chứng formate hoạt động như một chất độc ty thể điển hình [2].
Nghiên cứu năm 2003 thử nghiệm phương pháp điều biến quang sinh học trên chuột ngộ độc methanol [7]. Động vật được chiếu tia LED đơn sắc đỏ 670 nm (liều 4 J/cm²) trong 2 phút 24 giây vào các mốc 5, 25 và 50 giờ sau nhiễm độc [7]. Liệu pháp này giúp kích thích hoạt tính cytochrome oxidase, giảm độc tính võng mạc và hỗ trợ hồi phục chức năng tế bào que, tế bào nón [7]. Tuy nhiên, đây mới là thử nghiệm tiền lâm sàng, chưa thể thay thế các phác đồ cấp cứu chuẩn y khoa trên người.
Báo cáo lâm sàng năm 2019 phân tích các trường hợp suy giảm thị lực nặng do ngộ độc methanol qua đường hô hấp ở bệnh nhân có quá trình mạn tính nhưng khởi phát cấp [3]. Ba bệnh nhân từng than phiền nhìn mờ nhẹ kéo dài trước khi mất thị lực hoàn toàn, cho thấy dây thần kinh thị giác đã tổn thương âm thầm trước đó [3]. Hình ảnh chụp cộng hưởng từ (MRI) hốc mắt xác nhận tổn thương dây thần kinh thị giác rõ rệt, kết hợp điện thế gợi thị giác biến mất hoặc có dạng sóng rất kém [3]. Nghiên cứu chỉ ra dù triệu chứng toàn thân nhẹ và khí máu bình thường do nồng độ hít phải thấp, tổn thương thị giác vẫn cực kỳ trầm trọng [3].
Báo cáo ca bệnh năm 2013 ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 54 tuổi teo hoàn toàn dây thần kinh thị giác hai mắt do methanol hấp thu qua da [8]. Bệnh nhân đã dùng cồn chứa methanol quấn quanh bàn chân đau trong 6 đến 7 giờ để giảm đau [8]. Hai ngày sau, bà xuất hiện buồn nôn, nôn mửa, hôn mê và đồng tử giãn mất phản xạ ánh sáng [8]. Trường hợp này khẳng định độc tính của methanol cực mạnh, không chỉ qua đường uống mà tiếp xúc qua da kéo dài cũng đủ gây mù vĩnh viễn [8].
Bằng chứng lâm sàng và các dấu hiệu cảnh báo
Triệu chứng tổn thương mắt do methanol ở người rất đa dạng, từ nhìn mờ, nhìn thấy cảnh vật như bị tuyết bao phủ ("snowfield vision") cho đến mù hoàn toàn [5]. Khi thăm khám đáy mắt, bác sĩ có thể ghi nhận ám điểm trung tâm, cương tụ, nhạt màu đĩa thị, phù gai thị và tổn thương phản xạ đồng tử [5]. Chụp cắt lớp quang học (OCT) cho thấy hiện tượng sưng phù lớp sợi thần kinh quanh gai thị và tích tụ dịch trong võng mạc [5].
Ở giai đoạn sớm, dấu hiệu ngộ độc methanol rất dễ nhầm lẫn với say rượu thông thường hoặc ngộ độc thuốc khác như paracetamol [1]. Bệnh nhân có thể xuất hiện mất điều hòa vận động, buồn nôn, nôn, đau vùng thượng vị [1]. Sau đó, tình trạng ngủ gà có thể tiến triển nhanh thành co giật, hôn mê do toan chuyển hóa hoặc tổn thương nhu mô não, đồng tử giãn cố định cả hai bên [1]. Dây thần kinh thị giác có thể teo dần do sợi trục thoái hóa ngược dòng và hoại tử vỏ myelin [1, 2].
Những hiểu lầm chết người về methanol
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ khi uống một lượng rượu giả thật lớn mới có nguy cơ mù lòa. Thực tế, việc hấp thu dù chỉ một lượng nhỏ methanol cũng có thể kích hoạt tổn thương thần kinh thị lực chỉ sau vài giờ [8]. Độc tính không phụ thuộc vào việc người uống có tửu lượng cao hay thấp.
Hiểu lầm thứ hai là methanol chỉ gây hại qua đường tiêu hóa khi uống nhầm rượu lậu. Các bằng chứng y khoa đã chứng minh methanol có thể hấp thu qua da khi đắp cồn sát trùng trôi nổi [8], hoặc đi vào cơ thể qua đường hô hấp khi hít phải hơi dung môi trong môi trường kín [3]. Do đó, việc sử dụng các loại cồn không rõ nguồn gốc để xoa bóp, rửa vết thương hay pha chế đều tiềm ẩn rủi ro phá hủy mắt.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Tất cả mọi người đều có nguy cơ bị tổn thương thị lực vĩnh viễn nếu tiếp xúc với methanol. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng cần nâng cao cảnh giác tối đa:
Người thường xuyên sử dụng rượu bia trôi nổi: Thói quen mua rượu can, rượu không nhãn mác tại các quán ăn vỉa hè khiến người dùng đối mặt trực tiếp với nguy cơ uống phải cồn công nghiệp.
Công nhân, người lao động tiếp xúc hóa chất: Những người làm việc trong môi trường sản xuất sơn, dung môi, chất tẩy rửa công nghiệp chứa methanol cần đồ bảo hộ đạt chuẩn, tránh nguy cơ hít phải hơi độc kéo dài [3].
Người tự ý dùng cồn xoa bóp giảm đau: Tuyệt đối không dùng các loại cồn sát trùng, cồn đốt không rõ nguồn gốc để đắp lên da hay ngâm chân, bởi methanol ngấm qua biểu bì đủ để gây teo dây thần kinh thị giác hai bên [8].
Nhận biết sớm và xử trí thực tế
Để bảo vệ bản thân và gia đình trước mối nguy rượu giả pha methanol, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:
Lựa chọn rượu có nguồn gốc minh bạch: Chỉ sử dụng các sản phẩm rượu có tem mác, chứng nhận kiểm định an toàn rõ ràng. Tránh xa các loại rượu pha chế thủ công siêu rẻ.
Cảnh giác với dấu hiệu bất thường: Sau khi uống rượu từ vài giờ đến một ngày, nếu xuất hiện cảm giác mắt nhìn mờ, thấy đốm trắng, nhìn đôi hoặc cảm giác như có màn sương/bóng tuyết trước mắt, cần đến ngay cơ sở y tế [5]. Sự xuất hiện đồng thời của đau bụng dữ dội, nôn mửa, thở nhanh sâu là dấu hiệu của toan chuyển hóa cấp [1].
Xử trí y tế khẩn cấp: Ngộ độc methanol là cấp cứu nội khoa tối khẩn cấp. Người bệnh cần được đưa ngay đến bệnh viện có chuyên khoa chống độc để xét nghiệm khí máu động mạch, tính khoảng trống anion, đo nồng độ methanol máu và tiến hành can thiệp thải độc, lọc máu kịp thời [1]. Tuyệt đối không tự điều trị tại nhà bằng các bài thuốc dân gian.
Ngộ độc methanol từ rượu giả là thảm kịch sức khỏe có thể cướp đi thị lực vĩnh viễn chỉ sau thời gian ngắn. Sự ức chế hô hấp tế bào của acid formic khiến dây thần kinh thị giác bị hủy hoại nhanh chóng và không thể phục hồi. Cảnh giác với rượu không rõ nguồn gốc chính là cách tốt nhất để bảo vệ mạng sống và ánh sáng của đôi mắt.
