Người bệnh viêm tuyến giáp Hashimoto có nên kiêng i-ốt?

Nhiều người khi nhận kết quả chẩn đoán viêm tuyến giáp Hashimoto thường băn khoăn về chế độ ăn uống hằng ngày, đặc biệt là việc sử dụng muối i-ốt hoặc các loại hải sản. I-ốt vốn được biết đến là vi chất quan trọng để cơ thể tổng hợp hormone tuyến giáp, nhưng với người mắc bệnh tự miễn này, việc bổ sung i-ốt lại trở thành bài toán cần cân nhắc cẩn thận. Sự lo ngại liệu nạp thêm i-ốt có khiến bệnh trở nặng hay phải kiêng khem tuyệt đối là thắc mắc rất phổ biến hiện nay.

Câu trả lời từ các bằng chứng khoa học cho thấy người mắc bệnh viêm tuyến giáp Hashimoto không nhất thiết phải kiêng i-ốt hoàn toàn nếu chế độ ăn ở mức bình thường, nhưng bắt buộc phải tránh tình trạng nạp quá mức chất này. Tiêu thụ dư thừa i-ốt đã được chứng minh có thể làm suy giảm chức năng giáp hoặc kích hoạt thêm các phản ứng viêm tự miễn ^[1], ^[2]. Ngược lại, việc hạn chế nghiêm ngặt nguồn i-ốt nạp vào chỉ mang lại hiệu quả rõ rệt trong những trường hợp bệnh nhân có tiền sử tiêu thụ lượng i-ốt quá cao trước đó ^[1], ^[3].

Cơ chế tác động của i-ốt lên tuyến giáp tự miễn

Viêm tuyến giáp Hashimoto, hay còn gọi là viêm tuyến giáp lympho bào mạn tính, là một bệnh lý tự miễn đặc trưng bởi sự xâm nhập của các tế bào viêm vào mô giáp và sự sản sinh các tự kháng thể kháng lại kháng nguyên đặc hiệu của giáp như kháng thể kháng peroxidase tuyến giáp (anti-TPO) và kháng thể kháng thyroglobulin ^[4]. Quá trình này dẫn đến sự phá hủy tế bào nang giáp và dần dần làm suy giảm chức năng sản xuất hormone giáp ^[4]. I-ốt đóng vai trò là nguyên liệu thiết yếu điều hòa việc tích lũy, tổng hợp và giải phóng hormone tuyến giáp ^[2].

Tuy nhiên, khi lượng i-ốt trong cơ thể tăng quá mức, nó có thể gây ra những phản ứng ngược chiều bất lợi. Ở người mắc viêm tuyến giáp Hashimoto, dư thừa i-ốt thực sự thúc đẩy sự khởi phát của tình trạng suy giáp ^[2]. Về mặt sinh hóa, lượng iodide quá cao sẽ phong bế quá trình giải phóng hormone tuyến giáp thông qua việc ức chế các chất kích thích tuyến giáp, làm ngưng trệ sự hình thành các giọt chất keo trong nang giáp ^[2].

Ở mức độ phân tử và tế bào, các nghiên cứu trên mô hình động vật có cơ địa di truyền mẫn cảm chỉ ra rằng lượng i-ốt ăn vào vượt mức làm tăng khả năng gây miễn dịch của phân tử thyroglobulin ^[4]. Ngoài ra, dư thừa i-ốt còn làm tăng biểu hiện của phân tử kết dính liên bào ICAM-1 trên các tế bào nang giáp ^[4]. Sự gia tăng biểu hiện của ICAM-1 này được thúc đẩy bởi sự tăng sinh các gốc oxy hóa phản ứng (ROS), tạo thêm vòng xoắn tổn thương oxy hóa và viêm nhiễm mô giáp ^[4].

Mặt khác, tình trạng bệnh lý tại mô tuyến giáp cũng làm rối loạn khả năng sử dụng vi chất này. Nghiên cứu sinh hóa mô học ghi nhận hàm lượng i-ốt trong mô tuyến giáp ở người bệnh Hashimoto bị giảm đi rõ rệt so với người bình thường ^[5]. Sự biến đổi cấu trúc phân tử thyroglobulin do các phản ứng miễn dịch gây ra có thể làm xáo trộn quá trình gắn i-ốt bình thường vào phân tử protein này ^[5].

Bằng chứng từ can thiệp hạn chế i-ốt

Để đánh giá tác động lâm sàng khi cắt giảm i-ốt, một thử nghiệm lâm sàng thực hiện năm 2003 đã tiến hành trên 45 bệnh nhân ban đầu được chẩn đoán suy giáp do viêm tuyến giáp Hashimoto ^[1]. Các bệnh nhân được chia ngẫu nhiên thành 2 nhóm: nhóm 1 thực hiện chế độ ăn hạn chế i-ốt nghiêm ngặt (dưới 100 microgam/ngày) và nhóm 2 giữ chế độ ăn không hạn chế i-ốt ^[1].

Sau 3 tháng theo dõi, kết quả cho thấy có tới 78,3% bệnh nhân (18/23 người) ở nhóm hạn chế i-ốt đã phục hồi trở lại trạng thái bình giáp hoàn toàn, cao hơn rất nhiều so với tỷ lệ 45,5% (10/22 người) ở nhóm đối chứng không kiêng ^[1]. Ở nhóm kiêng i-ốt, nồng độ hormone tự do fT4 trung bình tăng có ý nghĩa thống kê từ 0,80 lên 0,98 ng/dL, đồng thời nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (TSH) giảm mạnh từ 37,95 xuống còn 25,66 micro IU/mL ^[1]. Ngược lại, nhóm ăn uống bình thường ghi nhận sự sụt giảm nồng độ fT4 từ 0,98 xuống 0,92 ng/dL ^[1]. Đáng chú ý, các bệnh nhân phục hồi chức năng giáp là những người có mức bài tiết i-ốt niệu ban đầu rất cao và nồng độ TSH khởi điểm thấp hơn đáng kể so với những bệnh nhân không hồi phục ^[1].

Một nghiên cứu can thiệp khác công bố cùng năm 2003 tại Nhật Bản đã theo dõi 33 bệnh nhân bị suy giáp nguyên phát (gồm 25 nữ, 8 nam, độ tuổi trung vị 52) bằng cách yêu cầu họ kiêng toàn bộ thuốc chứa i-ốt và thực phẩm giàu i-ốt như rong biển trong thời gian 1 đến 2 tháng ^[3]. Kết quả cho thấy TSH trung vị giảm sâu từ 21,9 mU/L xuống chỉ còn 5,3 mU/L sau can thiệp ^[3]. Trong đó, 63,6% bệnh nhân ghi nhận mức giảm TSH trên 50% (đưa mức TSH về dưới 10 mU/L) và 33,3% bệnh nhân trở lại trạng thái bình giáp thực sự ^[3].

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ra rằng mức độ giảm TSH không có mối tương quan thuận rõ rệt với nồng độ kháng thể anti-TPO hay kháng thể anti-Tg, mà liên quan mật thiết với sự gia tăng độ tập trung phóng xạ technetium-99m và nồng độ i-ốt phi hormone trong huyết thanh ^[3]. Điều này cho thấy sự đảo ngược của suy giáp sau khi kiêng i-ốt xảy ra chủ yếu trên nền những người vốn có tình trạng tích lũy thừa i-ốt từ trước ^[3].

Tác động khi bổ sung liều nhỏ i-ốt

Ngược lại với việc kiêng khem, việc vô tình bổ sung thêm vi chất này dù ở mức liều không quá cao cũng có thể làm bộc lộ tổn thương tiềm ẩn. Một nghiên cứu lâm sàng năm 1998 đã đánh giá ảnh hưởng của lượng i-ốt nhỏ lên 40 bệnh nhân Hashimoto đang ở trạng thái bình giáp (có kháng thể TPO dương tính hoặc hình ảnh giảm âm trên siêu âm) sống tại vùng thiếu i-ốt nhẹ ^[6]. Nhóm này được cho dùng liều bổ sung 250 microgam potassium iodide mỗi ngày trong thời gian từ 2 đến 13 tháng (trung bình 4 tháng), so sánh với nhóm đối chứng gồm 43 bệnh nhân tương đồng ^[6].

Kết quả cho thấy ở nhóm dùng 250 microgam i-ốt mỗi ngày, có 7 bệnh nhân tiến triển thành suy giáp dưới lâm sàng và 1 bệnh nhân bị suy giáp thực sự ^[6]. Khi ngừng uống i-ốt, 3 trong số 7 bệnh nhân suy giáp dưới lâm sàng đã tự phục hồi về trạng thái bình giáp ^[6]. Thậm chí có 1 bệnh nhân phát triển thành cường giáp kèm theo tăng nồng độ kháng thể ức chế gắn TSH (TBII), sau khi ngừng i-ốt cũng đã ổn định lại ^[6]. Trong khi đó, ở nhóm đối chứng không bổ sung, chỉ có duy nhất 1 trường hợp chuyển sang suy giáp dưới lâm sàng trong cùng khoảng thời gian ^[6]. Tất cả những người bị rối loạn chức năng giáp sau khi uống i-ốt đều có hình ảnh giảm âm trên siêu âm từ trước ^[6]. Kết luận từ nghiên cứu khẳng định một lượng bổ sung i-ốt dù nhỏ (250 microgam) vẫn có thể gây biến đổi rõ rệt chức năng giáp ở những cơ địa nhạy cảm ^[6].

Dù vậy, khi tổng hợp nhiều nghiên cứu trên quy mô rộng, các dữ liệu dinh dưỡng cho thấy bức tranh đa chiều. Một tổng quan hệ thống năm 2023 theo chuẩn PRISMA đã sàng lọc từ 1.350 tài liệu và chọn ra 9 nghiên cứu can thiệp dinh dưỡng trên bệnh nhân Hashimoto ^[7]. Đánh giá cho thấy các can thiệp như giảm năng lượng khẩu phần, loại bỏ gluten, loại bỏ đường lactose hoặc dùng thì là đen (Nigella sativa) giúp cải thiện nồng độ anti-TPO, TSH và fT4 ^[7]. Tuy nhiên, trong nghiên cứu can thiệp áp dụng chế độ ăn hạn chế i-ốt được tổng hợp, các nhà khoa học lại không ghi nhận được sự cải thiện rõ ràng ^[7]. Báo cáo nhận định kết quả can thiệp dinh dưỡng giữa các nghiên cứu có sự biến thiên lớn do tình trạng tuyến giáp không đồng nhất và thói quen tiêu thụ các dưỡng chất thiết yếu (như i-ốt, selen, sắt) rất khác nhau giữa từng nhóm dân cư ^[7].

Mối liên quan giữa dinh dưỡng và bệnh còn thể hiện qua mức độ gây viêm của khẩu phần. Nghiên cứu năm 2023 dựa trên dữ liệu từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia (NHANES) cho thấy chỉ số viêm của chế độ ăn (DII) có mối tương quan thuận với nồng độ TSH và T4 toàn phần ^[8]. Bệnh nhân Hashimoto có thói quen ăn uống thiên về tính gây viêm có mức TSH và T4 cao hơn ^[8]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự tương tác giữa nồng độ i-ốt niệu và hormone FT3, cho thấy việc kiểm soát các yếu tố gây viêm trong khẩu phần đóng vai trò thiết yếu trong việc hỗ trợ phòng ngừa suy giáp ^[8].

Hiểu lầm thường gặp về việc kiêng i-ốt

Nhiều người bệnh Hashimoto thường mắc phải hai thái cực sai lầm: hoặc là kiêng triệt để mọi loại gia vị có chứa i-ốt, hoặc nghĩ rằng tuyến giáp kém thì càng phải tẩm bổ thật nhiều thực phẩm giàu vi chất này.

Việc loại bỏ hoàn toàn i-ốt khỏi chế độ ăn trong thời gian dài là điều không đúng đắn. Thiếu hụt i-ốt trong khẩu phần cũng gây ra những hệ lụy bệnh lý nghiêm trọng, trong đó tình trạng thiếu i-ốt kéo dài là nguyên nhân chính dẫn đến nhiễm độc giáp T3 ^[2]. Tuyến giáp luôn cần một lượng i-ốt nền tảng nhất định để tổng hợp hormone nhằm duy trì hoạt động chuyển hóa của toàn bộ cơ thể ^[2]. Kiêng khem quá mức không mang lại lợi ích đồng nhất cho tất cả bệnh nhân Hashimoto ^[7].

Ngược lại, suy nghĩ "ăn nhiều rong biển, hải sản để bổ tuyến giáp" khi đã có chẩn đoán Hashimoto lại tiềm ẩn nguy cơ rất lớn. Việc tiêu thụ các nguồn thực phẩm chứa hàm lượng i-ốt quá cao (như các sản phẩm từ rong biển có thể chứa tới 20 mg/ngày) hay tự ý dùng thực phẩm chức năng chứa i-ốt có thể làm bùng phát cơn suy giáp hoặc đẩy nhanh tình trạng viêm tự miễn ^[1], ^[3], ^[2], ^[4].

Ai nên thận trọng với lượng i-ốt nạp vào?

Các nhóm đối tượng bệnh nhân sau đây cần đặc biệt kiểm soát lượng i-ốt nạp vào cơ thể mỗi ngày:

• Người bệnh suy giáp do Hashimoto mới phát hiện hoặc có nồng độ TSH khởi điểm chưa quá cao: Nhóm này có khả năng phục hồi chức năng tuyến giáp rất khả quan nếu điều chỉnh hạn chế lượng i-ốt nạp vào dưới 100 microgam/ngày ^[1].
• Người có nồng độ i-ốt niệu cao hoặc có thói quen ăn nhiều hải sản, rong biển: Việc đào thải i-ốt qua nước tiểu ở mức cao chứng minh cơ thể đang dư thừa i-ốt, việc cắt giảm nguồn nạp sẽ giúp phục hồi trạng thái bình giáp tốt hơn ^[1], ^[3].
• Người bệnh Hashimoto có hình ảnh siêu âm giảm âm rõ rệt hoặc kháng thể TPO dương tính: Đây là nhóm cơ địa nhạy cảm, dễ bị suy giáp dưới lâm sàng hoặc rối loạn chức năng giáp ngay cả khi chỉ nạp thêm một lượng nhỏ i-ốt (khoảng 250 microgam mỗi ngày) ^[6].
• Người đang dùng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung có chứa vi chất i-ốt: Tuyệt đối không tự ý dùng thêm mà cần có sự đánh giá từ bác sĩ điều trị để tránh làm khởi phát bệnh ^[3], ^[6].

Gợi ý áp dụng chế độ ăn thực tế

Để kiểm soát bệnh tốt mà không gây mất cân bằng dinh dưỡng, người bệnh Hashimoto nên thực hiện các biện pháp ăn uống an toàn sau:

• Kiểm soát lượng dùng hàng ngày: Duy trì khẩu phần ăn uống cân bằng thông thường, không cần loại trừ tuyệt đối i-ốt nhưng không sử dụng các chế phẩm bổ sung vi chất này nếu không có chỉ định chuyên khoa. Với những trường hợp được xác định dư thừa hoặc cần hạn chế theo hướng dẫn điều trị, mức nạp nên duy trì ở ngưỡng dưới 100 microgam/ngày ^[1].
• Cảnh giác với thực phẩm cực giàu i-ốt: Hạn chế tối đa các loại rong biển, tảo biển khô, các loại thuốc hoặc thực phẩm bổ sung không rõ nguồn gốc chứa hàm lượng i-ốt cao ^[3].
• Giảm thiểu tính gây viêm trong bữa ăn: Hướng tới chế độ ăn lành mạnh, giảm các thành phần có chỉ số gây viêm cao nhằm hỗ trợ kiểm soát nồng độ TSH và cải thiện sức khỏe tổng thể ^[8].
• Khám và theo dõi định kỳ: Xét nghiệm định kỳ nồng độ TSH, hormone fT4 và đánh giá nồng độ kháng thể cũng như bài tiết i-ốt niệu để bác sĩ chuyên khoa nội tiết có hướng điều chỉnh dinh dưỡng phù hợp nhất ^[1], ^[8].

Tóm lại, người mắc viêm tuyến giáp Hashimoto không cần thiết phải kiêng i-ốt tuyệt đối một cách cực đoan nếu chế độ ăn đang ở mức cân bằng tự nhiên. Tuy nhiên, việc tránh xa tình trạng nạp thừa i-ốt từ thực phẩm giàu vi chất này hay thực phẩm chức năng là nguyên tắc sống còn để bảo vệ chức năng nang giáp. Người bệnh luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nội tiết trước khi thực hiện bất kỳ thay đổi lớn nào trong khẩu phần dinh dưỡng.