Nhiều người trung niên và cao tuổi thường truyền tai nhau cách dùng gỗ tô mộc đun nước uống để trị đau nhức xương khớp, tê mỏi chân tay mỗi khi thời tiết thay đổi. Khi các cơn đau khớp tái phát, giải pháp từ cây cỏ thảo mộc luôn tạo cảm giác lành tính và dễ tiếp cận hơn so với thuốc tây. Tuy nhiên, việc uống nước tô mộc liệu có thực sự giúp giảm viêm tại ổ khớp hay chỉ là cảm nhận nhất thời theo kinh nghiệm dân gian?
Câu trả lời ngắn gọn dựa trên cơ sở khoa học là chiết xuất từ tô mộc có chứa nhiều hoạt chất sinh học mang khả năng ức chế mạnh mẽ các chất trung gian gây viêm khớp, nhưng điều này mới dừng lại ở các thử nghiệm tế bào và động vật. Việc tự đun sắc nước tô mộc uống tại nhà chưa được chứng minh lâm sàng trên người là có thể thay thế thuốc điều trị hay tạo ra nồng độ hoạt chất đủ để dập tắt viêm khớp.
Nước sắc tô mộc và thói quen trị đau khớp trong dân gian
Tô mộc (tên khoa học là Caesalpinia sappan) vốn là một vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông, thường dùng phần lõi gỗ giác màu đỏ cam để làm thuốc giảm đau, chống viêm hoặc thúc đẩy tuần hoàn máu [1]. Trong đời sống dân gian Đông Nam Á, lõi gỗ tô mộc không chỉ góp mặt trong các bài thuốc trị huyết ứ, bế kinh mà còn được sử dụng như một nguyên liệu truyền thống trong thực phẩm và đồ uống giải khát [1].
Khi gặp các vấn đề về thoái hóa khớp hay đau nhức xương, người dân thường chặt nhỏ lõi gỗ rồi đem sắc lấy nước màu đỏ tươi để uống hàng ngày. Thói quen này xuất phát từ quan niệm rằng màu đỏ của tô mộc giúp thông kinh hoạt lạc, làm tan ứ trệ và giảm bớt tình trạng sưng cứng khớp. Lõi gỗ tô mộc chứa nhiều nhóm chất thực vật tự nhiên như flavonoid, triterpenoid, axit phenolic và glycoside tạo nên hoạt tính sinh học đa dạng [2]. Tuy nhiên, việc chuyển đổi từ kinh nghiệm dân gian sang chứng minh khoa học đòi hỏi phải làm rõ được cơ chế phân tử tác động lên tế bào khớp.
Cơ chế sinh học: Cytokine và phản ứng viêm tại khớp
Trong các bệnh lý khớp phổ biến như thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp, tổn thương không đơn thuần chỉ là sự bào mòn cơ học. Thoái hóa khớp là một bệnh khớp thoái triển có kèm theo thành phần viêm thúc đẩy sự thoái biến chất nền ngoại bào của sụn khớp [3]. Khi phản ứng viêm bùng phát, các tế bào sụn và đại thực bào sẽ giải phóng ồ ạt các cytokine tiền viêm như interleukin-1 beta (IL-1beta) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) [3].
Các chất trung gian gây viêm này hoạt động như những ngòi nổ, kích hoạt chuỗi phản ứng enzym cyclooxygenase-2 (COX-2) và enzym tổng hợp oxit nitric cảm ứng (iNOS) [3]. Hậu quả là nồng độ nitric oxide (NO) tăng cao và các enzym thoái hóa mô matrix metalloproteinase (MMP) bị kích thích phá hủy liên kết collagen của sụn [4]. Quá trình này tạo thành vòng xoắn luẩn quẩn khiến sụn khớp mòn dần, xương dưới sụn xơ hóa, gây ra các cơn đau nhức dữ dội, khớp sưng đỏ và hạn chế vận động rõ rệt.
Thí nghiệm trên tế bào sụn: Chiết xuất tô mộc ức chế tín hiệu viêm
Để kiểm tra tiềm năng của tô mộc trên tổn thương khớp, một nghiên cứu công bố năm 2012 đã đánh giá tác động của chiết xuất ethanol từ tô mộc trên tế bào sụn nguyên phát lấy từ mẫu mô khớp của bệnh nhân thoái hóa khớp, tế bào sụn SW1353 và đại thực bào THP-1 [3]. Các tế bào này được xử lý với chiết xuất tô mộc ở các nồng độ khác nhau trước khi kích thích bằng chất gây viêm IL-1beta hoặc lipopolysaccharide (LPS) [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất tô mộc ức chế phụ thuộc liều lượng sự biểu hiện của các cytokine tiền viêm IL-1beta và TNF-alpha [3].
Nghiên cứu cũng ghi nhận chiết xuất tô mộc ngăn chặn tổng hợp khí NO trong tế bào sụn thoái hóa khớp nguyên phát thông qua cơ chế khóa biểu hiện mRNA của iNOS [3]. Đồng thời, chiết xuất ức chế sự phiên mã của COX-2 nhờ ngăn chặn sự hoạt hóa tiểu đơn vị p65/p50 của phức hợp nhân NF-kappaB trên promoter của gen COX-2 [3]. Đây là báo cáo khoa học đầu tiên chứng minh hoạt tính chống viêm trực tiếp của chiết xuất tô mộc trên mô hình tế bào viêm khớp trong ống nghiệm [3].
Các phân tích sâu hơn tiếp tục khẳng định chiết xuất tô mộc làm giảm biểu hiện mRNA của các enzym phá hủy sụn do IL-1beta gây ra bao gồm MMP-1, MMP-3, MMP-7 và MMP-9 trong tế bào sụn [4]. Đáng chú ý, chiết xuất không làm thay đổi mức mRNA của chất ức chế mô metalloproteinase (TIMP) và không can thiệp vào hoạt tính phân giải protein của MMP-2 [4]. Kết quả này cho thấy chiết xuất tô mộc có khả năng can thiệp trúng đích vào các mắt xích phân tử gây hủy hoại sụn khớp [4].
Tác dụng bảo vệ sụn và giảm sưng ở mô hình động vật
Không chỉ dừng lại ở đĩa nuôi cấy tế bào, các thành phần tinh khiết từ tô mộc đã được đưa vào thử nghiệm trên động vật mắc viêm khớp do collagen gây ra. Một nghiên cứu năm 2015 đã khảo sát hoạt chất flavonoid sappanchalcone phân lập từ phần chiết chloroform của tô mộc trên chuột đực dòng DBA/1J bị gây viêm khớp dạng thấp [5]. Động vật thí nghiệm được chia thành 3 nhóm gồm nhóm chứng, nhóm dùng sappanchalcone và nhóm dùng thuốc methotrexate với quy mô 10 cá thể mỗi nhóm [5].
Kết quả thực nghiệm cho thấy việc sử dụng sappanchalcone làm giảm đáng kể mức độ viêm khớp lâm sàng và phù nề ngón chân chuột [5]. Đáng chú ý, cấu trúc bè xương và mật độ khoáng của xương được duy trì ổn định ở những cá thể chuột được dùng hoạt chất [5]. Nồng độ các cytokine tiền viêm gồm TNF-alpha, interleukin-6 (IL-6) và IL-1beta trong huyết thanh chuột dùng sappanchalcone giảm thấp hơn rõ rệt so với nhóm đối chứng [5].
Cũng trong năm 2015, một nghiên cứu khác đánh giá hoạt chất brazilin tinh khiết phân lập từ chiết xuất ethyl acetate của tô mộc trên chuột DBA/1J bị gây viêm khớp bằng collagen loại II [6]. Động vật được chia thành 4 nhóm với 10 chuột mỗi nhóm, trong đó brazilin được tiêm phúc mạc với liều 10 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 21 ngày, so sánh với nhóm dùng methotrexate liều 3 mg/kg thể trọng định kỳ 3 ngày một lần [6]. Brazilin làm giảm chỉ số viêm khớp, giảm phù nề bàn chân cấp tính và ngăn chặn tình trạng bào mòn bề mặt sụn, phá hủy khớp [6]. Mật độ khoáng xương ở nhóm chuột chỉ bị bệnh giảm thấp rõ rệt nhưng đã tăng trở lại khi dùng brazilin hoặc methotrexate, đi kèm nồng độ TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 trong huyết thanh giảm mạnh [6].
Mới đây nhất, một công trình công bố năm 2024 đã làm sáng tỏ thêm tác dụng của hoạt chất sappanone A trên mô hình chuột cống bị viêm khớp dạng thấp [7]. Sappanone A cải thiện tình trạng thâm nhiễm tế bào viêm, giảm thoái hóa sụn, hạ chỉ số viêm khớp và giảm sưng bàn chân chuột [7]. Hoạt chất này làm giảm nồng độ các cytokine tiền viêm gồm TNF-alpha, IL-1beta, IL-6, IL-17 và thúc đẩy nồng độ cytokine kháng viêm IL-10 trong huyết thanh [7]. Cơ chế sâu xa của sappanone A là ức chế mức độ phosphoryl hóa các protein then chốt thuộc hai con đường truyền tín hiệu PI3K/AKT/NF-kappaB và JAK2/STAT3 cả trên mô sống lẫn tế bào [7].
Các hoạt chất chủ chốt được phân lập từ gỗ tô mộc
Để tìm ra thành phần nào tạo nên hiệu quả mạnh nhất, các nhà khoa học đã tiến hành bóc tách từng hợp chất riêng lẻ từ lõi gỗ tô mộc. Một nghiên cứu năm 2016 đã tách thành công 5 phân đoạn từ chiết xuất ethanol của lõi gỗ tô mộc bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC), gồm episappanol, protosappanin C, brazilin, (iso-)protosappanin B và sappanol [1]. Khi thử nghiệm trên đại thực bào bị kích thích bởi LPS, tất cả 5 hợp chất đều ức chế đáng kể sự tiết các cytokine tiền viêm IL-6 và TNF-alpha [1]. Riêng sappanol còn thúc đẩy sự tiết cytokine kháng viêm IL-10 [1].
Khi đưa vào tế bào sụn bị kích thích bởi IL-1beta, cả 5 phân đoạn trên đều làm giảm mức mRNA và sự tiết các cytokine tiền viêm IL-6 và TNF-alpha [1]. Trong số các hợp chất, hoạt chất brazilin thể hiện tác dụng chống viêm mạnh mẽ nhất trên cả hai dòng tế bào thử nghiệm [1]. Đây cũng là nghiên cứu đầu tiên ghi nhận hoạt tính chống viêm của sappanol và episappanol trong tế bào khớp [1].
Ngoài ra, brazilin còn thể hiện một cơ chế bảo vệ độc đáo trên tế bào màng hoạt dịch giống nguyên bào sợi (FLS) lấy từ bệnh nhân viêm khớp dạng thấp [8]. Hoạt chất này kích hoạt dòng tự thực bào (autophagy) một cách chọn lọc trên tế bào FLS của bệnh nhân viêm khớp dạng thấp thông qua việc tích tụ thể tự thực và tăng mức LC3-II, mà không gây độc trên tế bào nguyên bào sợi thông thường [8]. Quá trình tự thực bào này giúp tế bào sống sót và làm giảm sự hoạt hóa NF-kappaB cũng như giảm tiết cytokine viêm do LPS hoặc TNF kích thích [8].
Giữa nghiên cứu phòng thí nghiệm và việc uống nước sắc tại nhà
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người bệnh xương khớp cần tỉnh táo nhận diện khoảng cách rất lớn giữa nghiên cứu khoa học và đời thực. Các nghiên cứu nêu trên đều sử dụng chiết xuất cồn chuẩn hóa hoặc các hoạt chất tinh khiết như brazilin, sappanchalcone, sappanone A với nồng độ cao và được đưa thẳng vào tế bào hoặc tiêm vào màng bụng động vật [5][6][7].
Ngược lại, việc đun sôi một vài mẩu gỗ tô mộc trong ấm nước tại nhà chỉ tạo ra một dung dịch nước sắc loãng với hàm lượng hoạt chất không đồng nhất. Các hoạt chất quý như homoisoflavonoid hay brazilin có thể kém tan trong nước, bị biến tính ở nhiệt độ sôi kéo dài hoặc bị phân hủy bởi axit dạ dày và enzym tiêu hóa. Hiện nay, y văn khoa học vẫn chỉ rõ rằng hiệu quả và độ an toàn của tô mộc cần tiếp tục được kiểm chứng thông qua các thử nghiệm lâm sàng được thiết kế chặt chẽ trên người [2]. Do đó, người bệnh không thể kỳ vọng nước sắc tô mộc sẽ tạo ra tác dụng kháng viêm mạnh mẽ tương đương các hoạt chất tinh khiết trong ống nghiệm.
Những ai cần đặc biệt thận trọng khi sử dụng tô mộc?
Việc sử dụng thảo dược một cách tùy tiện luôn tiềm ẩn rủi ro cho sức khỏe, đặc biệt là với các dược liệu có dược tính hoạt huyết mạnh như tô mộc. Theo y học cổ truyền, tô mộc có tác dụng phá ứ huyết, do đó phụ nữ đang mang thai hoặc người đang trong chu kỳ kinh nguyệt ra nhiều máu tuyệt đối không được sử dụng vì có thể gây nguy cơ sảy thai hoặc băng huyết.
Những người chuẩn bị bước vào phẫu thuật khớp, người mắc chứng máu khó đông hoặc đang điều trị bằng các thuốc chống đông máu cũng không nên dùng nước tô mộc để tránh làm tăng nguy cơ xuất huyết. Bên cạnh đó, người có tiền sử dị ứng thực vật, người có bệnh nền suy giảm chức năng gan, thận cần hết sức cẩn trọng. Do chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ trên người [2], việc uống nước thảo dược đậm đặc dài ngày có thể gây thêm áp lực thanh thải cho các cơ quan nội tạng.
Sử dụng tô mộc an toàn và đúng cách trong chăm sóc khớp
Nếu có ý định dùng tô mộc như một loại trà thảo mộc hỗ trợ, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền trước khi bắt đầu. Không nên tự ý thu hái hoặc mua các mảnh gỗ trôi nổi không rõ nguồn gốc trên thị trường để tránh nguy cơ nhiễm nấm mốc hoặc tồn dư hóa chất bảo quản.
Khi được thầy thuốc đồng ý sử dụng, tô mộc chỉ nên đóng vai trò là liệu pháp bổ trợ với liều lượng vừa phải theo đúng chỉ định, không được đun quá đặc hay uống thay nước lọc suốt cả ngày. Quan trọng nhất, người bệnh tuyệt đối không tự ý ngừng các loại thuốc kháng viêm hay thuốc điều trị nền mà bác sĩ đang kê đơn để chuyển sang dùng nước tô mộc. Để kiểm soát đau nhức khớp hiệu quả và bền vững, giải pháp cốt lõi vẫn là duy trì cân nặng hợp lý, tập luyện các bài tập vận động nhẹ nhàng để bảo vệ khớp và tuân thủ phác đồ điều trị y khoa chính thống.
