Ngổ trâu kháng viêm và giảm đau: Hoạt chất sesquiterpene lactone hoạt động ra sao?

Ngổ trâu (còn gọi là ngổ hương, cúc nước hay helencha) là loại rau dại mọc phổ biến ở các vùng đầm lầy, mương nước và thường xuất hiện trong bữa cơm gia đình Việt Nam. Không chỉ dùng làm rau ăn hàng ngày, cây còn là vị thuốc dân gian quen thuộc chuyên dùng để trị các chứng sưng đau, mụn nhọt ngoài da và rối loạn tiêu hóa ^[1].

Nhiều người thường băn khoăn liệu loại rau dân dã này có thực sự mang lại khả năng tiêu viêm, giảm đau rõ rệt hay không. Dưới góc nhìn khoa học hiện đại, các nghiên cứu xác nhận chiết xuất ngổ trâu chứa nhiều hoạt chất sinh học, trong đó nhóm chất sesquiterpene lactone đóng vai trò chủ lực giúp ức chế phản ứng viêm và chặn đường truyền tín hiệu đau trên các mô hình thử nghiệm động vật ^[2], ^[1].

Cây ngổ trâu và nguồn gốc nhóm chất sesquiterpene lactone

Ngổ trâu có tên khoa học là Enhydra fluctuans Lour., thuộc họ Cúc (Asteraceae) ^[1]. Đây là loài thân thảo bán thủy sinh, lá có răng cưa, phân bố tự nhiên tại nhiều vùng khí hậu nhiệt đới trên thế giới ^[1]. Theo các phân tích hóa thực vật, cây chứa nhiều nhóm chất giá trị như germacranolide, flavonoid, tinh dầu, steroid, diterpenoid, melampolide, isoflavone glycoside và đặc biệt là sesquiterpene lactone ^[1].

Sesquiterpene lactone là nhóm hợp chất thứ cấp có mặt phổ biến ở các loài thuộc họ Cúc ^[3]. Trong tự nhiên, nhóm chất này giúp thực vật tự vệ trước sự tấn công của côn trùng hay nấm hại. Khi đi vào cơ thể động vật thử nghiệm, cấu trúc hóa học đặc thù của nhóm sesquiterpene lactone giúp chúng dễ dàng tương tác với các thụ thể sinh học, mang lại hoạt tính kháng viêm và giảm đau thực nghiệm rõ rệt ^[2], ^[4].

Cơ chế tác động: Khóa chuỗi phản ứng viêm từ cấp độ tế bào

Phản ứng viêm xảy ra khi các tế bào miễn dịch bị kích hoạt quá mức, giải phóng hàng loạt hóa chất trung gian gây tổn thương mô. Hoạt chất sesquiterpene lactone thể hiện tác động kháng viêm đa mục tiêu thông qua nhiều bước sinh hóa khác nhau ^[2].

Trước hết, nhóm chất này có khả năng can thiệp vào phức hợp protein NF-kB (nuclear factor kappa B) – yếu tố kiểm soát các phản ứng miễn dịch và quá trình sinh tổng hợp các cytokine gây viêm, phân tử bám dính tế bào trong cơ thể ^[5], ^[6]. Bằng việc ức chế con đường truyền tín hiệu NF-kB, các sesquiterpene lactone làm suy giảm việc tạo ra các yếu tố gây viêm điển hình như TNF-alpha và IL-1 ^[5], ^[6]. Ngoài ra, sự hiện diện của nhóm cấu trúc hóa học này còn giúp ức chế biểu hiện enzym iNOS vốn chịu trách nhiệm tạo oxit nitric trong các đợt bùng phát viêm ^[6].

Ở cấp độ tế bào miễn dịch, sesquiterpene lactone làm giảm sự di chuyển hóa ứng động của bạch cầu trung tính đa nhân ở người ngay từ nồng độ thấp (5 x 10^-5 M và 5 x 10^-6 M) ^[2]. Khi bạch cầu không thể di chuyển ồ ạt tới ổ tổn thương, phản ứng sưng nề sẽ được kìm hãm. Ở nồng độ 5 x 10^-4 M, hợp chất này còn ức chế quá trình phosphoryl hóa oxy hóa ở bạch cầu trung tính, làm tăng nồng độ cyclic adenosine monophosphate (cAMP) trong bạch cầu và tế bào gan động vật gặm nhấm, đồng thời ức chế enzym lysosome tự do và toàn phần ^[2]. Sự ổn định màng lysosome giúp ngăn chặn các enzym tiêu hủy mô phóng thích ra ngoài ^[2]. Ở nồng độ cao hơn (10^-3 M), hợp chất còn ức chế cả enzym prostaglandin synthetase, từ đó cản trở việc tạo prostaglandin – chất trung gian trực tiếp gây sốt và đau ^[2].

Bằng chứng khoa học trên mô hình động vật

Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã chứng minh hiệu quả giảm sưng, chống viêm khớp và giảm đau của sesquiterpene lactone trên động vật gặm nhấm.

Trong một nghiên cứu về phương thức tác động của sesquiterpene lactone, các nhà khoa học đã dùng mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenan và mô hình viêm khớp mạn tính do chất bổ trợ (adjuvant-induced arthritis) ^[2]. Kết quả cho thấy sesquiterpene lactone chứa nhóm chức alpha-methylene-gamma-lactone ức chế mạnh cả phù nề cấp và viêm khớp mạn ở chuột với liều lượng 2,5 mg/kg/ngày qua đường dùng toàn thân ^[2]. Nghiên cứu xác định nhóm chức alpha-methylene-gamma-lactone đóng góp hoạt tính bảo vệ màng lysosome lớn nhất so với các nhóm phụ trợ khác ^[2].

Một thử nghiệm khác đánh giá cấu trúc và hoạt tính kháng viêm ở động vật gặm nhấm cũng ghi nhận sesquiterpene lactone có nhóm alpha-methylene-gamma-lactone đạt hiệu quả ức chế viêm khớp mạn tính ở liều 2,5 mg/kg/ngày ^[4]. Cấu trúc này cũng đóng vai trò quyết định trong việc ức chế phản xạ quặn đau (writhing reflex) ở chuột ^[4]. Dù vậy, nhóm chất này chỉ thể hiện hiệu quả nhẹ đối với chứng viêm màng phổi thực nghiệm ^[4]. Thử nghiệm cũng ghi nhận thuốc ức chế phản ứng quá mẫn muộn nhưng kích thích nhẹ việc tổng hợp kháng thể globulin miễn dịch, không thấy tác dụng phụ nguy hại nào trong phạm vi các bài kiểm tra giới hạn lúc đó ^[4].

Trên mô hình viêm đại tràng thực nghiệm do dextran sulfate sodium (DSS) ở chuột Balb/c năm 2019, hoạt chất sesquiterpene lactone diacethylpiptocarphol (DPC) chiết xuất từ thực vật được tiêm màng bụng với liều 5 mg/kg/ngày trong vòng một tuần ^[5]. Sau điều trị, tình trạng viêm đại tràng giảm đáng kể thể hiện qua việc giảm thâm nhiễm tế bào viêm, giảm tổn thương mô, giảm nồng độ cytokine tiền viêm TNF-alpha và tăng sinh cytokine chống viêm TGF-beta ^[5]. Tác dụng này tương đương với hoạt chất đối chứng parthenolide ^[5].

Ngoài ra, phân đoạn sesquiterpene lactone chiết xuất từ thực vật họ Cúc khi thử nghiệm trên chuột qua đường tiêm màng bụng đã làm giảm mạnh cơn đau quặn do hóa chất gây ra và rút ngắn thời gian phản ứng với cơn đau ở cả hai pha của thử nghiệm formalin ^[6]. Đồng thời, các nghiên cứu cũng ghi nhận một số hoạt chất sesquiterpene lactone có khả năng ức chế sự kích hoạt của thể viêm NLRP3 ở nồng độ 10 micromol ^[7].

Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện nay

Tổng hợp các tài liệu cho thấy chiết xuất thô và các hoạt chất phân lập từ ngổ trâu (Enhydra fluctuans) có rất nhiều tiềm năng dược lý: giảm đau, kháng viêm, bảo vệ tế bào, chống oxy hóa, kháng khuẩn, bảo vệ gan, hạ đường huyết và bảo vệ thần kinh trên mô hình thực nghiệm ^[1]. Việc ngổ trâu được người dân sử dụng để làm dịu các chỗ viêm sưng là có cơ sở sinh học ^[1].

Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn nghiên cứu:

• Phần lớn thử nghiệm cơ chế chi tiết hiện nay mới dừng lại ở động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) hoặc tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm ^[2], ^[5], ^[4], ^[6].
• Dạng dùng trong nghiên cứu đa phần là hoạt chất tinh khiết hoặc dịch chiết chuẩn hóa được tiêm màng bụng với liều lượng xác định (như 2,5 mg/kg/ngày hay 5 mg/kg/ngày), không thể tương đồng hoàn toàn với việc ăn rau ngổ trâu nấu chín qua đường tiêu hóa ^[2], ^[5], ^[4].
• Tổng quan khoa học năm 2021 nhấn mạnh rằng vẫn cần thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu để làm rõ phương thức tác động chính xác của từng hoạt chất trong cây ngổ trâu và xác định đầy đủ tiềm năng trị liệu trên người ^[1].
• Không phải sesquiterpene lactone nào cũng hoàn toàn vô hại; một số chất cùng nhóm như helenalin đã được ghi nhận có nguy cơ gây dị ứng và độc tính đối với mô lành khiến chúng chưa thể phát triển thành thuốc điều trị chính thức ^[3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng ngổ trâu

Nhiều người lầm tưởng rằng ngổ trâu có hoạt tính tiêu sưng tương đương thuốc tây nên có thể dùng thay thế hoàn toàn thuốc kháng sinh, kháng viêm hoặc thuốc giảm đau theo toa. Đây là suy nghĩ sai lầm. Dù sesquiterpene lactone có khả năng ức chế phản ứng viêm thực nghiệm, hàm lượng của chất này trong rau tươi tự nhiên không đủ nồng độ để dập tắt nhanh các đợt viêm cấp tính nguy hiểm ^[2], ^[1].

Một hiểu lầm khác là dùng ngổ trâu càng nhiều thì bệnh viêm khớp hay sưng đau sẽ mau khỏi. Việc ăn quá nhiều một loại rau sống mọc dưới nước không giúp tăng tốc hiệu quả chữa bệnh, ngược lại còn tiềm ẩn nguy cơ rối loạn tiêu hóa hoặc nhiễm ký sinh trùng nếu không được vệ sinh sạch sẽ. Ngổ trâu tuyệt đối không phải là "thần dược" chữa dứt điểm bệnh xương khớp.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Vì ngổ trâu là loại rau mọc bán thủy sinh ở môi trường ẩm ướt, mương rãnh nên bề mặt thân lá rất dễ bám bùn đất, ấu trùng giun sán và vi khuẩn ^[1].

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng:

• Người có tiền sử dị ứng với các loại cây cỏ thuộc họ Cúc (Asteraceae): Nhóm sesquiterpene lactone trong một số loài họ Cúc có khả năng gây phản ứng quá mẫn, viêm da tiếp xúc hoặc kích ứng niêm mạc ^[4], ^[3].
• Người đang mắc bệnh mạn tính về gan, thận hoặc chuẩn bị phẫu thuật: Do dịch chiết ngổ trâu có thể mang hoạt tính tiêu sợi huyết (thrombolytic) và hạ đường huyết thực nghiệm, việc dùng lượng lớn cùng lúc có thể tương tác với phác đồ điều trị hiện tại ^[1].
• Phụ nữ có thai và đang cho con bú: Chưa có đầy đủ nghiên cứu lâm sàng về độ an toàn của việc dùng dịch chiết đậm đặc ngổ trâu cho nhóm đối tượng này; do đó chỉ nên dùng như một loại rau gia vị thông thường với lượng vừa phải, không nên tự ý dùng các bài thuốc sắc cô đặc.
• Bệnh nhân đang dùng thuốc giảm đau, chống viêm kê đơn: Không nên tự ý bỏ thuốc điều trị để chuyển sang dùng hoàn toàn nước ngổ trâu.

Hướng dẫn dùng ngổ trâu an toàn và hợp lý

Để khai thác giá trị dinh dưỡng của ngổ trâu mà vẫn đảm bảo an toàn cho sức khỏe, bạn nên áp dụng các lưu ý thực tế sau:

• Chọn nguồn rau sạch: Thu hái hoặc mua rau ngổ trâu ở những vùng nước sạch, không bị ô nhiễm bởi rác thải công nghiệp hay nước thải sinh hoạt.
• Rửa kỹ và nấu chín: Rửa từng cọng rau dưới vòi nước chảy nhiều lần, có thể ngâm nước muối loãng trước khi chế biến để loại bỏ bụi bẩn và ký sinh trùng. Nấu chín ngổ trâu (nấu canh cá, xào thịt bò hoặc luộc) là biện pháp an toàn nhất để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn đường ruột.
• Dùng lượng chừng mực: Thưởng thức ngổ trâu như một loại rau xanh đổi bữa trong tuần. Các tài liệu khoa học hiện chưa đưa ra khuyến cáo về liều lượng rau tươi ăn hàng ngày để đạt mục đích chữa bệnh, do đó chỉ nên dùng lượng vừa phải và phối hợp đa dạng nhiều loại rau củ khác trong chế độ ăn ^[1].
• Không tự ý đắp rau sống lên vết thương hở: Nhiều người giã nát rau sống đắp lên chỗ sưng đau, tuy nhiên nếu rau không vô trùng, vi khuẩn có thể xâm nhập sâu vào da gây bội nhiễm nguy hiểm.

Cây ngổ trâu là nguồn rau ăn dân dã chứa đựng các hoạt chất tự nhiên sesquiterpene lactone có tiềm năng kháng viêm và giảm đau rõ ràng trên mô hình động vật thực nghiệm ^[2], ^[1]. Tuy vậy, người tiêu dùng nên xem đây là một phần của chế độ ăn uống lành mạnh thay vì coi như phương thuốc đặc trị. Nếu đang gặp phải các tình trạng viêm sưng mạn tính hoặc cơn đau kéo dài, việc thăm khám bác sĩ chuyên khoa luôn là bước đi cần thiết và an toàn nhất.