Người bệnh thận, bệnh gan có nên uống thực phẩm chức năng từ hạt dẻ ngựa?

Băn khoăn về thảo dược hạt dẻ ngựa khi có bệnh nền

Nhiều người bị suy giãn tĩnh mạch chân thường tìm đến các dòng thực phẩm bảo vệ sức khỏe có nguồn gốc từ tự nhiên để giảm cảm giác nặng chân, sưng phù. Trong số đó, các sản phẩm chiết xuất từ hạt dẻ ngựa (Horse Chestnut) đang được quảng bá và bày bán khá rộng rãi trên thị trường. Tuy nhiên, không ít người đang mắc bệnh lý tại gan hoặc thận lại băn khoăn liệu cơ thể mình có phù hợp để sử dụng loại thảo dược này hay không.

Câu trả lời ngắn gọn theo các dữ liệu y khoa hiện nay: Người có bệnh lý nền về thận hoặc gan không nên tự ý dùng thực phẩm chức năng từ hạt dẻ ngựa nếu chưa có chỉ định và giám sát trực tiếp từ bác sĩ điều trị. Việc suy giảm chức năng thanh thải ở các cơ quan này kết hợp với đặc tính chống đông máu của thảo dược tiềm ẩn nguy cơ xuất huyết nội tạng nặng cùng nhiều biến chứng khó lường.

Hạt dẻ ngựa và cơ chế tác động lên mạch máu

Cây hạt dẻ ngựa (Aesculus hippocastanum L.) vốn là loài cây đặc trưng của vùng Balkan, hiện được trồng phổ biến ở châu Âu và Bắc Mỹ ^[1]. Trong y học dân gian, loài cây này từng được dùng cho nhiều mục đích khác nhau, nhưng hiện nay bằng chứng khoa học vững chắc nhất chỉ ủng hộ việc dùng chiết xuất hạt để hỗ trợ suy giãn tĩnh mạch mạn tính ^[2], ^[1]. Năm 1999, Ủy ban E của Đức đã chính thức chấp thuận dùng các sản phẩm hạt dẻ ngựa cho người bệnh suy tĩnh mạch mạn tính ^[1].

Các thành phần hoạt tính chính trong thảo dược này bao gồm aescin, phytosterol, flavonoid, tannin và hydroxycoumarin ^[1]. Hoạt chất nổi bật nhất là escin (hoặc beta-escin), có đặc tính chống viêm và chống phù nề ^[3], ^[1]. Nghiên cứu trong phòng thí nghiệm cho thấy chiết xuất hạt dẻ ngựa gây co thắt cả tĩnh mạch và động mạch phụ thuộc vào liều lượng, trong đó tĩnh mạch nhạy cảm nhất, cơ chế này qua trung gian thụ thể 5-HT(2A) ^[4].

Đồng thời, chiết xuất hạt dẻ ngựa còn làm giảm rõ rệt sự kết tập tiểu cầu người do chất ADP kích hoạt ^[4]. Tác động này giúp máu lưu thông nhưng lại làm giảm khả năng đông máu tự nhiên của cơ thể. Ngoài ra, nghiên cứu trên dòng tế bào H-Ras 5RP7 ghi nhận escin có hoạt tính ức chế tế bào thông qua việc kích hoạt caspase-3 và gây chết tế bào theo chương trình (apoptosis) ^[3].

Rủi ro nghiêm trọng ở người bệnh thận và nguy cơ xuất huyết

Với người mắc bệnh thận, thảo dược này tiềm ẩn nhiều nguy cơ đặc biệt nguy hiểm. Thận và gan vốn đóng vai trò tối quan trọng trong việc chuyển hóa thuốc và đào thải độc chất ^[5]. Khi chức năng thận suy giảm, việc xử lý các chất chuyển hóa phức tạp từ thảo dược có thể bị đình trệ. Nguy hiểm hơn, tác động chống đông máu từ hạt dẻ ngựa có thể làm bộc phát các biến cố xuất huyết nghiêm trọng ^[6].

Một báo cáo lâm sàng năm 2012 đã cảnh báo về trường hợp vỡ u cơ mỡ mạch thận (renal angiomyolipoma - AML) đe dọa tính mạng ở bệnh nhân dùng chiết xuất hạt dẻ ngựa không kê đơn ^[6]. Bệnh nhân này dùng hạt dẻ ngựa để điều trị suy tĩnh mạch nhưng sau đó bị vỡ thận và xuất huyết cấp tính trên nền khối u AML có sẵn, buộc phải can thiệp thuyên tắc mạch khẩn cấp để giữ tính mạng ^[6]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng hạt dẻ ngựa gây chống đông máu và trở thành chống chỉ định tương đối đối với người có khối u cơ mỡ mạch thận hoặc người đang dùng thuốc chống đông ^[6].

Ngoài ra, hạt dẻ ngựa cũng được cảnh báo có khả năng tương tác bất lợi với thuốc chống đông máu và thuốc điều trị tiểu đường ^[7]. Với bệnh nhân thận mạn thường phải kiểm soát nhiều chỉ số huyết học phức tạp, việc tự ý bổ sung hoạt chất này có thể phá vỡ cân bằng đông máu, dẫn đến xuất huyết khó cầm.

Nghiên cứu lâm sàng nói gì về hiệu quả và giới hạn?

Hiệu quả của hạt dẻ ngựa đã được đánh giá qua một số thử nghiệm, nhưng phần lớn dữ liệu đều có những giới hạn nhất định:

Một bài tổng quan lâm sàng đa ngành năm 2002 đã tổng hợp 14 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về chiết xuất hạt dẻ ngựa (HCSE) trong điều trị suy tĩnh mạch mạn tính ^[2]. Kết quả cho thấy 7 nghiên cứu đạt chất lượng phương pháp cao, chứng minh HCSE vượt trội hơn giả dược và có hiệu quả tương đương vớ tất áp lực hoặc oxerutin đường uống ^[2]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh hạn chế lớn của các nghiên cứu này là cỡ mẫu nhỏ và thời gian theo dõi ngắn, đòi hỏi phải có thêm thử nghiệm lớn hơn để đánh giá độ an toàn lâu dài ^[2].

Một đánh giá tổng quan khác năm 2009 cũng ghi nhận chiết xuất hạt dẻ ngựa có thể mang lại lợi ích ngắn hạn cho người suy tĩnh mạch nhẹ đến trung bình ^[7]. Dù vậy, các thử nghiệm lâm sàng này đều gặp nhược điểm: phân nhóm ngẫu nhiên chưa thật sự chặt chẽ, thời gian ngắn và sử dụng các tiêu chí đánh giá khác nhau ^[7]. Do đó, chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn về độ an toàn cũng như hiệu quả của thảo dược này khi dùng dài hạn ^[7].

Độc tính của các bộ phận cây chưa qua chế biến

Một hiểu lầm phổ biến là "cứ thảo dược tự nhiên thì uống bộ phận nào cũng an toàn". Thực tế, các nghiên cứu khoa học nhấn mạnh chỉ có dịch chiết hạt đã qua xử lý tiêu chuẩn mới có dữ liệu sử dụng ^[2], ^[1].

Nghiên cứu khẳng định hoàn toàn không có dữ liệu chứng minh hoa, hạt sống chưa chế biến, vỏ cành hay lá của cây hạt dẻ ngựa có hiệu quả điều trị bệnh ^[2]. Ngược lại, việc tự ý nuốt hoặc dùng hạt sống, hoa hay lá cây được khuyến cáo tuyệt đối không thực hiện vì chúng chứa độc tính nguy hiểm cho cơ thể ^[2].

Thêm vào đó, việc sử dụng bừa bãi các chế phẩm thảo dược không rõ nguồn gốc có thể gây ra nhiều biến chứng tim mạch và toàn thân nguy hiểm, chẳng hạn như viêm màng ngoài tim, rối loạn nhịp tim hoặc nhiễm độc nặng ^[1].

Nhóm đối tượng cần thận trọng tối đa

Dựa trên các nghiên cứu khoa học hiện có, những đối tượng sau cần hết sức thận trọng, thậm chí tránh xa thực phẩm chức năng chứa hạt dẻ ngựa:

• Người có bệnh lý tại thận, đặc biệt là người có u nang, u cơ mỡ mạch thận (AML) hoặc suy thận, do nguy cơ xuất huyết và suy giảm đào thải ^[6], ^[5].
• Người có bệnh gan mạn tính hoặc men gan bất thường, bởi gan chịu trách nhiệm chuyển hóa các hoạt chất phức tạp ^[5].
• Người đang sử dụng thuốc chống đông máu hoặc thuốc điều trị tiểu đường do nguy cơ tương tác thuốc bất lợi ^[7].
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc có rối loạn đông máu, do thảo dược này ức chế kết tập tiểu cầu ^[6], ^[4].
• Người gặp các vấn đề về tiêu hóa, bởi tác dụng phụ thường gặp nhất của hạt dẻ ngựa được ghi nhận trong các thử nghiệm là rối loạn tiêu hóa, chóng mặt và chuột rút bắp chân ^[7].

Hướng dẫn tiếp cận an toàn cho người suy tĩnh mạch

Nếu bạn đang bị suy giãn tĩnh mạch nhưng lại có bệnh nền ở gan hoặc thận, việc điều trị cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn, không nên tự ý tìm kiếm các loại viên uống trôi nổi:

Trước hết, các biện pháp can thiệp không dùng thuốc nên là ưu tiên hàng đầu. Sử dụng vớ áp lực y khoa là liệu pháp chuẩn mực đã được chứng minh hiệu quả tương đương với hạt dẻ ngựa mà không gây rủi ro toàn thân cho gan hay thận ^[2], ^[7]. Bạn cũng nên duy trì lối sống lành mạnh như tránh đứng hoặc ngồi một chỗ quá lâu, kê cao chân khi nghỉ ngơi và tập thể dục nhẹ nhàng.

Trong trường hợp muốn dùng sản phẩm hỗ trợ, bắt buộc phải mang đầy đủ nhãn mác sản phẩm và kết quả xét nghiệm chức năng gan, thận đến gặp bác sĩ chuyên khoa. Chỉ sử dụng các sản phẩm chiết xuất hạt đã chuẩn hóa, tuyệt đối không dùng các bài thuốc sắc từ hạt sống, lá hay vỏ cây ^[2]. Đồng thời, cần theo dõi sát sao các dấu hiệu bất thường như bầm tím dưới da, nước tiểu có màu lạ hoặc đau tức hông lưng để kịp thời thăm khám.

Tóm lại, thực phẩm chức năng từ hạt dẻ ngựa tuy có ghi nhận hiệu quả nhất định trong việc giảm nhẹ triệu chứng suy giãn tĩnh mạch mạn tính, nhưng không phải là giải pháp an toàn tuyệt đối cho tất cả mọi người. Với người bệnh gan, thận, rủi ro xuất huyết và gánh nặng chuyển hóa luôn tiềm ẩn. Tham vấn y khoa trước khi dùng bất kỳ thảo dược nào là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe bản thân.