Bối cảnh và thắc mắc thường gặp về ráng cánh bần
Nhiều người có thói quen sử dụng các loài dương xỉ, thân rễ cây hoang dại làm dược liệu dân gian hoặc thức ăn gia súc mà không rõ độc tính tiềm ẩn. Các loài ráng, dương xỉ xuất hiện nhiều trong tự nhiên, từ các thung lũng sông đến khu vực ven biển, thường được thu hái mà thiếu đi sự phân định loài chính xác [1].
Câu hỏi lớn đặt ra: Liệu các loài ráng nói chung và ráng cánh bần nói riêng có thực sự gây nguy hiểm cho thần kinh thị giác, dẫn đến teo gai thị hay mù lòa vĩnh viễn như các lời đồn đại dân gian hay không?
Dữ liệu y văn khoa học hiện tại cho thấy những cảnh báo dân gian về việc thân rễ dương xỉ gây mù lòa hoặc liệt chi ở vật nuôi phần lớn thiếu các bằng chứng độc chất học thực nghiệm xác đáng [1]. Trong khi đó, các tổn thương thần kinh thị giác dẫn đến teo nhỏ mắt hay mất thị lực nghiêm trọng thường được ghi nhận và nghiên cứu kỹ lưỡng ở các nhóm hóa chất độc hại khác, điển hình là thuốc trừ sâu phospho hữu cơ [2].
Cơ chế tác động và sự nhầm lẫn độc chất
Trong truyền thống dân gian tại Na Uy, loài dương xỉ Athyrium filix-femina từng bị quy kết là độc hại, gây liệt chân sau và mù lòa ở gia súc [1]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu ghi nhận rằng hầu như không có dữ liệu độc chất học nào chứng minh thân rễ của loài này gây ra các triệu chứng trên [1]. Độc tính thực sự của các chồi tươi vẫn là vấn đề cần phân tách rõ với thân rễ [1].
Ngược lại, hiện tượng thoái hóa thần kinh và tổn thương thị giác nặng nề lại có cơ chế rõ ràng khi nhiễm độc phospho hữu cơ [2, 5]. Độc chất ức chế các men dẫn truyền thần kinh, dẫn đến hoại tử tế bào thần kinh, thoái hóa sợi trục và gây teo nhãn cầu (microphthalmia) trên mô hình thị giác sinh vật [2]. Sự tương đồng về triệu chứng liệt chi hay suy giảm thị lực trong các ca ngộ độc hóa chất dễ khiến người dân nhầm lẫn với tác hại từ các loại cây cỏ hoang dại như ráng hay dương xỉ [1, 2].
Bằng chứng y văn về các loài ráng và dương xỉ
Một nghiên cứu công bố năm 2016 khảo sát việc sử dụng thân rễ dương xỉ làm thức ăn gia súc tại Na Uy và Thụy Điển đã chỉ ra rằng đa số tài liệu thực tế không định danh chính xác loài thực vật được dùng [1]. Các nhà thực vật học xác định hai loài chính được khai thác là Dryopteris filix-mas và Matteuccia struthiopteris [1]. Tại vùng ven biển phía bắc Na Uy, loài Dryopteris expansa xuất hiện thường xuyên hơn và từng là nguồn thu hái được ưa chuộng [1].
Nghiên cứu này nhấn mạnh rằng truyền thống dân gian Na Uy từng coi loài Athyrium filix-femina là loài có hại, gây mù và liệt chân sau ở gia súc, nhưng dữ liệu độc chất học thực nghiệm trên thân rễ gần như không tồn tại để chứng minh điều này [1]. Giới hạn lớn nhất của y văn về nhóm ráng này là thiếu các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trực tiếp trên người để đánh giá nguy cơ gây teo gai thị.
Một nghiên cứu sinh học năm 2002 tập trung khảo sát thành phần lipid phân cực ở lá của hai loài Dryopteris filix-mas và Matteuccia struthiopteris qua các mùa sinh trưởng [3]. Kết quả cho thấy hàm lượng betaine lipid (DGTS) đạt mức cao nhất vào đầu mùa, giảm dần về 0 vào giữa mùa hè ở lá trưởng thành, rồi sau đó tăng trở lại [3]. Nghiên cứu chỉ thuần túy phân tích thành phần sinh hóa tự nhiên của lá, không ghi nhận độc tố gây teo gai thị hay mù lòa trên người [3].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 1990 đánh giá tác động của ô nhiễm khí nitrogen dioxide (NO2) lên sự phát triển của ba loài dương xỉ, trong đó có Dryopteris filix-mas, cho thấy nồng độ 60 nl/lít trong 37 tuần làm giảm khối lượng khô chồi xanh của D. filix-mas nhưng không làm thay đổi tổng khối lượng cây hay số lượng lá [4]. Báo cáo này cũng hoàn toàn không ghi nhận bất kỳ cơ chế độc học thị giác nào liên quan đến người [4].
Bằng chứng tổn thương thị giác và thần kinh thực sự từ phospho hữu cơ
Khác với sự thiếu hụt bằng chứng ở các loài dương xỉ, tổn thương thị giác và teo dây thần kinh được ghi nhận rất chi tiết trong các nghiên cứu về nhiễm độc phospho hữu cơ [2, 5]. Nghiên cứu năm 2014 trên loài cá nước ngọt Channa punctatus phơi nhiễm cấp tính và bán mạn tính với thuốc trừ sâu Chlorpyrifos cho thấy tổn thương nghiêm trọng tại vùng thị giác của não bộ (optic tectum) [2]. Cá tiếp xúc nồng độ cấp tính từ 1,5 đến 7,5 microlit/lít trong 24 giờ và nồng độ dưới mức gây chết 1,79 microlit/lít (1/3 LC50) và 0,538 microlit/lít (1/10 LC50) lần lượt trong 3 và 7 ngày [2].
Kết quả mô bệnh học phát hiện sự tách rời vùng nông của Stratum opticum do thoái hóa tế bào thần kinh, xốp hóa, sung huyết, hoại tử và thoái hóa không bào nghiêm trọng ở lớp Stratum periventriculare [2]. Sự chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào thần kinh thị giác khiến cá mất phản xạ thị giác bình thường và bị teo nhãn cầu (microphthalmia) [2].
Ở người, báo cáo lâm sàng năm 2024 mô tả một nam bệnh nhân 28 tuổi xuất hiện ngộ độc thần kinh muộn sau 5 tuần tiếp xúc với chlorpyrifos [5]. Tình trạng này gây suy giảm chức năng đoạn xa của sợi trục cảm giác và vận động ở dây thần kinh ngoại biên và tổn thương các bó tủy sống [5].
Nghiên cứu tổng quan năm 2013 và nghiên cứu năm 2010 cũng khẳng định hợp chất phospho hữu cơ ức chế men esterase đích gây bệnh thần kinh (NTE), gây tổn thương sợi trục đoạn xa, yếu hoặc liệt chi dưới sau 3 tuần phơi nhiễm [3, 7]. Độc tính thần kinh mạn tính (COPIND) còn dẫn đến suy giảm nhận thức, suy giảm khả năng xử lý thông tin và phối hợp tay - mắt [6].
Lợi ích, giới hạn bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng mọi lời đồn dân gian về "cây gây mù mắt" thành sự thật y khoa. Truyền thuyết về việc gia súc bị mù do ăn thân rễ dương xỉ tại Na Uy chưa từng được xác nhận bằng nghiên cứu độc chất thực nghiệm có đối chứng [1].
Giới hạn lớn hiện nay là chưa có thử nghiệm lâm sàng hay báo cáo ca bệnh chuẩn mực nào trong y văn cung cấp dữ liệu về việc ráng cánh bần gây teo gai thị trực tiếp ở người. Tổn thương thị giác nghiêm trọng được ghi nhận thực tế trong y văn chủ yếu bắt nguồn từ nhiễm độc hóa chất nông nghiệp hoặc các chất ức chế thần kinh chuyên biệt [2, 5].
Ai nên thận trọng?
Dù thiếu bằng chứng về việc gây teo gai thị, người dân tuyệt đối không tự ý thu hái, chế biến các loại ráng, dương xỉ hoang dại để làm thuốc uống hay thực phẩm mà chưa có kiểm định [1]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ nhỏ và người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận cần đặc biệt thận trọng và tránh sử dụng các dược liệu hoang dại không rõ nguồn gốc.
Những người làm việc trong môi trường nông nghiệp, thường xuyên tiếp xúc với thuốc trừ sâu phospho hữu cơ cần được bảo hộ nghiêm ngặt, vì đây mới là nhóm có nguy cơ cao bị tổn thương thần kinh vận động, suy giảm phối hợp thị giác và tổn thương sợi trục thần kinh [2, 3].
Áp dụng thực tế an toàn
Người dân chỉ nên sử dụng các loại rau rừng, thảo mộc khi biết rõ danh tính loài và được cơ quan y tế hoặc tài liệu thực vật học chính thống xác nhận an toàn. Khi phát hiện các triệu chứng bất thường như nhìn mờ, giảm thị lực đột ngột, đau mắt hoặc yếu cơ chi dưới, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa mắt hoặc thần kinh để khám.
Không tự ý áp dụng các bài thuốc truyền miệng để điều trị bệnh về mắt. Người nghi ngờ tiếp xúc với hóa chất độc hại cần thông báo ngay cho bác sĩ để được xử trí giải độc kịp thời.
Lời kết
Hiện tượng teo gai thị và tổn thương thị giác vĩnh viễn là biến chứng thần kinh nghiêm trọng, nhưng bằng chứng khoa học hiện tại chưa xác nhận mối liên hệ trực tiếp từ việc ngộ độc thân rễ các loài ráng hay dương xỉ [1]. Các tổn thương mắt và sợi trục thần kinh thực sự được ghi nhận chủ yếu đến từ các hợp chất độc tính cao như phospho hữu cơ [2, 5]. Giữ lối sống khoa học, cẩn trọng trước các kinh nghiệm truyền miệng chưa kiểm chứng và tham khảo ý kiến bác sĩ là cách tốt nhất để bảo vệ đôi mắt.
