Ngũ vị tử giảm stress và mệt mỏi: Thực tế hay lời đồn?

Áp lực cuộc sống và cơn sốt tìm kiếm thảo dược bổ trợ

Áp lực công việc kéo dài cùng nhịp sống bận rộn khiến nhiều người rơi vào trạng thái mệt mỏi mạn tính, kiệt sức và suy giảm khả năng tập trung. Để cải thiện tình trạng này, không ít người tìm đến các sản phẩm tự nhiên, trong đó quả ngũ vị tử bắc (Schisandra chinensis) đang được truyền tai nhau như một phương thuốc thần kỳ giúp phục hồi thể lực tức thì.

Liệu ngũ vị tử có thực sự xóa bỏ stress và tăng cường thể lực như lời đồn? Câu trả lời là thảo dược này có cơ chế hỗ trợ nhất định đối với sự thích nghi của cơ thể, nhưng các bằng chứng khoa học hiện tại phần lớn mới dừng lại ở thử nghiệm trên động vật và các nhóm nghiên cứu quy mô hẹp, không thể xem là thần dược trị bách bệnh.

Ngũ vị tử và định nghĩa chất thích nghi sinh học

Khái niệm về chất thích nghi sinh học (adaptogen) lần đầu tiên được nhà độc chất học Liên Xô Lazarev đưa ra vào năm 1958 để chỉ những chất giúp nâng cao sức đề kháng không đặc hiệu của cơ thể trước các tác nhân gây stress ^[1]. Ngũ vị tử bắc là một trong những loài thảo dược cốt lõi tạo tiền đề cho sự hình thành khái niệm khoa học này ^[1]. Thực tế, từ giai đoạn Chiến tranh Thế giới thứ hai, giới nghiên cứu quân y Liên Xô đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm tìm kiếm nguồn kích thích tự nhiên thay thế thuốc tổng hợp, giúp tăng cường sự chú ý và sức bền cho phi công cùng thủy thủ tàu ngầm [6, 7].

Theo y học hiện đại, các cây thuốc nhóm adaptogen chứa các hợp chất hoạt tính sinh học có khả năng tạo ra trạng thái tăng sức đề kháng không đặc hiệu, giúp cơ thể chống lại các tín hiệu gây căng thẳng và thích nghi với nỗ lực thể chất quá mức ^[2]. Khác với các chất kích thích miễn dịch thông thường, adaptogen nâng cao phản ứng của toàn bộ cơ thể trước mọi dạng stress, từ áp lực sinh học, hóa học đến môi trường vật lý khắc nghiệt [5, 8]. Nhờ đó, ngũ vị tử chính thức được công nhận là vị thuốc bổ trợ kích thích thần kinh và đưa vào Dược điển Quốc gia Liên Xô từ đầu thập niên 1960 [3, 4].

Cơ chế sinh học giúp cơ thể đối phó với căng thẳng

Tác động bảo vệ của adaptogen đối với hệ thần kinh và thể chất được thiết lập thông qua việc duy trì cân bằng nội môi [2, 6]. Về mặt sinh hóa, các hợp chất trong ngũ vị tử điều hòa trục dưới đồi - tuyến yên - tuyến thượng thận (HPA) và kiểm soát các yếu tố trung gian chính của phản ứng stress [2, 6]. Điểm then chốt là khả năng làm tăng biểu hiện của protein sốc nhiệt Hsp70 – phân tử hoạt động như một cảm biến căng thẳng nội bào bảo vệ cấu trúc protein và quyết định sự sống còn của tế bào [1, 2].

Khi cơ thể chịu tải trọng lớn, protein Hsp70 tăng sinh sẽ ức chế gen tổng hợp oxit nitric loại II (inducible NO synthase) và tương tác với thụ thể glucocorticoid qua con đường tín hiệu kinase JNK1 ^[3]. Quá trình này giúp ngăn chặn sự tích tụ oxit nitric quá mức và duy trì nồng độ cortisol ổn định trong máu cũng như nước bọt [2, 3]. Việc ức chế bùng nổ oxit nitric do stress giúp bảo toàn quá trình sản sinh năng lượng ATP trong tế bào, từ đó hạn chế kiệt sức thể chất và tăng khả năng chịu đựng của cơ bắp ^[3].

Các nghiên cứu nói gì về hiệu quả thực tế?

Hiệu quả nâng cao thể lực của ngũ vị tử đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thí nghiệm tiền lâm sàng. Điển hình là nghiên cứu năm 2009 trên chuột BALB/c sử dụng chế phẩm ADAPT-232 forte (kết hợp chiết xuất ngũ vị tử, sâm Siberia Eleutherococcus senticosus và hồng cảnh thiên Rhodiola rosea chứa hoạt chất schisandrin) ở các mức liều 30, 90 và 180 mg/kg liên tục trong 7 ngày ^[4]. Kết quả thử nghiệm bơi gắng sức đến kiệt sức cho thấy thời gian duy trì vận động của chuột tăng từ 3,0 ± 0,5 phút lên 21,1 ± 1,7 phút, tức gấp khoảng 7 lần theo mức độ phụ thuộc liều lượng ^[4]. Đồng thời, lượng protein bảo vệ Hsp72 trong huyết thanh chuột bình thường tăng từ 0,8–1,5 pg/ml lên 5,5–6,3 pg/ml, và vọt lên 15,1 ± 1 pg/ml sau bài kiểm tra bơi lội ^[4].

Tại Liên Xô, hàng loạt nghiên cứu dược lý trên động vật cũng chỉ ra ngũ vị tử làm tăng khả năng làm việc thể chất, chống sốc nhiệt, bỏng lạnh, bất động và ngộ độc kim loại nặng ^[5]. Trong các thử nghiệm lâm sàng được đánh giá là có bằng chứng khoa học tốt, ngũ vị tử cùng sâm Siberia ghi nhận khả năng cải thiện sức bền và hiệu suất tâm thần ở bệnh nhân bị mệt mỏi nhẹ, suy nhược cơ thể hoặc hội chứng suy nhược thần kinh [2, 4]. Ở người khỏe mạnh, thảo dược hỗ trợ tăng độ chính xác của vận động và sức chịu đựng khi làm việc trong điều kiện khắc nghiệt ^[5].

Tuy nhiên, các dữ liệu này tồn tại giới hạn phương pháp luận rõ rệt. Đa số thử nghiệm lâm sàng cổ điển công bố trong y văn Liên Xô có cỡ mẫu nhỏ, chủ yếu tập trung vào các nhóm đặc thù như binh sĩ, thợ mỏ, công nhân vùng cực hoặc vận động viên thể thao [4, 7]. Hơn nữa, nhiều nghiên cứu hiện đại sử dụng công thức phối hợp nhiều loại thảo dược (như ADAPT-232) chứ không dùng đơn độc một mình ngũ vị tử ^[4].

Lợi ích thực tế và những hiểu lầm thường gặp

Từ các cơ sở dữ liệu trên, ngũ vị tử chứng minh được vai trò hỗ trợ điều hòa sinh lý, tăng khả năng chống chịu của cơ thể trước các tác nhân gây mệt mỏi tinh thần và thể xác [2, 6]. Dẫu vậy, thảo dược này thường bị thổi phồng tác dụng do sự nhầm lẫn giữa khái niệm "chất bổ thích nghi" và "thuốc đặc trị" ^[6]. Quan điểm "một loại thuốc chữa dứt điểm một bệnh" hoàn toàn không thể áp dụng cho cơ chế hoạt động đa mục tiêu của adaptogen ^[6].

Nhiều người lầm tưởng uống ngũ vị tử có thể lập tức phục hồi năng lượng như các loại nước tăng lực chứa caffeine liều cao, hoặc có thể chữa khỏi dứt điểm chứng mệt mỏi mạn tính. Thực tế, thảo dược không kích thích hưng phấn đột ngột mà tác động từ từ lên hệ thống thần kinh - nội tiết để đưa cơ thể về trạng thái cân bằng nội môi [6, 8]. Sử dụng thảo dược không thể thay thế cho chế độ nghỉ ngơi, giấc ngủ sâu và dinh dưỡng đầy đủ.

Những đối tượng cần thận trọng khi dùng

Dù adaptogen được định nghĩa là tương đối an toàn và giúp bình thường hóa các chức năng cơ thể [7, 8], người dùng vẫn cần hết sức cẩn trọng. Dược lý thực nghiệm ghi nhận ngũ vị tử tác động trực tiếp lên hệ thần kinh trung ương, hệ tuần hoàn, huyết áp, cân bằng toan kiềm và kích thích co bóp cơ trơn tử cung ^[5].

Do có tác dụng gây tăng trương lực cơ tử cung, phụ nữ đang mang thai tuyệt đối không được tự ý sử dụng vì nguy cơ ảnh hưởng đến thai kỳ ^[5]. Hiện tại chưa có đủ dữ liệu nghiên cứu chuẩn hóa trên nhóm phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ, do đó các đối tượng này cần tránh dùng. Người mắc bệnh lý mạn tính, rối loạn thần kinh hoặc đang điều trị bằng các thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng để tránh các tương tác bất lợi ^[6].

Hướng dẫn áp dụng trong đời sống

Trong tự nhiên và y học cổ truyền vùng Viễn Đông, quả và hạt ngũ vị tử từ lâu đã được các thợ săn bản địa sử dụng như một loại trà hoặc đồ nhai để giảm khát, bớt đói và duy trì thị lực ban đêm khi đi rừng [6, 7]. Ngày nay, dược liệu này có thể được chế biến dưới dạng ngâm trà, sắc nước uống hoặc chiết xuất dạng cao lỏng, viên nang chuẩn hóa.

Người dùng chỉ nên bắt đầu với liều lượng vừa phải theo khuyến cáo ghi trên nhãn sản phẩm uy tín hoặc chỉ định của thầy thuốc. Không nên tự ý dùng liều cao kéo dài nhằm mục đích tăng sức mạnh thể thao cấp tốc. Cách tốt nhất để hỗ trợ phục hồi cơ thể là kết hợp bổ sung lượng nhỏ thảo mộc thích hợp với chế độ ăn cân đối nhóm chất, uống đủ nước và rèn luyện thể chất điều độ. Khi cơ thể có dấu hiệu kiệt sức kéo dài bất thường, cần đến các cơ sở y tế để thăm khám, xác định nguyên nhân thay vì tự ý điều trị tại nhà.