Nhiều người khi nhận kết quả chẩn đoán mắc sỏi thận canxi oxalate thường lập tức loại bỏ hoàn toàn các thực phẩm giàu canxi như sữa, phô mai, đậu phụ hay thủy hải sản khỏi thực đơn hàng ngày. Nỗi sợ này bắt nguồn từ suy nghĩ đơn giản rằng đã thừa canxi tạo thành sỏi trong thận thì việc nạp thêm chất này sẽ làm viên sỏi to nhanh hơn hoặc dễ tái phát hơn.

Tuy nhiên, đây là một quan niệm sai lầm và hoàn toàn đi ngược lại các bằng chứng y khoa hiện đại. Các nghiên cứu đã chứng minh người bị sỏi thận canxi oxalate không nên kiêng hoàn toàn canxi; ngược lại, việc cắt giảm khoáng chất này quá mức thậm chí còn làm tăng nguy cơ tái tạo sỏi và gây hại nghiêm trọng cho hệ xương [1].

Nghịch lý canxi: Vì sao thiếu canxi lại làm tăng sỏi thận?

Để hiểu tại sao việc kiêng canxi lại phản tác dụng, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý oxalate và canxi trong ống tiêu hóa. Canxi oxalate là dạng sỏi phổ biến nhất hiện nay tại hầu hết các quốc gia [2], chiếm tới 75% trong tổng số các loại sỏi thận [3].

Khi chúng ta ăn thức ăn chứa canxi cùng với thức ăn chứa oxalate trong cùng một bữa, canxi sẽ tự do liên kết với oxalate ngay trong lòng ruột tạo thành phức hợp canxi oxalate không hòa tan. Hợp chất này quá lớn để thẩm thấu qua niêm mạc ruột non nên sẽ bị đào thải trực tiếp ra ngoài theo phân.

Nghịch lý xảy ra khi bạn cắt giảm hoặc kiêng hoàn toàn canxi trong chế độ ăn. Thiếu canxi gắn kết trong đường ruột khiến một lượng lớn oxalate tự do được hấp thu ồ ạt vào máu [4]. Lượng oxalate này sau đó đi thẳng đến thận để lọc thải vào nước tiểu. Tại đây, oxalate tự do gặp canxi được đào thải từ máu vào nước tiểu, kết tinh lại và hình thành nên sỏi thận canxi oxalate [4].

Nói cách khác, chế độ ăn quá ít canxi làm tăng hấp thu oxalate từ ruột, từ đó đẩy nồng độ oxalate niệu lên cao và thúc đẩy quá trình kết tinh sỏi [4]. Bên cạnh đó, việc cơ thể thiếu hụt các vi khuẩn đường ruột có khả năng phân hủy oxalate từ chế độ ăn, điển hình như Oxalobacter formigenes, cũng khiến lượng oxalate bị hấp thu vào cơ thể gia tăng và làm tăng nguy cơ tạo sỏi [1].

Bằng chứng khoa học: Kiêng canxi là chỉ định lỗi thời

Nhiều thập kỷ trước, quan điểm y khoa thông thường từng khuyên hạn chế canxi ở những bệnh nhân có tiền sử tạo sỏi canxi oxalate [5]. Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học trong những năm gần đây đã chỉ ra rằng việc duy trì lượng canxi bình thường hoặc tăng lượng canxi hợp lý trong bữa ăn thực tế có thể làm giảm nguy cơ hình thành sỏi [5].

Một tổng quan y khoa công bố năm 2003 nhấn mạnh việc hạn chế canxi nghiêm ngặt là không phù hợp cho bệnh nhân sỏi thận tái phát [1]. Bằng chứng khoa học chỉ ra rằng hạn chế canxi mức độ vừa phải chỉ có hiệu quả ở trường hợp tăng canxi niệu do hấp thu quá mức; còn đối với các nguyên nhân khác, việc hạn chế canxi hoàn toàn không mang lại hiệu quả mà còn dẫn đến hiện tượng mất khoáng xương (loãng xương) [1].

Đáng chú ý, lượng canxi bài tiết qua nước tiểu ở hầu hết người tạo sỏi phụ thuộc nhiều vào lượng acid từ khẩu phần ăn hơn là lượng canxi ăn vào [1]. Giảm lượng acid trong chế độ ăn giúp giảm tái phát sỏi đồng thời ngăn ngừa mất xương [1].

Thực tế lâm sàng cũng cho thấy người bệnh thường tự ý kiêng khem không đúng cách. Trong một nghiên cứu cắt ngang năm 2014 đánh giá trên 31 bệnh nhân sỏi thận và 18 người khỏe mạnh, các nhà khoa học phát hiện có tới 93,5% bệnh nhân sỏi thận có lượng canxi ăn vào ở mức thấp, 100% ăn nhiều oxalate, 45,2% ăn nhiều muối và chỉ 12,5% đạt mức tiêu thụ protein bình thường [6]. Đồng thời, 12,9% bệnh nhân uống dưới 1 lít nước mỗi ngày và 54,8% uống từ 1 đến 2 lít [6]. Kết quả này phản ánh tình trạng phổ biến là bệnh nhân sỏi thận thường ăn thiếu canxi trầm trọng trong khi lại nạp quá nhiều oxalate và muối [6].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên lớn nhất về chế độ ăn và tái phát sỏi đã cho thấy những người duy trì lượng canxi bình thường kết hợp giảm protein và giảm muối có tỷ lệ tái phát sỏi canxi oxalate giảm rõ rệt [5]. Các bằng chứng hiện nay đều thống nhất rằng chế độ ăn ít canxi và nhiều thịt/protein động vật mang lại tác hại lớn, trong khi chế độ ăn cân bằng canxi từ các sản phẩm từ sữa ít béo kết hợp nhiều rau củ giúp giảm thiểu nguy cơ mắc sỏi [3].

Thử nghiệm về các mô hình ăn uống và lượng nước bổ sung

Bên cạnh việc không kiêng canxi, mô hình ăn uống tổng thể đóng vai trò then chốt hơn là chỉ tập trung vào một dưỡng chất riêng lẻ.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên kéo dài 8 tuần vào năm 2014 được thực hiện trên các bệnh nhân sỏi tái phát có oxalate niệu cao (oxalate nước tiểu > 40 mg/ngày) [7]. Nghiên cứu so sánh chế độ ăn DASH (chế độ ăn giàu trái cây, rau củ, ngũ cốc nguyên hạt, sản phẩm từ sữa ít béo và hạn chế chất béo bão hòa, thịt đỏ, đồ ngọt) với chế độ ăn kiêng oxalate truyền thống [7]. Có 57 người tham gia được phân ngẫu nhiên (nhóm DASH: 29 người; nhóm ăn ít oxalate: 28 người) và 41 người hoàn thành thử nghiệm [7].

Kết quả cho thấy ở nhóm DASH, mặc dù lượng bài tiết oxalate nước tiểu có xu hướng tăng nhẹ so với nhóm kiêng oxalate, nhưng độ bão hòa canxi oxalate trong nước tiểu lại có xu hướng giảm liên quan tới sự gia tăng bài tiết magiê, citrate và tăng độ pH của nước tiểu [7]. Nghiên cứu kết luận mô hình ăn DASH giàu canxi từ sữa ít béo và giàu thực vật có thể là giải pháp thay thế hiệu quả cho chế độ kiêng oxalate thông thường [7]. Tuy nhiên, thử nghiệm này vẫn còn những hạn chế như cỡ mẫu nhỏ và kết quả phân tích chưa đạt mức ý nghĩa thống kê rõ rệt [7].

Ngoài thức ăn, nguồn nước uống và thời điểm uống nước cũng ảnh hưởng đến các chỉ số nước tiểu. Một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên chéo năm 1999 trên 18 bệnh nhân sỏi thận vô căn duy trì lượng canxi khẩu phần cố định 800 mg/ngày đã kiểm tra tác động của độ cứng nước uống ngoài bữa ăn [8]. Các bệnh nhân uống 2 lít nước mỗi ngày ngoài bữa ăn trong vòng 1 tuần với nước máy, nước đóng chai có độ cứng cao (canxi 255 mg/l) hoặc nước mềm (canxi 22 mg/l) [8].

Kết quả cho thấy so với nước máy và nước mềm, việc uống nước cứng ngoài bữa ăn làm nồng độ canxi nước tiểu tăng đáng kể 50% trong khi không làm thay đổi bài tiết oxalate, đồng thời chỉ số canxi-citrate tăng gấp 3 lần [8]. Nghiên cứu này cho thấy lượng và thời điểm nạp canxi đều có ảnh hưởng, và việc sử dụng nước mềm giữa các bữa ăn là lựa chọn thích hợp hơn để hạn chế nguy cơ tái phát sỏi [8].

Những hiểu lầm thường gặp của người mắc sỏi thận

Hiểu lầm lớn nhất là xem canxi như "kẻ thù" và cắt bỏ sữa, tôm, cua, cá, các loại hạt. Việc cắt bỏ này không những khiến oxalate tự do trong ruột tăng hấp thu vào nước tiểu mà còn gây suy giảm mật độ xương [1, 8].

Hiểu lầm thứ hai là chỉ chú trọng loại bỏ các thực phẩm chứa oxalate riêng lẻ. Nguy cơ tạo sỏi là một quá trình đa yếu tố, bắt nguồn từ thói quen ăn uống không phù hợp kết hợp với lượng nước tiểu thấp do uống ít nước [2, 8]. Thậm chí, việc tiêu thụ nhiều muối, tinh bột chuyển hóa và đạm động vật có thể làm tăng sản sinh oxalate nội sinh và tăng đào thải oxalate niệu [4].

Hiểu lầm thứ ba là xem nhẹ lượng nước bài tiết hàng ngày. Uống không đủ nước khiến nước tiểu cô đặc, tạo điều kiện thuận lợi cho các tinh thể canxi oxalate liên kết và phát triển thành sỏi [2].

Ai nên thận trọng khi áp dụng chế độ ăn canxi?

Mặc dù việc duy trì canxi khẩu phần là cần thiết, một số nhóm đối tượng cần có sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa:

  • Người mắc chứng tăng canxi niệu do hấp thu: Đây là nhóm duy nhất được ghi nhận có thể cần hạn chế canxi ở mức độ vừa phải theo chỉ dẫn y tế chuyên biệt [1].
  • Người mắc các bệnh lý di truyền hoặc bệnh lý mắc phải hiếm gặp gây sỏi canxi oxalate: Những trường hợp này cần chẩn đoán chính xác căn nguyên để điều trị bảo vệ chức năng thận, không thể chỉ can thiệp bằng ăn uống đơn thuần [2].
  • Người bị tăng huyết áp kèm sỏi thận: Cần đặc biệt chú ý đến lượng muối nạp vào cơ thể, bởi lượng natri cao thường đi kèm với các rối loạn chuyển hóa sỏi niệu [6].
  • Bệnh nhân có tiền sử sỏi thận tái phát không kiểm soát được bằng chế độ ăn và điều chỉnh lượng nước tiểu: Những người này cần phối hợp can thiệp bằng thuốc theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa [2].

Cách áp dụng thực tế để kiểm soát sỏi canxi oxalate

Để ngăn ngừa sỏi canxi oxalate tái phát mà không làm suy yếu hệ xương, bạn có thể thực hiện theo các bước cụ thể:

  • Duy trì lượng canxi bình thường từ thực phẩm: Không kiêng khem sữa hay chế phẩm từ sữa. Nên sử dụng các sản phẩm từ sữa ít béo trong chế độ ăn hàng ngày [3]. Trong một thử nghiệm lâm sàng, mức canxi khẩu phần được duy trì ở ngưỡng 800 mg/ngày cho thấy sự ổn định về mặt chuyển hóa nếu kết hợp uống nước hợp lý [8].
  • Ăn canxi cùng lúc với thực phẩm chứa oxalate: Khi ăn các món giàu oxalate, hãy kết hợp ăn cùng thực phẩm giàu canxi để hai chất này kết tủa ngay trong đường tiêu hóa và thải qua phân, ngăn oxalate ngấm vào máu [4].
  • Giảm muối và giảm đạm động vật: Việc cắt giảm muối ăn và hạn chế thịt, protein động vật đã được chứng minh giúp làm giảm đáng kể tỷ lệ tái phát sỏi canxi oxalate [1, 3, 7].
  • Uống đủ nước để đảm bảo lượng bài tiết: Thói quen uống ít nước là nguyên nhân phổ biến gây sỏi [2, 4]. Nên duy trì lượng nước uống phân bổ đều trong ngày, ưu tiên uống nước mềm giữa các bữa ăn để hạn chế tăng canxi niệu ngoài ý muốn [8].
  • Tăng cường rau xanh và trái cây: Chế độ ăn giàu chất xơ, rau quả tương tự mô hình DASH giúp tăng citrate niệu - một chất ức chế tự nhiên quá trình tạo sỏi [6, 7].

Chế độ ăn cho người bị sỏi canxi oxalate không phải là một bản án cấm tuyệt đối canxi. Việc hiểu đúng bản chất tương tác giữa canxi và oxalate trong đường tiêu hóa sẽ giúp người bệnh xây dựng thực đơn cân bằng, vừa bảo vệ quả thận, vừa duy trì khung xương chắc khỏe. Hãy trao đổi với bác sĩ điều trị để làm các xét nghiệm chuyển hóa nước tiểu 24 giờ trước khi đưa ra bất kỳ thay đổi kiêng khem khắt khe nào.