Ngồi nhiều làm chậm chuyển hóa lipid: enzym nào bị ức chế?

Nhiều người có thói quen ngồi làm việc liên tục 8-10 tiếng mỗi ngày, tan sở lại tiếp tục ngồi lướt điện thoại hay xem tivi ^[1]. Dù không ăn nhiều dầu mỡ, chỉ số mỡ máu khi đi khám định kỳ vẫn ở mức báo động khiến không ít người băn khoăn.

Thủ phạm trực tiếp đứng sau hiện tượng này là enzym Lipoprotein Lipase (viết tắt là LPL) bị ức chế hoạt tính mạnh mẽ khi cơ thể bất động nhiều giờ ^[2], ^[3]. LPL đóng vai trò chủ chốt trong việc phân giải chất béo lưu thông trong máu; khi enzym này bị "tê liệt", toàn bộ quy trình chuyển hóa lipid bị đình trệ ^[1], ^[4].

Lipoprotein Lipase (LPL) là gì và làm nhiệm vụ gì?

Lipoprotein Lipase (LPL) là một enzym quan trọng có nhiệm vụ xúc tác quá trình thủy phân chất béo trung tính (triglyceride) từ các hạt lipoprotein lưu thông trong huyết tương ^[1], ^[4]. Nhờ có hoạt tính của LPL, các phân tử triglyceride trong lipoprotein tỷ trọng rất thấp (VLDL) được tách ra để cung cấp cho quá trình hấp thu tại tế bào ngoại vi ^[2], ^[1].

Khi LPL hoạt động bình thường, các mô mỡ, mô cơ xương và tuyến sữa thời kỳ cho con bú có thể dễ dàng sử dụng nguồn triglyceride từ tuần hoàn ^[1]. Đồng thời, quá trình thủy phân này cũng là bước đệm cần thiết hỗ trợ tạo thành các hạt lipoprotein tỷ trọng cao (HDL) – loại cholesterol có lợi giúp bảo vệ tim mạch ^[2], ^[3].

Cơ chế khiến LPL bị ức chế khi duy trì tư thế ngồi

Khi ngồi lâu một chỗ, hành vi tĩnh tại làm đình chỉ hoàn toàn các hoạt động co cơ của các nhóm cơ xương lớn ở chân, lưng và thân mình ^[1]. Sự mất đi hoạt động co cơ xương tự nhiên này gửi đi tín hiệu sinh học trực tiếp dẫn tới ức chế hoạt tính của enzym lipoprotein lipase ^[2], ^[1].

Sự sụt giảm hoạt tính LPL tại các mô cơ khiến quá trình sử dụng triglyceride ngoại vi bị đình trệ ^[1]. Hậu quả là chất béo không được đưa vào tế bào mà ứ đọng lại trong lòng mạch, làm nồng độ triglyceride trong huyết tương tăng cao và lượng HDL cholesterol suy giảm ^[3], ^[1]. Tác động ức chế này diễn ra độc lập, ngay cả khi đã kiểm soát khẩu phần chất béo bão hòa, carbohydrate hay tổng mức năng lượng nạp vào ^[2].

Bằng chứng khoa học về ngồi nhiều và suy giảm mỡ máu

Các công trình nghiên cứu hiện đại đã cung cấp nhiều lát cắt rõ ràng về tác động của hành vi ngồi yên đối với LPL và các phân đoạn hạt mỡ trong máu:

Một nghiên cứu năm 2015 tìm hiểu mối liên quan giữa thời gian ngồi trước màn hình và các phân đoạn phụ của lipoprotein đã ghi nhận: thời gian tĩnh tại liên quan trực tiếp đến 5 trong số 14 thông số lipoprotein ở phụ nữ ^[2]. Các nhà nghiên cứu phát hiện sự gia tăng số lượng các hạt VLDL kích thước lớn và sụt giảm lượng HDL phân đoạn lớn ^[2]. Hiện tượng này xảy ra độc lập với mức vận động thể lực từ trung bình đến mạnh, và vẫn tồn tại sau khi điều chỉnh theo chỉ số khối cơ thể (BMI) cũng như tỷ lệ các chất dinh dưỡng đa lượng nạp vào từ bữa ăn ^[2].

Nghiên cứu cắt ngang năm 2018 trên người trưởng thành Hàn Quốc cho thấy thời gian ngồi nhiều liên quan có ý nghĩa thống kê tới huyết áp tâm trương cao và nồng độ HDL cholesterol thấp ^[3]. Tác động này hoàn toàn độc lập với tình trạng béo phì nói chung, béo bụng và mức độ hoạt động thể lực vừa đến mạnh (MVPA) ^[3]. Nhóm tác giả khẳng định cơ chế sinh học hợp lý là hành vi tĩnh tại kéo dài làm ức chế enzym lipoprotein lipase, cản trở việc thu nạp triglyceride và giảm sản sinh HDL cholesterol ^[3].

Một nghiên cứu năm 2021 ở sinh viên đại học chỉ ra rằng thói quen dùng mạng xã hội làm tăng thời gian ngồi và giảm hoạt động thể lực ^[1]. Tình trạng này làm giảm khả năng co của cơ xương, ức chế LPL, giảm hấp thu glucose và giảm nồng độ HDL ^[1]. Đáng chú ý, nghiên cứu ghi nhận nguy cơ tử vong tăng dần theo mỗi giờ ngồi thêm mỗi ngày, cơ chế có liên quan trực tiếp đến hoạt tính của enzym LPL ^[1].

Nghiên cứu năm 2017 trên bệnh nhân viêm khớp dạng thấp ghi nhận hoạt tính LPL giảm xuống để đáp ứng với hành vi tĩnh tại, kéo theo nồng độ HDL cholesterol thấp hơn ^[4]. Trong phân tích các chuỗi thời gian ngồi, chỉ có số đợt ngồi kéo dài từ 20 phút trở lên mỗi ngày là có mối liên quan đáng kể tới các yếu tố nguy cơ tim mạch ^[4].

Ở chiều ngược lại, các nghiên cứu can thiệp cho thấy vận động kích hoạt mạnh mẽ enzym này. Một thử nghiệm năm 2002 trên 10 nam giới có mỡ máu bình thường (triglyceride 89,1 ± 8,6 mg/dl) và 6 nam giới tăng mỡ máu (triglyceride 296,8 ± 64,0 mg/dl) chạy bộ 1 giờ trên máy ở cường độ 60% mức tiêu thụ oxy tối đa ^[5]. Kết quả cho thấy hoạt tính LPL sau 24 giờ tập luyện tăng cao hơn hẳn so với mức ban đầu và cao hơn các mốc 4, 8, 12 giờ sau tập ở cả hai nhóm ^[5]. Một nghiên cứu từ năm 1986 so sánh 12 vận động viên chạy cự ly dài với 64 nam giới ít vận động cũng chứng minh người chạy bộ có hoạt tính lipoprotein lipase cao hơn và nồng độ các hạt LDL nhỏ đặc, VLDL thấp hơn nhóm ngồi nhiều ^[6].

Tại nghiên cứu Active Smarter Kids (ASK) năm 2019 trên 880 trẻ em Na Uy (tuổi trung bình 10,2; 49% bé gái) sử dụng máy đo gia tốc và quang phổ cộng hưởng từ hạt nhân, việc thay thế 30 phút ngồi bằng 30 phút vận động vừa đến mạnh (MVPA) mang lại cải thiện tích cực trên các thông số mỡ máu, giảm apolipoprotein B và tăng kích thước hạt HDL ^[7]. Dù vậy, nghiên cứu này nhận thấy thời gian ngồi nhiều chỉ liên quan một phần và yếu ớt tới hồ sơ lipid bất lợi ở trẻ nhỏ ^[7].

Lợi ích chuyển hóa và hạn chế của bằng chứng hiện có

Việc duy trì hoạt tính LPL thông qua việc cắt đứt các chuỗi ngồi lâu giúp dọn dẹp triglyceride trong máu nhanh chóng, ngăn ngừa tích tụ mỡ xấu và bảo vệ thành mạch ^[1], ^[4]. Điều này mang lại lợi ích to lớn trong việc giảm thiểu nguy cơ mắc đái tháo đường tuýp 2, hội chứng chuyển hóa và tử vong do bệnh tim mạch ^[1].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện có vẫn tồn tại một số giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu dịch tễ lớn sử dụng thiết kế cắt ngang nên chủ yếu quan sát được mối liên hệ tĩnh tại chứ chưa trực tiếp đo lường động học của enzym LPL theo thời gian thực trong cơ thể người ^[3], ^[4], ^[7]. Một số nghiên cứu trên động vật hoặc thử nghiệm tập luyện cho thấy hoạt tính LPL có sự dao động rất phức tạp giữa các mô (như mô mỡ trắng so với mô cơ) tùy theo trạng thái tập luyện ngắt quãng hay nghỉ ngơi ^[8]. Thêm vào đó, phản ứng mỡ máu đối với thời gian ngồi có thể khác nhau giữa các giới tính hoặc giữa các nhóm bệnh nhân có bệnh lý nền khác nhau ^[2], ^[4].

Hiểu lầm thường gặp về việc ngồi nhiều và mỡ máu

Hiểu lầm phổ biến nhất là: "Tập gym 1 tiếng mỗi ngày là có thể thoải mái ngồi 8 tiếng còn lại". Khoa học cho thấy tác động ức chế LPL của hành vi tĩnh tại diễn ra liên tục theo thời gian thực và độc lập với việc bạn có đạt đủ thời lượng tập thể dục cường độ cao trong ngày hay không ^[2], ^[3].

Một ngộ nhận khác là rối loạn mỡ máu chỉ bắt nguồn từ chế độ ăn nhiều dầu mỡ và cân nặng dư thừa. Dữ liệu thực tế chứng minh thời gian ngồi nhiều liên quan đến các biến đổi bất lợi của tiểu phân mỡ máu ngay cả khi đã kiểm soát nghiêm ngặt lượng mỡ bão hòa đưa vào cũng như chỉ số khối cơ thể BMI ^[2]. Người gầy nhưng ngồi yên nhiều giờ vẫn chịu chung cơ chế suy giảm enzym LPL ^[2], ^[3].

Những đối tượng cần đặc biệt thận trọng

• Người làm công việc văn phòng, lái xe đường dài hoặc học sinh, sinh viên dành nhiều giờ mỗi ngày dán mắt vào màn hình máy tính, điện thoại ^[2], ^[1].
• Người mắc các bệnh lý xương khớp mạn tính (như viêm khớp dạng thấp), do đau đớn nên thường tích lũy các chuỗi ngồi yên kéo dài từ 20 phút trở lên ^[4].
• Bệnh nhân có tiền sử tăng triglyceride máu hoặc mắc hội chứng chuyển hóa, bởi enzym LPL ở nhóm này vốn đã gặp áp lực chuyển hóa lớn ^[3], ^[5].

Gợi ý áp dụng thực tế để tái kích hoạt enzym LPL

• Cắt nhỏ thời gian ngồi: Áp dụng quy tắc ngắt quãng, không ngồi liên tục quá 20-30 phút ^[4], ^[7]. Hãy đứng dậy đi lấy nước, vươn vai hoặc đi lại nhẹ nhàng trong phòng 1-2 phút nhằm kích hoạt các sợi cơ xương lớn ở chân và lưng ^[1].
• Tăng cường vận động vừa đến mạnh: Dành thời gian chạy bộ hoặc tập các bài aerobic ở cường độ trung bình (khoảng 60% mức oxy tối đa), duy trì đều đặn để kích thích tăng hoạt tính LPL bền vững kéo dài đến 24 giờ sau buổi tập ^[5], ^[6].
• Thay thế thời gian rảnh tĩnh tại: Chủ động hoán đổi 30 phút ngồi lướt mạng xã hội hoặc xem tivi bằng 30 phút đi bộ nhanh hoặc làm việc nhà nhằm cải thiện các thông số mỡ máu apolipoprotein B và HDL ^[1], ^[7].
• Lưu ý sức khỏe: Người có bệnh lý tim mạch, huyết áp hoặc xương khớp cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xây dựng lộ trình vận động phù hợp, tuyệt đối không tự ý ngưng các loại thuốc điều chỉnh mỡ máu đang sử dụng ^[3], ^[4].

Ức chế enzym Lipoprotein Lipase (LPL) là cơ chế then chốt khiến thói quen ngồi lâu tàn phá hệ tim mạch từ bên trong, bất kể chế độ ăn uống của bạn ra sao ^[2], ^[1]. Vận động thường xuyên và chủ động ngắt quãng thời gian ngồi chính là chìa khóa đơn giản nhất để giữ cho "cỗ máy" enzym này luôn hoạt động hiệu quả ^[4], ^[5].